Thời phong kiến, các thầy đồ ở Sơn Dương nức tiếng khắp vùng nên đã thu hút biết bao sĩ tử ở khắp nơi tìm về trọ học. Nổi tiếng là vậy nhưng dưới thời Pháp thuộc ở Sơn Dương lại không có trường học nào, nên con em trong làng muốn đi học thì hoặc phải lếch thếch cuốc bộ cả chục cây số lên Xuân Lũng hoặc vượt sông sang đất Hưng Hóa tìm trường. Thương cho bao lứa trò trong xã cứ phải vất vả lặn lội đ
i học xa, năm 1956 một trong những “ông đồ” của địa phương – thầy giáo Nguyễn Xuân Nghinh, đã quyết định mở trường tư thục Trần Quốc Tuấn – tiền thân của Trường THCS Sơn Dương, nhằm đáp ứng nhu cầu được học tập của con em nhân dân địa phương. Trải qua bao thăng trầm cùng truyền thống của vùng đất học, đất làm thầy ấy, Trường THCS Sơn Dương từng bước trưởng thành và đã vinh dự đón nhận bằng công nhận đạt chuẩn Quốc gia trong năm học này. Nhớ lại năm học đầu tiên khi mới thành lập, chỉ với 2 lớp 5 mà đã có tới 116 học sinh mới thấy được việc mở trường có ý nghĩa thế nào đối với nhân dân Sơn Dương. Trong điều kiện cơ sở vật chất còn rất nhiều khó khăn: Một lớp phải học nhờ nhà dân, một lớp học ở Chùa An Phúc, nhưng nhà trường vẫn có được sự đặc biệt ủng hộ của nhân dân trong xã. Sau khi thầy giáo Nguyễn Xuân Nghinh đã lên tận thôn Phi Đồn - Bằng Giã - Hạ Hòa mua lại những ngôi nhà thanh lý của trại Mai Côi, toàn bộ thầy cô giáo trong trường cùng Hiệu đoàn học sinh và ban bảo trợ nhà trường đã tham gia tháo dỡ và đóng bè xuôi sông Hồng đem về dựng trường. Ngôi trường đơn sơ nhưng là sản phẩm của trí tuệ, sức mạnh và tinh thần đoàn kết của toàn thể nhân dân trong xã. Nơi đây đã nuôi dưỡng trí tuệ, tâm hồn, nhân cách cho bao lớp thế hệ học trò của quê hương Sơn Dương khôn lớn và trưởng thành. Không chỉ có học sinh trong xã mà trường còn từng bước thu hút nhiều học sinh trong khu vực, thậm chí ở xa như Tam Nông, Cẩm Khê… đến học. Trải qua 55 năm, rất nhiều học sinh từ ngôi trường THCS Sơn Dương đã đến mọi miền đất nước, nhiều người đã thành đạt trên các lĩnh vực công tác: Có 14 cán bộ lãnh đạo chủ chốt từ cấp huyện trở lên; 4 phó giáo sư, tiến sỹ; 24 thạc sỹ và rất nhiều bác sỹ, kỹ sư,các cán bộ quản lý và các nhà doanh nghiệp giỏi. Vào những năm trước bình quân mỗi năm Sơn Dương có khoảng 50 học sinh theo học các trường Sư phạm từ hệ Trung cấp đến hệ Đại học. Các “Thầy đồ” của Sơn Dương giờ không chỉ dạy học trên mảnh đất quê hương mà họ đi khắp nơi phát triển sự nghiệp giáo dục của mình. Trong số 4 học sinh cũ của Trường THCS Sơn Dương đã đạt học vị Phó Giáo sư, Tiến sỹ có tới 3 người đang là giảng viên các trường Đại học trong nước. Ngay tại Trường THCS Sơn Dương, số giáo viên là người địa phương chiếm tới trên 80% tổng số giáo viên trong trường. Đây dường như chính là thế mạnh giúp Trường THCS Sơn Dương luôn ổn định và từng bước nâng cao chất lượng giáo dục của mình. Việc nâng cao chất lượng đội ngũ, chất lượng giáo dục luôn là nhiệm vụ trọng tâm của tập thể thầy và trò Trường THCS Sơn Dương. Trong 20 cán bộ, giáo viên của trường, 100% trình độ đạt chuẩn và trên chuẩn. Trường có 3 tổ chuyên môn gồm: Tổ Khoa học tự nhiên, tổ Khoa học xã hội và tổ Văn phòng. Các tổ chuyên môn của trường đều hoạt động chủ động, nề nếp và có hiệu quả tập trung vào việc tiếp cận các vấn đề về đổi mới chương trình giáo dục ở bậc học phổ thông, đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới phương pháp đánh giá học sinh và ứng dụng công nghệ thông tin vào soạn giảng. Bình quân mỗi năm hai tổ Tự nhiên và Xã hội của trường có khoảng từ 7-10 sáng kiến, đề tài khoa học về các vấn đề đổi mới phương pháp dạy học được nghiệm thu, trong đó có những đề tài được hội đồng khoa học cấp huyện đánh giá cao và đưa vào áp dụng khá rộng rãi trong hệ thống các trường THCS của huyện. Kích thích tính đổi mới, sáng tạo của tập thể các thầy cô giáo, hàng năm nhà trường luôn phát động các thầy cô giáo tự làm đồ dùng dạy học và tích cực trao đổi học tập kinh nghiệm trong các tổ chuyên môn liên trường, nhờ đó nhiều đồ dùng dạy học tự làm của các thầy cô có chất lượng tốt đã phục vụ hữu hiệu cho nâng cao chất lượng giảng dạy. Ngoài ra nhà trường còn quan tâm tạo điều kiện cho giáo viên được học thêm nâng cao trình độ chuyên môn, phấn đấu đến năm 2012 sẽ có 80% giáo viên trong trường đạt trình độ trên chuẩn. Cùng với đó chất lượng giáo dục của nhà trường cũng không ngừng được nâng lên trên cả hai mặt giáo dục mũi nhọn và giáo dục đại trà. Với tổng số học sinh bình quân chỉ vào khoảng trên dưới 200 em mỗi năm, bố trí ở 8 lớp của 4 khối học (trung bình khoảng hơn 20 học sinh/lớp) giúp cho việc quản lý duy trì các phong trào học tập của nhà trường được thuận lợi, tuy nhiên đó cũng lại là một hạn chế cho việc lựa chọn bồi dưỡng học sinh giỏi. Để khắc phục mặt hạn chế, nhà trường đã tập trung khai thác tốt ưu thế của mình là quan tâm nâng cao chất lượng giáo dục đại trà làm nền tảng phát triển giáo dục mũi nhọn. Với việc quan tâm phát triển đồng đều giáo dục văn hóa với giáo dục thể chất theo hướng mở rộng ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy và học, nhà trường đã từng bước nâng cấp chất lượng giáo dục toàn diện. Tỷ lệ học sinh khá, giỏi trong 3 năm qua của nhà trường liên tục tăng lên từ 41% lên 51%, trong đó tỷ lệ học sinh đạt học lực giỏi từ 7% lên 21%. Chất lượng đại trà nâng lên làm tiền đề cho giáo dục mũi nhọn của trường phát triển. Trong 3 năm học qua đã có trên 200 lượt học sinh đạt học sinh giỏi cấp trường và cấp huyện. Đặc biệt năm học 2010 – 2011 đã đánh dấu sự thành công vượt bậc trong công tác đào tạo học sinh giỏi (HSG) của trường THCS Sơn Dương với 62 em đạt HSG cấp trường, 40 em HSG cấp huyện, 4 em HSG cấp tỉnh và 1 em đạt Huy chương Vàng trong kỳ thi HSG quốc gia môn giải Tiếng Anh qua mạng INTERNET.
Đồng hành cùng Trường THCS Sơn Dương trong suốt chặng đường 55 năm xây dựng và trưởng thành, Đảng ủy và chính quyền địa phương luôn dành sự quan tâm cho nhà trường nói riêng và cho sự nghiệp giáo dục toàn xã nói chung. Đặc biệt thực hiện đề án xây dựng trường THCS Sơn Dương đạt chuẩn Quốc gia, xã đã đầu tư ngân sách cho việc xây dựng hệ thống cơ sở vật chất của trường. Hiện tại với cơ sở vật chất gồm 1 nhà điều hành, 1 nhà hai tầng 8 phòng học, 1 nhà hai tầng 8 phòng chức năng cùng hệ thống đầy đủ các nhà vệ sinh, nhà để xe cùng sân chơi khang trang, rộng rãi và thêm một nhà đa năng, nhà bảo vệ đang được xây cất, Trường THCS Sơn Dương đảm bảo đáp ứng khá đầy đủ yêu cầu dậy và học theo hướng toàn diện, hiện đại và hiệu quả, giúp nhà trường trở thành một trong 9 trường THCS đạt chuẩn quốc gia của Lâm Thao đúng vào dịp 55 năm thành lập trường.
