01/03/2025
BÀI QUYỀN LÀ MỘT TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT
Nguồn: Nghĩa Dũng Không Thủ
Sẽ dễ hiểu nếu đem so sánh bài quyền (Kata) với bất cứ tác phẩm nghệ thuật nào. Thơ chẳng hạn. Thơ phản ảnh cuộc sống, tư tưởng, tình cảm thông qua nghệ thuật đặc trưng của nó - ngôn ngữ. Ngôn ngữ trong thơ vừa là ngôn ngữ của cuộc sống, vừa không phải là ngôn ngữ của cuộc sống. Đó là thứ ngôn ngữ đã được nhà thơ chắt lọc, kết tinh, lắng đọng và ngầm chứa một nội dung mới. Thơ là nghệ thuật sử dụng ngôn từ; qua đó mà cuộc sống được tái tạo, tư tưởng được tỏ bày, nỗi niềm được gửi gắm.
Cũng thế, bài quyền là tác phẩm nghệ thuật phản ảnh một trận đấu với nhiều đối thủ vô hình. Bài quyền không phải là sự sắp xếp máy móc các kỹ thuật đỡ, đấm, đánh, đá,… Nắm cho được cái hồn của bài quyền, phân tích cho được sau mỗi kỹ thuật ngầm chứa điều gì, đó là công việc của người huấn luyện viên khi dạy một bài quyền, của người võ sinh khi tập một bài quyền.
Ngày trước quyền chỉ được lưu truyền trong vòng bí mật theo lối cha truyền con nối, hoặc chỉ cho những môn đồ tâm phúc và căn cơ nhất. Các bài quyền ít khi được ghi lại dưới dạng cấu trúc hoàn chỉnh, mà chỉ là bản tóm lược và cố ý làm cho rắc rối, khó hiểu, để lỡ người ngoài nhặt được thì cũng không biết đâu mà lần.
Nét đặc trưng truyền thống của quyền pháp Karate là yếu tố tinh thần. Mất đi yếu tố tinh thần, quyền chỉ còn là bài tập thể lực tầm thường. Với Karate, tinh thần còn quan trọng hơn các kỹ thuật tay chân: Một cái Tâm tĩnh lặng như nước - Mizu No Kokoro, một cái Thần trong sáng như trăng - Tsuki No Kokoro, một cái Chí sắt đá không gì lay chuyển; một cái Đức nhân ái, công bằng, và cao thượng; một Tri thức thấu đáo về nghệ thuật, thơ ca, nghi lễ; một Cốt cách ung dung, trầm tĩnh, đĩnh đạt. Võ sư chân chính là người thành tựu được cả hai.
Hiện có khoảng 50 bài quyền Karate. Có bài truyền lại từ lâu đời, có bài mới được sáng tác sau này; có bài dài, có bài ngắn; có bài phức tạp, có bài đơn giản,… Nhưng mỗi bài đều mang đặc điểm riêng. Chung quy, có thể chia làm hai loại: Loại thiên về sức mạnh, thích hợp cho sự phát triển thể chất, đặc biệt cơ bắp và gân cốt; loại kia thiên về phản xạ nhanh nhạy, linh hoạt.
Cũng như người nghệ sĩ khi diễn đọc bài thơ, đi một bài quyền cần đảm bảo ba yêu cầu sau:
- Một là ĐÚNG: Nghĩa là không nhầm lẫn bài nọ với bài kia, đoạn nọ với đoạn kia, đòn thế nọ với đòn thế kia. Các kỹ thuật phải được thực hiện một cách chuẩn xác. Vận dụng thuần thục các nguyên tắc cơ bản của kỹ thuật Karate. Hơi thở phải phù hợp với đòn đỡ và đòn đánh. Sau cùng, bài quyền phải được kết thúc ngay trên điểm xuất phát.
- Hai là CÓ HỒN: Người đi quyền phải hiểu rõ chủ đề và ý nghĩa của bài quyền, ý nghĩa của mỗi kỹ thuật, mỗi thế. Bài quyền là hình ảnh của một trận đấu. Từ trận đấu trong thực tiễn, đến bài quyền, đến người đi quyền phải là một - người đi quyền phải thật sự là người tham gia trận mạc. Gọi khả năng đó là sự cảm thụ, trạng thái đó là sự nhập thâm. Đây là điểm phân biệt giữa sự chuyên luyện và hờ hững, sâu sắc và hời hợt, thành tâm và qua loa đại khái.
Rất dễ nhận ra người đi quyền diễn đạt có hồn hay không khi nhìn vào nhịp điệu bài quyền. Chắc chắn đó không phải nhịp tíc-tắc của kim đồng hồ, càng không phải là khoảng chết lặng khiến bài quyền bị cắt ra từng mảng. Cũng như âm nhạc hay song biển, nhịp điệu của bài quyền là nhịp điệu của cuộc sống: Lúc tiến lúc thoái, lúc thăng lúc trầm, lúc khoan lúc nhặt, lúc tả lúc hữu, lúc im lặng lúc gầm ghè lúc ào ạt dữ dội,… Nhịp điệu bài quyền thể hiện tính nghệ thuật của bài quyền.
- Ba là PHONG THÁI TINH THẦN: Ung dung, trầm tĩnh, đĩnh đạt, tự tin, nhân ái, cao thượng; đấy là yêu cầu không chỉ khi đi bài quyền mà còn được thể hiện trong đời sống hàng ngày - mất đi phong thái tinh thần thì không còn là Karate. Một biểu hiện khác của phong thái tinh thần là cái chào khi bắt đầu và kết thúc bài quyền: Tư thế nghiêm, người nghiêng về trước 45độ, mắt nhìn thẳng, toàn bộ toát lên sự trầm tĩnh và tôn trọng đối thủ.
Phong nhã nhưng không bào giờ được hèn. Người đi quyền phải thể hiện các đòn công, thủ một cách dữ dội, dũng mãnh, quyết liệt, nhưng không phải hung hăng. Tưởng như đối lập nhưng thật ra đấy là hai mặt của một tờ giấy. Đây là điểm gặp gỡ thú vị giữa truyền thống Nhân nghĩa của Dân tộc và tinh thần Võ sĩ đạo của người Nhật - “Rất hiên ngang mà nhân ái chan hòa”.
Luyện quyền trước hết phải hiểu cho được ý nghĩa của bài quyền và từng kỹ thuật đã được cách điệu. Phải cần mẫn chuyên luyện hàng ngày. Phải thường xuyên “tưởng” tới nó. Mỗi lần đi quyền, hãy tưởng tượng rằng bạn đang chiến đấu sinh tử với nhiều đối thủ vây quanh - Tách quyền ra khỏi chiến đấu, quyền sẽ không còn lý do tồn tại. Nên chọn đôi ba bài thích hợp nhất, tâm đắc nhất để tinh luyện hàng ngày. Mỗi bài quyền, sau ba lần đi cương mãnh, lần thứ tư nên thả lỏng cơ bắp theo lối quyền nhu, chỉ vận ý chứ không vận lực. Đôi khi có thể đi quyền với đôi mắt nhắm lại, như thế bạn sẽ dễ tưởng tượng hơn.
Hướng truyền thống của bài quyền là hướng Nam - Bắc, nhưng thỉnh thoảng nên thay đổi trục hướng cho dễ thích nghi. Có thể bắt đầu từ chậm đến nhanh, từ bộ phận đến tổng thể. Đòn thế nào khó nên tách riêng để tập cho đến khi thuần thục. Không bao giờ được phép qua loa đại khái theo kiểu đi cho xong. Không bao giờ được phép nghĩ rằng mỗi lần đi quyền là mỗi lần lặp lại mà chính là mỗi lần tìm cách hoàn thiện hơn, tinh luyện hơn. Phải coi trọng zanshin. Phải chuẩn bị tâm thế trước khi đi quyền.. Phải luôn luôn thể hiện phong thái tinh thần. Phải đúng lễ nghi, quy cách.
Quyền mang lại cho ta những lợi ích gì? Bạn chỉ có thể trả lời đích xác câu hỏi ấy khi đã qua quá trình bền bỉ chuyên luyện với sự thành tâm.
Ảnh: Võ sư Nguyễn Văn Dũng và Hồ Đăng Quốc Hùng trên đỉnh Bạch Mã Sơn.