12/06/2026
[GÓC NHÌN XMAN] TẠI SAO JACK MA KHÔNG VÀO ĐỀ THI NGỮ VĂN TỐT NGHIỆP THPT?
Từ hôm qua đến giờ, đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT đang nhận được nhiều sự bàn tán trong xã hội ở Việt Nam. Bài viết của tôi về chủ đề này cũng nhận được nhiều ý kiến đóng góp, phản biện và chia sẻ rất thú vị.
Hôm nay, tôi muốn bàn thêm một góc khác: 𝑻𝒂̣𝒊 𝒔𝒂𝒐 𝑱𝒂𝒄𝒌 𝑴𝒂 (𝑨𝒍𝒊𝒃𝒂𝒃𝒂), 𝑷𝒐𝒏𝒚 𝑴𝒂 (𝑻𝒆𝒏𝒄𝒆𝒏𝒕/𝑾𝒆𝑪𝒉𝒂𝒕), 𝑹𝒆𝒏 𝒁𝒉𝒆𝒏𝒈𝒇𝒆𝒊 (𝑯𝒖𝒂𝒘𝒆𝒊) 𝒉𝒂𝒚 𝒁𝒉𝒂𝒏𝒈 𝒀𝒊𝒎𝒊𝒏𝒈 (𝑩𝒚𝒕𝒆𝑫𝒂𝒏𝒄𝒆/𝑻𝒊𝒌𝑻𝒐𝒌) 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 đ𝒖̛𝒐̛̣𝒄 đ𝒖̛𝒂 𝒗𝒂̀𝒐 đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊, 𝒎𝒂̀ 𝒍𝒂̣𝒊 𝒍𝒂̀ 𝑺𝒕𝒆𝒗𝒆 𝑱𝒐𝒃𝒔, 𝑬𝒍𝒐𝒏 𝑴𝒖𝒔𝒌 𝒗𝒂̀ 𝑴𝒂𝒓𝒌 𝒁𝒖𝒄𝒌𝒆𝒓𝒃𝒆𝒓𝒈 𝒄𝒖̉𝒂 𝑯𝒐𝒂 𝑲𝒚̀?
Tôi nghĩ, đây là một câu hỏi thú vị để "đoán mò" về cách (Bộ Giáo dục) Việt Nam chọn hình mẫu, chọn nguồn cảm hứng, và chọn giấc mơ phát triển cho thế hệ trẻ.
Dưới đây là vài gạch đầu dòng để mọi người cùng đọc và thảo luận:
1. Đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒍𝒂̀ đ𝒆̂̀ 𝒕𝒉𝒊
Theo tôi, khi đề thi nhắc đến Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg, người ra đề không chỉ nhắc đến vài người nổi tiếng trong lĩnh vực công nghệ. Đó là một hệ biểu tượng.
Steve Jobs gợi đến Apple, iPhone, tư duy thiết kế, tinh thần “think different”. Elon Musk gợi đến Tesla, SpaceX, xe điện, vũ trụ, những tham vọng công nghệ rất lớn, và mới đây còn được truyền thông quốc tế nhắc đến như người đầu tiên chạm ngưỡng “trillionaire”, tức "nghìn tỷ đô la phú". Mark Zuckerberg gợi đến Facebook, mạng xã hội, nền tảng kết nối hàng tỷ người.
Nói cách khác, đề thi đang mượn hình ảnh của nước Mỹ công nghệ, nước Mỹ sáng tạo, nước Mỹ khởi nghiệp, nước Mỹ của những cá nhân dám nghĩ lớn và làm khác đi, nhằm tạo cảm hứng cho học sinh.
Có lẽ do từng được đào tạo ở Học viện Ngoại giao, có nhiều năm làm công tác đối ngoại tại cơ quan trung ương ở Việt Nam, và nay đang tham gia vào sự nghiệp “trồng người”, nên tôi thường nhìn những lựa chọn như thế này không chỉ ở bề mặt câu chữ, mà còn ở tầng biểu tượng: ta chọn ai làm hình mẫu, chọn hệ giá trị nào để gợi cảm hứng, và qua đó muốn gửi đến học sinh một hình dung như thế nào về tương lai.
Bởi trong giáo dục, mỗi hình mẫu được chọn không bao giờ hoàn toàn trung tính. Nó luôn mang theo một cách nhìn về thế giới.
2. 𝑽𝒊̀ 𝒔𝒂𝒐 𝒌𝒉𝒐̂𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒍𝒂̀ 𝑱𝒂𝒄𝒌 𝑴𝒂?
Nếu chỉ xét về địa lý, văn hoá và mô hình phát triển, Trung Quốc gần Việt Nam hơn Hoa Kỳ rất nhiều. Trung Quốc, một nước lớn "núi liền núi, sông liền sông, vừa là đồng chí vừa là anh em" với Việt Nam. Hai nước có nhiều điểm giao thoa về văn hoá, lịch sử, hệ giá trị Á Đông, có cùng ý thức hệ và vai trò của nhà nước trong phát triển, và cả những bài toán hiện đại hoá đất nước.
Trung Quốc cũng có rất nhiều nhân vật công nghệ và kinh doanh đáng chú ý. Jack Ma xây dựng Alibaba, một hệ sinh thái thương mại điện tử khổng lồ. Pony Ma xây dựng Tencent, tập đoàn đứng sau WeChat, ứng dụng gần như không thể thiếu trong đời sống số của người Trung Quốc. Ren Zhengfei xây dựng Huawei, một tập đoàn công nghệ và viễn thông có ảnh hưởng toàn cầu. Zhang Yiming xây dựng ByteDance, công ty mẹ của TikTok, một nền tảng đang ảnh hưởng mạnh đến giới trẻ toàn thế giới. Lei Jun xây dựng Xiaomi, một thương hiệu điện thoại và thiết bị công nghệ phổ thông rất quen thuộc tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.
Nếu nhìn từ bài toán phát triển của Việt Nam, những nhân vật này thậm chí còn gần với chúng ta hơn Steve Jobs hay Elon Musk. Việt Nam hiện nay có lẽ chưa cần ngay những người tạo ra iPhone, Tesla hay tên lửa bay vào vũ trụ. Việt Nam cần rất nhiều người biết dùng công nghệ để nâng cấp nông nghiệp, thương mại, logistics, giáo dục, du lịch, xuất khẩu, làng nghề, doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Ở điểm này, Jack Ma là một hình mẫu rất đáng suy nghĩ. Ông từng là giáo viên Tiếng Anh. Ông hiểu sức mạnh của ngôn ngữ. Ông dùng thế giới quan mở ra từ Tiếng Anh để nhìn thấy cơ hội kinh doanh toàn cầu. Rồi từ đó, ông xây dựng một nền tảng giúp hàng triệu doanh nghiệp nhỏ kết nối với thị trường rộng lớn hơn. Với Việt Nam, câu chuyện ấy không hề xa. Thậm chí rất gần.
3. 𝑵𝒉𝒖̛𝒏𝒈 𝒈𝒂̂̀𝒏 𝒒𝒖𝒂́ đ𝒐̂𝒊 𝒌𝒉𝒊 𝒍𝒂̣𝒊 𝒌𝒉𝒐́ 𝒅𝒖̀𝒏𝒈
Vậy vì sao đề không chọn Jack Ma hay các nhân vật Trung Quốc? Tôi nghĩ có một lý do khá thực tế: vì Trung Quốc gần Việt Nam quá.
Gần về địa lý, gần về lịch sử, gần về chính trị, gần về kinh tế, và cũng gần với nhiều cảm xúc phức tạp trong tâm thức người Việt. Dùng các nhân vật công nghệ Mỹ như Steve Jobs, Elon Musk hay Mark Zuckerberg thì tương đối dễ tiếp nhận hơn. Không phải vì họ hoàn toàn “trung tính” hay không gây tranh luận. Thực tế, ngoài Steve Jobs đã "đi vào lịch sử như một huyền thoại" thì Elon Musk và Mark Zuckerberg đều là những nhân vật đang sống và vẫn còn nhiều ý kiến trái chiều về họ (như Elon Musk nghe đồn là một tay ăn chơi có tiếng :D). Nhưng khi đi vào đề thi, họ thường được nhìn trước hết như biểu tượng của Silicon Valley, của công nghệ, khởi nghiệp, sáng tạo cá nhân và khả năng tạo ra sản phẩm có ảnh hưởng toàn cầu.
Ngược lại, nếu dùng Jack Ma (Alibaba), Zhang Yiming (TikTok) hay các nhân vật công nghệ Trung Quốc, câu chuyện sẽ không còn đơn thuần là “hình mẫu công nghệ” nữa. Nó có thể gợi ra những vấn đề gần và nhạy cảm hơn nhiều. Jack Ma không chỉ gắn với Alibaba, mà còn gắn với câu chuyện quan hệ giữa doanh nghiệp tư nhân lớn và vai trò quản lý của nhà nước Trung Quốc. Zhang Yiming không chỉ gắn với TikTok, mà còn gắn với các tranh luận quốc tế về dữ liệu, thuật toán, ảnh hưởng văn hoá và cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Huawei cũng không chỉ là một tập đoàn viễn thông, mà trong nhiều năm đã trở thành một biểu tượng trong cuộc cạnh tranh công nghệ và an ninh giữa các cường quốc.
Với Việt Nam, liên tưởng còn là: Trung Quốc là láng giềng lớn, vừa là đối tác kinh tế rất quan trọng, vừa là một quốc gia có nhiều vấn đề lịch sử, địa chính trị và tâm lý xã hội phức tạp trong quan hệ với Việt Nam. Vì vậy, nếu đưa các nhân vật công nghệ Trung Quốc vào một đề thi quốc gia, người đọc rất dễ kéo câu hỏi từ giáo dục, sáng tạo sang các tầng nghĩa khác: ảnh hưởng khu vực, chủ quyền công nghệ, dữ liệu, mô hình phát triển, và quan hệ Việt Nam với Trung Quốc.
Có lẽ vì thế, người ra đề đã chọn các nhân vật công nghệ Mỹ. Không phải vì họ hoàn toàn trung tính, mà vì ở khoảng cách xa hơn, họ dễ được tiếp nhận như biểu tượng toàn cầu về sáng tạo và khởi nghiệp, ít làm bật lên ngay những lớp nghĩa nhạy cảm sát sườn với Việt Nam.
Nói đơn giản: hình mẫu công nghệ Mỹ tuy không hoàn toàn trung tính, nhưng xa hơn nên dễ được dùng như biểu tượng truyền cảm hứng. Hình mẫu công nghệ Trung Quốc gần hơn nên lại khó dùng hơn.
4. 𝑵𝒉𝒖̛𝒏𝒈 𝒍𝒖̛̣𝒂 𝒄𝒉𝒐̣𝒏 𝒂̂́𝒚 𝒄𝒖̃𝒏𝒈 𝒑𝒉𝒂̉𝒏 𝒂́𝒏𝒉 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒕𝒂̂𝒎 𝒕𝒉𝒆̂́
Điều thú vị là, dù Trung Quốc rất gần và rất mạnh, nhưng khi nói đến cảm hứng hiện đại hoá, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và công nghệ, rất nhiều người Việt vẫn dễ nghĩ đến Mỹ, Nhật, Hàn Quốc, Singapore, châu Âu, Úc hơn là Trung Quốc.
Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm. Trung Quốc rất đáng học về tốc độ phát triển, hạ tầng, công nghiệp, thương mại điện tử, logistics, sản xuất và năng lực tổ chức quy mô lớn. Nhưng về mặt truyền cảm hứng, Silicon Valley vẫn có sức hút đặc biệt.
Steve Jobs đại diện cho tinh thần cá nhân, sáng tạo, khác biệt. Jack Ma đại diện cho thương mại, thị trường, nền tảng, tốc độ và khả năng tận dụng thời cơ trong một hệ sinh thái rất lớn. Một bên gợi lên câu hỏi: 𝐿𝑎̀𝑚 𝑠𝑎𝑜 đ𝑒̂̉ 𝑛𝑔ℎ𝑖̃ 𝑘ℎ𝑎́𝑐? Một bên gợi lên câu hỏi: 𝐿𝑎̀𝑚 𝑠𝑎𝑜 đ𝑒̂̉ 𝑙𝑎̀𝑚 𝑙𝑜̛́𝑛?
Cả hai đều đáng học. Nhưng với môn Ngữ văn, có lẽ người ra đề đã chọn hình mẫu giàu câu chuyện cá nhân và cảm xúc hơn.
5. 𝑽𝒊𝒆̣̂𝒕 𝑵𝒂𝒎 đ𝒂𝒏𝒈 𝒎𝒖𝒐̂́𝒏 𝒉𝒐̣𝒄 𝒂𝒊, 𝒎𝒖𝒐̂́𝒏 𝒕𝒓𝒐̛̉ 𝒕𝒉𝒂̀𝒏𝒉 𝒂𝒊?
(Câu hỏi này lớn quá, vĩ mô khủng khiếp quá hehe. Nhưng tôi vẫn cứ đặt vào đây để chúng ta cùng "phím luận" cho vui.)
Theo tôi, Việt Nam có thể học Mỹ về đổi mới sáng tạo, tinh thần cá nhân, đại học nghiên cứu, vốn đầu tư, startup, tư duy sản phẩm; có thể học Trung Quốc về hạ tầng, công nghiệp hoá, thương mại điện tử, logistics, tốc độ triển khai, chính sách công nghiệp, năng lực sản xuất; có thể học Nhật về kỷ luật, chất lượng, sự bền bỉ và tinh thần làm đến nơi đến chốn; có thể học Hàn Quốc về văn hoá đại chúng, thương hiệu quốc gia, giáo dục và xuất khẩu sáng tạo; có thể học Singapore về quản trị nhà nước, nhân tài, giáo dục song ngữ, thể chế hiệu quả.
Nhưng Việt Nam không nên chỉ đi tìm “phiên bản Việt Nam” của một ai đó. Câu hỏi đúng hơn là: 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑚𝑢𝑜̂́𝑛 𝑡𝑎̣𝑜 𝑟𝑎 𝑘𝑖𝑒̂̉𝑢 𝑐𝑜𝑛 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑛𝑎̀𝑜 𝑐ℎ𝑜 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑘𝑦̉ 21?
Không phải Steve Jobs Việt Nam. Không phải Jack Ma Việt Nam. Không phải Elon Musk Việt Nam. 𝑀𝑎̀ 𝑙𝑎̀ 𝑚𝑜̣̂𝑡 𝑡ℎ𝑒̂́ ℎ𝑒̣̂ 𝑛𝑔𝑢̛𝑜̛̀𝑖 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑐𝑜́ 𝑔𝑜̂́𝑐 𝑟𝑒̂̃ 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚, 𝑛𝑎̆𝑛𝑔 𝑙𝑢̛̣𝑐 𝑡𝑜𝑎̀𝑛 𝑐𝑎̂̀𝑢, 𝑡𝑢̛ 𝑑𝑢𝑦 đ𝑜̣̂𝑐 𝑙𝑎̣̂𝑝, đ𝑎̣𝑜 đ𝑢̛́𝑐 𝑥𝑎̃ ℎ𝑜̣̂𝑖 𝑣𝑎̀ 𝑘ℎ𝑎̉ 𝑛𝑎̆𝑛𝑔 𝑔𝑖𝑎̉𝑖 𝑞𝑢𝑦𝑒̂́𝑡 𝑣𝑎̂́𝑛 đ𝑒̂̀ 𝑡ℎ𝑎̣̂𝑡 𝑐𝑢̉𝑎 𝑉𝑖𝑒̣̂𝑡 𝑁𝑎𝑚 𝑏𝑎̆̀𝑛𝑔 𝑡𝑟𝑖 𝑡ℎ𝑢̛́𝑐 𝑐𝑢̉𝑎 𝑡ℎ𝑒̂́ 𝑔𝑖𝑜̛́𝑖.
6. 𝑯𝒊̀𝒏𝒉 𝒎𝒂̂̃𝒖 𝒏𝒂̀𝒐 𝒄𝒖̃𝒏𝒈 𝒄𝒉𝒊̉ 𝒍𝒂̀ 𝒄𝒂́𝒏𝒉 𝒄𝒖̛̉𝒂 𝒗𝒂̀𝒐
Từ góc nhìn của một người đang làm giáo dục, tôi không phản đối việc dùng Steve Jobs. Steve Jobs là một cánh cửa tốt để nói về sáng tạo và tư duy sản phẩm. Elon Musk là một cánh cửa tốt để nói về tham vọng công nghệ và khả năng nghĩ lớn. Mark Zuckerberg là một cánh cửa tốt để nói về nền tảng số và sức mạnh kết nối. Jack Ma là một cánh cửa tốt để nói về Tiếng Anh, thương mại, doanh nghiệp nhỏ và cơ hội cho người bình thường. Hay thậm chí Nguyễn Hà Đông (Flappy Bird) là một cánh cửa tốt để nói về khả năng một sản phẩm số do người Việt tạo ra cũng có thể bước ra thế giới. (Nhân tiện, không biết bạn Hà Đông này giờ ở đâu và ra sao rồi?)
Vấn đề không phải là chọn Mỹ hay Trung Quốc. Vấn đề là hình mẫu ấy có giúp học sinh mở rộng tư duy hay không.
Nếu dùng Steve Jobs để học sinh nghĩ sâu hơn về giáo dục, sáng tạo, nhân cách, tư duy độc lập và môi trường nuôi dưỡng con người, thì rất đáng quý. Nhưng nếu dùng Steve Jobs chỉ để học sinh viết vài câu quen thuộc về “đam mê, nỗ lực, sáng tạo, khởi nghiệp”, thì chúng ta đã bỏ lỡ một cơ hội giáo dục.
7. 𝑽𝒂̀ 𝒄𝒐̀𝒏 𝒎𝒐̣̂𝒕 𝒗𝒂̂́𝒏 đ𝒆̂̀ 𝒄𝒂̂̀𝒏 𝒏𝒉𝒊̀𝒏 𝒕𝒉𝒂̆̉𝒏𝒈: 𝒄𝒐̂𝒏𝒈 𝒃𝒂̆̀𝒏𝒈 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄
Khi đề thi đưa Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg vào, đề đang mặc nhiên giả định rằng học sinh đều biết, hoặc ít nhất có thể hình dung được, những nhân vật này đại diện cho điều gì. Nhưng liệu giả định ấy có công bằng không? (Thực tế nhiều người chia sẻ trên mạng là họ không biết mấy ông này là ai!)
Một học sinh ở thành phố, học trường tốt, tiếp xúc nhiều với internet, công nghệ, truyền thông quốc tế, iPhone, Facebook, Tesla, startup, có thể bước vào câu hỏi này khá dễ dàng. Nhưng một học sinh ở nông thôn, miền núi, vùng khó khăn, ít điều kiện tiếp xúc với công nghệ và các biểu tượng toàn cầu, có thể không có cùng điểm xuất phát.
Nếu nhà trường không dạy kỹ về những nhân vật này, nếu sách giáo khoa không giới thiệu đủ, nếu đề thi không cung cấp bối cảnh tối thiểu, thì một câu hỏi tưởng như rất mở có thể lại tạo ra khoảng cách. Đề thi Ngữ văn nên đo năng lực đọc, nghĩ, lập luận và diễn đạt. Nó không nên vô tình đo mức độ tiếp xúc với văn hoá đô thị, công nghệ toàn cầu hay truyền thông phương Tây.
Trẻ em nông thôn không kém trí tuệ. Các em chỉ thường thiệt thòi hơn về cơ hội tiếp xúc, vốn ngôn ngữ, vốn văn hoá và cơ hội đối thoại với thế giới bên ngoài. Nếu giáo dục không nhìn thấy khoảng cách ấy, chúng ta rất dễ nhầm rằng học sinh “không biết” là vì các em thiếu cố gắng. Trong khi nhiều khi, các em chỉ chưa từng được mở cánh cửa đó.
8. 𝑴𝒖𝒐̂́𝒏 𝒄𝒐́ 𝑺𝒕𝒆𝒗𝒆 𝑱𝒐𝒃𝒔, 𝒈𝒊𝒂́𝒐 𝒅𝒖̣𝒄 𝒑𝒉𝒂̉𝒊 𝒃𝒂̆́𝒕 đ𝒂̂̀𝒖 𝒕𝒖̛̀ 𝒌𝒉𝒂𝒊 𝒕𝒓𝒊́
Từ câu chuyện Jack Ma không vào đề thi, ta có thể nhìn rộng hơn. Giáo dục không nên chỉ dừng lại ở việc gọi tên vài nhân vật nổi tiếng thế giới. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để mỗi đứa trẻ Việt Nam, dù ở thành phố hay nông thôn, dù giàu hay nghèo, đều có cơ hội được mở rộng tầm nhìn.
Được học ngôn ngữ. Được tiếp xúc với tri thức mới. Được biết thế giới đang vận động ra sao. Được đặt câu hỏi. Được nghĩ khác. Được thử sai. Được kết nối điều mình học với vấn đề thật của cuộc sống.
Muốn có những Steve Jobs, Elon Musk, Jack Ma hay bất kỳ nhà sáng tạo Việt Nam nào trong tương lai, giáo dục phải bắt đầu từ khai trí. Khai trí không phải là nhồi thêm thật nhiều thông tin. Khai trí là giúp một đứa trẻ sáng mắt ra trước thế giới, hiểu mình hơn, hiểu người hơn, hiểu thời đại hơn, và có đủ nội lực để bước vào cuộc đời một cách chủ động.
Khi nền đất giáo dục đủ rộng, đủ sâu và đủ công bằng, những hạt giống lớn mới có cơ hội nảy mầm. Còn nếu chỉ gọi tên Steve Jobs trong đề thi, nhưng trường học vẫn chưa dạy trẻ cách nghĩ độc lập, hỏi thật, học thật, làm thật, sống thật, thì chúng ta mới chỉ mượn được cái tên.
Chưa chạm được vào tinh thần.
𝐅𝐫𝐨𝐦 𝐒𝐲𝐝𝐧𝐞𝐲, 𝐀𝐧𝐭𝐡𝐨𝐧𝐲 𝐍𝐠𝐮𝐲𝐞̂̃𝐧
(Ảnh: Kỷ niệm một lần thăm Cố cung/Tử Cấm thành Trung Quốc)
Xem bài viết trước tại đây: https://www.facebook.com/share/p/1DqQt1m4WY/
![[GÓC NHÌN XMAN] TẠI SAO JACK MA KHÔNG VÀO ĐỀ THI NGỮ VĂN TỐT NGHIỆP THPT?Từ hôm qua đến giờ, đề thi Ngữ văn tốt nghiệp T...](https://img3.schoolandcollegelistings.com/914/262/1430115549142625.jpg)
