Historiku xhamis së pashës
Xhamia e Pashes në Tetovë, e cila në popull njihet edhe si Xhamia e larme, gjendet pranë lumit Shkumbi në pjesën e vjetër te qytetit, ku gjenden edhe objektet e tjera të arkitekturës fetare islame dhe civile, të rëndësishme për vlerat estetiko-artistike dhe për vulën historike që mbajnë. Xhamia është ndërtuar më 1495 kurse e rindërtuar nga themeli dhe e zgjeruar më 1833
nga ana e Abdurrahman pashës, biri i Rexhep pashës, që janë mbrojtësit e Tetovës, të cilët kanë qenë edhe dashamirë të mëdhenj të artit. Të gjitha këto të dhëna i kuptojmë nga mbishkrimi i ruajtur mbi hyrjen në xhami si dhe nga nishani i varrit i cili ruhet në turben e ndërtuar në oborin e xhamisë. Këta pashallarë të njohur që kanë vepruar në Tetovë në gjysmën e parë të shekullit XIX e kanë ndërtuar dhe rindërtuar kalanë e qytetit dhe Arabati Baba teqen. Në turben tetëanësore janë varrosur zonjat Hurshide dhe Mensure. Për to supozohet se kanë qenë donatorë të xhamisë së mëparshme nga shekulli XV. Në afërsi të xhamisë gjendet edhe shadërvani, i cili ka pasur funksion të dyfishtë: për të marrë abdest para namazit dhe si çeshme për nevojat e popullatës së këtushme. Xhamia e pashes nga aspekti arkitektonik paraqet ndërtesë një hapsirëshe, katrore me dimensione 10x10m. Në anën e saj hyrëse është ndërtuar tremi ( sofallarët ), rreth 5m i gjërë, i hapur nga të tre anët mbi të cilin gjendet pjesa e mbyllur e mahfilit. Xhamia është e mbuluar me çati katër ansore me tegulla të vjetra. Në anën e saj të djathtë gjendet minarea klasike e ndërtuar me gur të gdhendur mirë, dhe është element original i xhamisë së parë nga fund ii shekullit XV. Ndërsa objekti i sotshëm, me të gjitha karakteristikat e veta, është një simbiozë mes barokut dhe stilit neoklasik osman, i cili vjen në shprehje sidomos në arkitekturën e vjetër banesore qytetare. Në enterierin dhe në muret e eksterierit Xhamia e pashes ka dekor të shkëlqyeshëm të barokut osmano – turk. Në këtë dekor piktural të begatshëm janë paraqitur motive gjeometrike dhe bimore si dhe improvizime të ndërtesave, kun ë përgjithësi vjen në shprehje luksi, eksponimi i bujshëm sidomos në pjesën e brendshme të xhamisë. Mihrabi dhe mimberi janë me ndërtim prej mermerit kualitativ dhe poashtu janë në stilin barok. Xhamia e pashes, me të gjitha karakteristikat e veta paraqet një ndërtesë interesante, është e rrethuar me mure të trasha guri me vrima druri të mbuluara me tjegulla, siç është edhe çatia e xhamisë. Muret rrethuese të cilët janë ndërtuar në stilin tipik klasik osman, janë rindërtuar me iniciativën e Bashkësisë Islame në vitin 1991.
