25/12/2025
BS Nguyễn Minh Triết phòng khám Tâm Lý Nhi Đồng
ĐÚNG - ĐỦ - ĐỀU: CHÌA KHÓA GIÚP TRẺ TỰ KỶ TIẾN BỘ
1. Con chưa tiến bộ như mong đợi – có thể vì thời gian can thiệp chưa đủ?
“Bác sĩ ơi, con em đi can thiệp cũng được nửa năm rồi mà em chưa thấy con thay đổi gì nhiều…”
“Một tuần bé học mấy buổi?”
“Dạ, mỗi ngày một tiếng ở trung tâm, từ thứ Hai đến thứ Sáu.”
“Còn cuối tuần thì sao?”
“Dạ, ở nhà thôi ạ. Tụi em cũng bận, không biết phải làm gì thêm.”
Câu chuyện như vậy thật ra không hề hiếm. Nhiều gia đình đã cho con đi can thiệp với tất cả sự kỳ vọng, nhưng đôi khi lại chưa biết rằng việc “đủ thời gian” cũng quan trọng không kém “đúng phương pháp”. Một giờ mỗi ngày, năm ngày một tuần – tức khoảng 5 giờ mỗi tuần – là con số còn khá xa so với những khuyến nghị chung hiện nay.
2. Đúng – Đủ – Đều: Ba yếu tố giúp can thiệp hiệu quả hơn
Những nghiên cứu trong lĩnh vực can thiệp cho trẻ tự kỷ đều thống nhất rằng để việc can thiệp mang lại hiệu quả rõ rệt, chúng ta cần kết hợp hài hòa ba yếu tố:
1. Đúng kỹ thuật: nghĩa là can thiệp dựa trên phương pháp đã được kiểm chứng khoa học, có mục tiêu rõ ràng, phù hợp với từng trẻ.
2. Đủ thời gian: theo nhiều khuyến nghị quốc tế, trẻ cần được can thiệp ít nhất 20–25 giờ mỗi tuần, thậm chí lên đến 30–40 giờ mỗi tuần với những chương trình chuyên sâu như ABA [1][2].
3. Đều đặn: kỹ năng của trẻ được xây dựng từng chút một qua từng ngày. Việc gián đoạn, nghỉ giữa chừng – kể cả vì những lý do chính đáng – có thể khiến trẻ bị chững lại, thậm chí là thoái lui.
3. Một ví dụ quen thuộc – thời gian nghỉ Tết
Sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, nhiều phụ huynh chia sẻ rằng con mình “dường như quên hết những gì đã học trước đó”, hoặc có những hành vi không mong muốn xuất hiện trở lại. Nguyên nhân có thể là trong những ngày nghỉ đó, trẻ không được duy trì thói quen can thiệp thường ngày, và đôi khi còn được “nuông chiều” hơn mức cần thiết.
Việc người lớn yêu thương trẻ là điều rất quý giá. Nhưng nếu không khéo léo, những khoảng thời gian “thư giãn” quá mức như vậy lại vô tình khiến trẻ gặp khó khăn khi quay lại với lịch can thiệp sau Tết.
4. Có cách nào để đủ thời gian can thiệp mà không làm con quá tải?
Thực ra, không nhất thiết mọi giờ can thiệp đều phải là những buổi học 1:1 với chuyên viên. Có hai hình thức can thiệp thường được sử dụng:
• Can thiệp chuyên sâu (intensive): thường là 1:1, có chương trình rõ ràng, do chuyên viên thực hiện.
• Can thiệp trong sinh hoạt (naturalistic): được thực hiện ngay trong các hoạt động hàng ngày như ăn uống, chơi đùa, mặc đồ, đi dạo…, do người thân trong gia đình thực hiện theo cách đã được hướng dẫn [3][4].
Khi biết cách tương tác đúng, phụ huynh hoàn toàn có thể góp thêm 2–3 giờ mỗi ngày vào tổng thời lượng can thiệp của trẻ, một cách tự nhiên và nhẹ nhàng. Chỉ cần một chút chủ động quan sát, một chút kiên nhẫn chờ đợi phản ứng của trẻ, một chút điều chỉnh trong cách chơi, nói chuyện, chúng ta đã giúp con học được thêm nhiều kỹ năng rồi.
5. Vậy, cha mẹ nên bắt đầu từ đâu?
Không có câu trả lời đúng cho tất cả mọi gia đình, nhưng một vài gợi ý nhỏ có thể hữu ích:
• Tìm hiểu thêm về cách can thiệp phù hợp với con mình, qua giáo viên đang can thiệp cho trẻ, các lớp học phụ huynh, sách hướng dẫn hoặc làm việc trực tiếp với chuyên viên.
• Tạo cơ hội học cho con mỗi ngày: thay vì làm hết cho con, có thể chậm lại một chút, gợi ý cho con chỉ tay, nói một từ đơn, hoặc hoàn thành một bước đơn giản trước khi nhận được điều mình thích.
• Duy trì thói quen can thiệp ngay cả trong những ngày nghỉ: nếu về quê, có thể nhờ người thân hỗ trợ hoặc tự lên kế hoạch tương tác đơn giản tại nhà.
• Ghi nhận từng thay đổi nhỏ: vì sự tiến bộ của trẻ không phải lúc nào cũng đến trong những bước nhảy vọt, mà thường rất âm thầm qua từng ngày đều đặn.
6. Lời Kết
Mỗi em bé trong phổ tự kỷ đều cần một hành trình riêng biệt, và hành trình đó thường không ngắn. Điều cần nhất không phải là những chương trình trị liệu thật “hoành tráng”, mà là sự đồng hành chân thành và đều đặn từ những người thân yêu nhất của trẻ.
Khi người lớn học cách tương tác đúng – làm đủ – và duy trì đều đặn, con mới có cơ hội phát triển trọn vẹn khả năng của mình.
, , ,
Bs Phạm Minh Triết
Tài liệu tham khảo
1. Lovaas, O. I. (1987). Behavioral treatment and normal educational and intellectual functioning in young autistic children. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 55(1), 3–9. https://doi.org/10.1037/0022-006X.55.1.3
2. National Research Council. (2001). Educating Children with Autism. Washington, DC: National Academy Press.
3. Zwaigenbaum, L., Bauman, M. L., Choueiri, R., Kasari, C., Carter, A., Granpeesheh, D., ... & Wetherby, A. (2015). Early Intervention for Children With Autism Spectrum Disorder Under 3 Years of Age: Recommendations for Practice and Research. Pediatrics, 136(S1), S60–S81. https://doi.org/10.1542/peds.2014-3667E
4. Stahmer, A. C., Rieth, S. R., Lee, E., Reisinger, E. M., Mandell, D. S., & Kasari, C. (2015). Training Teachers to Use Evidence-Based Practices for Autism: Examining Procedural Implementation Fidelity. Psychology in the Schools, 52(2), 181–195. https://doi.org/10.1002/pits.21814