Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt

“Xuất” với “suất”

Có lẽ lỗi chính tả thường gặp nhất trên sách báo hiện nay là “suất” bị viết thành “xuất”. Chẳng hạn: Trong lúc tang gia bối rối, có điều gì sơ xuất, xin được lượng thứ” (hay gặp ở mục Tin buồn); hoặc “vào cửa hàng ăn uống quốc doanh làm một xuất cơm mậu dịch, thế là xong”. (Bùi Văn Trọng Cường: “Giáng Khúc”, Văn nghệ số 11 ra ngày 13.3.1999), v.v…

Nguyên nhân của sự nhầm này, theo tôi, chủ yếu là người viết (và có thể là cả người biên tập) không phân biệt được nghĩa của hai từ này.

“Xuất” và “suất” là hai từ Hán – Việt có nghĩa khác hẳn nhau.

“Xuất” có nghĩa là “đưa ra”, “cho ra” (động từ). Chẳng hạn: Xuất quân (ra quân); xuất hiện (hiện ra); sản xuất (làm ra); xuất kho (đưa ra khỏi kho); xuất hành (ra đi); xuất trình (trình ra); nội bất xuất, ngoại bất nhập (trong không được ra, ngoài không được vào); xuất khẩu thành thơ (nói ra đã thành thơ; xuất ngoại (đi ra ngoài, ra nước ngoài); xuất giá (ra đi lấy chồng), v.v…

Còn “suất” có nghĩa là một phần của tổng thể nào đó (danh từ). Chẳng hạn: Suất cơm (một phần cơm); suất sưu (phần thuế thân được bổ cho một người nam giới từ tuổi trưởng thành dưới chế độ cũ), suất ruộng khoán (phần ruộng khoán chia cho một nhân khẩu hoặc một lao động).

Từ chỗ “suất” là một phần của tổng thể, suy rộng ra, nó là một phần hình thành sau sự phân chia, hoặc là kết quả của một phép chia. Theo nghĩa suy rộng này, ta có: Năng suất lao động (tính theo sản phẩm) là số sản phẩm được làm ra trong một đơn vị thời gian, nói cách khác, nó là kết quả của một phép chia tổng số sản phẩm cho thời gian sản xuất.

Tương tự, năng suất cây trồng là sản lượng trên một đơn vị diện tích; áp suất là áp lực tác động lên một đơn vị diện tích; công suất là số công sản ra trong một đơn vị thời gian (có thể tính bằng đơn vị công suất như tàu có công suất 40 mã lực, bóng điện công suất 100w, hoặc quy ra sản phẩm như nhà máy ximăng công suất 2 triệu tấn/năm,…);

Lãi suất (kinh doanh) là số tiền lợi nhuận được sinh ra trên tổng số vốn và thường được tính bằng phần trăm (%); thuế suất là số tiền thuế phải chịu trên giá trị hàng hoá chịu thuế tính bằng phần trăm…

Còn sơ suất là phần thiếu sót nhỏ, khinh suất là phần thiếu sót do coi thường, xem nhẹ (khinh = nhẹ) trong khi hành động mà gây ra…

Tóm lại, để tránh viết nhầm “xuất” với “suất”, ta chỉ cần nhớ: Khi dùng với nghĩa “ra” (hoặc “đưa ra”, “cho ra”) thì dùng từ “xuất”; còn khi dùng với nghĩa “một phần của tổng thể” (hoặc được hình thành sau một phép chia) thì dùng từ “suất”.

Lớp từ Hán Việt thường có sắc thái trang trọng, trong khi lớp từ thuần Việt lại bình dân và sinh động hơn. Nhiều từ Hán Việt đã được Việt hóa thông dụng, có từ đã biến đổi ý nghĩa.

VÃN CẢNH HAY VÃNG CẢNH?
========================
Vãn cảnh và vãng cảnh đều đúng chính tả nhưng nghĩa khác nhau.
- Chữ Hán vãn có nghĩa là buổi chiều, buổi tối, ban đêm (1), từ đó có nghĩa: chậm, trễ, muộn, tàn, sau, cuối, già (2).
Với nghĩa (1), ta có: vãn báo (báo ra buổi chiều), vãn phạn (bữa cơm chiều, vãn phong (gió chiều), vãn hà (ráng chiều)….
Với nghĩa (2), ta có: vãn duyên (tình duyên muộn màng), vãn đạo (lúa muộn), vãn hoa (hoa gần tàn), vãn thu (cuối thu), vãn kỳ (thời kỳ cuối), vãn niên = vãn tuế (tuổi già).
Vãn cảnh (cảnh viết có bộ thổ) là cảnh về già, còn vãn cảnh (vãn viết có bộ nhật) là cảnh buổi chiều.
- Vãng (có nghĩa là đi đến thăm một nơi nào đó. Ví dụ: khách vãng chùa, người đi vãng cảnh chùa Hương….

Hôm nay tôi 31 tuổi, 3 tháng, 5 ngày, và tôi vừa mới biết rằng "rút dây động dừng" và "tai vách mạch dừng" mới là đúng chính tả 😀
Dừng trong "rút dây động dừng" là tấm mành bằng tre để chắn giữa phòng khách và buồng ngủ, hoặc để che nắng ở hiên nhà, có thể rút lên và buộc lại bằng dây, do đó nếu rút dây thì sẽ động dừng.
Còn dừng ở trong câu "tai vách mạch dừng" thì là tấm đan bằng tre dọc ngang (gọi là mạch) dùng để làm lõi đắp đất lên xây tường, nên có câu "dừng có mạch, vách có tai".
Hai từ dừng đều là từ cổ, nay không còn dùng nữa mà thay thế bằng các từ hiện đại là "cốt tre" và "mành tre", nên thường bị nhầm lẫn thành "rút dây động rừng" và "tai vách mạch rừng".