SINH HỌC 4.0 - Thầy Nguyễn Duy Khánh

Đề thi HSG cấp tỉnh môn Sinh lớp 12 năm học 2025 - 2026 của tỉnh Phú Thọ để thầy cô và các em tham khảo nhé!

Đề thi HSG Quốc gia môn Sinh học ngày thứ hai.
Chủ đề: Di truyền học, Tiến hóa, Sinh thái học.

Đề thi HSG Quốc gia môn Sinh học ngày thứ nhất.
Chủ đề: Sinh học tế bào, Sinh học vi sinh vật, Sinh lí học thực vật, Sinh lí học động vật.

Nếu ai hỏi vật liệu tự nhiên chống sạt lở, giữ đất tốt nhất mình sẽ giới thiệu Cỏ Vetiver. Với khả năng đi rễ đâm sâu 3-4m (thậm chí 8-12m ở điều kiện lý tưởng) sống khoẻ trong nắng nóng, ngập nước, đất xấu nó đã tạo ra một “bức tường chống trượt” tự nhiên có thể thay thế những vật liệu đắt tiền khác. Giá thành cỏ vetiver chỉ khoảng 2k/tép. Những chủ đất vườn/farm cạnh sông suối, bờ ao, đất ta-luy đồi dốc có thể tham khảo nhé.

Vào đầu thập niên 1920, giữa cái lạnh của Toronto, trong một phòng thí nghiệm nhỏ hẹp, một nhóm nhà khoa học trẻ đã làm nên kỳ tích thay đổi lịch sử y học: họ phát hiện ra insulin, loại hormone cứu sống hàng triệu người mắc tiểu đường trên toàn thế giới. Người dẫn đầu là Frederick Banting, bác sĩ phẫu thuật mới ra trường, mang trong mình một ý tưởng táo bạo về việc tách chất chống tiểu đường từ tuyến tụy. Ông tìm đến Đại học Toronto, thuyết phục giáo sư J.J.R. Macleod cho phép thực hiện nghiên cứu. Macleod, dù hoài nghi, vẫn cho Banting mượn một phòng lab cũ, vài con chó và sự hỗ trợ của sinh viên y khoa Charles Best – người sau này trở thành cộng sự thân thiết nhất của ông.

Mùa hè năm 1921, Banting và Best làm việc không ngơi nghỉ, trong tiếng leng keng của ống nghiệm và ánh sáng vàng yếu ớt hắt ra từ ngọn đèn dầu. Sau nhiều lần thất bại, họ chiết xuất được một chất lỏng thô mà họ gọi là isletin. Khi tiêm vào những con chó mắc tiểu đường, kết quả thật phi thường: lượng đường trong máu giảm rõ rệt, chúng sống lại như thể được ban cho một cơ hội mới. Nhận thấy tầm vóc của phát hiện, Macleod mời nhà hóa sinh James Collip đến để tinh chế dung dịch, khiến nó đủ tinh khiết và an toàn cho người.

Ngày 11 tháng 1 năm 1922, trong một bệnh viện ở Toronto, cậu bé Leonard Thompson, 14 tuổi, đang hôn mê vì tiểu đường, được tiêm thử nghiệm mũi insulin đầu tiên. Liều đầu tiên chưa thành công, gây phản ứng nhẹ, nhưng sau khi Collip tinh lọc thêm, liều thứ hai đã giúp cậu tỉnh lại. Từ khoảnh khắc ấy, căn bệnh từng được xem là bản án tử hình đã có hy vọng sống.

Một năm sau, năm 1923, Banting và Macleod nhận Giải Nobel Y học, nhưng họ không xem chiến thắng này là của riêng mình. Banting chia phần thưởng cho Best, còn Macleod chia cho Collip, vì họ biết rằng sự vĩ đại của phát minh nằm ở tinh thần hợp tác và lòng nhân ái.

Câu chuyện về Banting và đồng đội là minh chứng cho niềm tin rằng tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi được dùng để cứu người. Từ phòng thí nghiệm giản dị của Đại học Toronto, insulin đã lan tỏa khắp thế giới, đem lại sự sống và hy vọng cho hàng triệu bệnh nhân, trở thành biểu tượng của khoa học phục vụ con người.

Đề thi và đáp án chính thức môn Sinh kì thi Tốt nghiệp THPT năm 2025 để thầy cô và các em tham khảo nhé.
Bản Word: https://docs.google.com/document/d/1jABydISIQaC2ema-zhtDgv_GX4NOiqPk/edit?usp=sharing&ouid=107132620438533038974&rtpof=true&sd=true

🧬 Điều gì thực sự xảy ra khi sự sống “tắt”?

Các nhà khoa học đã phát hiện ra một “trạng thái thứ ba” đáng kinh ngạc – nằm giữa sự sống sinh học và sự phân hủy. Sau khi chết lâm sàng, các tế bào không đơn giản ngừng hoạt động – mà ở động vật có vú và con người, nhiều gene trở nên hoạt hóa mạnh hơn, điều hòa các quá trình viêm, miễn dịch, thậm chí cả ung thư, trong nhiều giờ hoặc nhiều ngày sau khi chết. Hiện tượng này, gọi là thanatotranscriptome (bộ phiên mã của cái chết), được phát hiện bởi Peter Noble và Alexander Pozhitkov, những người chứng minh rằng hơn một nghìn gene được bật lên sau khi chết, như thể tế bào đang thực hiện nỗ lực phòng vệ cuối cùng hoặc thử tìm cách sống sót mới.

🧠 Những phát hiện làm thay đổi khái niệm về cái chết
Các nghiên cứu tại Trung tâm Điều hòa Gen ở Barcelona đã củng cố phát hiện này, cho thấy mức độ hoạt động gen sau chết khác nhau tùy loại mô, và có thể được dùng để ước tính thời điểm tử vong . Những đột phá khác còn khôi phục hoạt động trong não lợn vài giờ sau khi chết, trong khi sự bùng phát hoạt động của não người sau ngừng tim gợi ý khả năng tồn tại trạng thái giống ý thức ngắn ngủi. Các kết quả này thách thức hiểu biết truyền thống về cái chết, cho thấy đó không phải là công tắc tắt đột ngột, mà là một quá trình mờ dần, nơi các tế bào cố gắng tái tổ chức hoặc biến đổi, tương tự như quá trình phát triển phôi nhưng diễn ra ngược lại.

🌱 Hy vọng mới và câu hỏi mở
Một số tế bào thậm chí có thể hình thành cấu trúc sống mới – như xenobot (sinh thể nhân tạo) – cho thấy “sự sáng tạo” của tế bào sau chết có thể mang ý nghĩa y học quan trọng, từ ghép tạng đến liệu pháp tái tạo. Tuy nhiên, “trạng thái thứ ba” này cũng đặt ra những câu hỏi sâu sắc về sinh học, tâm lý học và đạo đức ⚖️, khi khoa học đang định nghĩa lại ranh giới giữa sự sống và cái chết.

📄Tham khảo: Peter A. Noble và cộng sự, “Perspective on Death: A Gateway to a New Biology”, BioEssays (2024). Cre: Science Sphere

🔥 Khi hệ miễn dịch “phát điên” và quay sang tấn công chính mình — và cách mà Giải Nobel Y Sinh 2025 giúp ta hiểu và ngăn điều đó xảy ra! 🔬

Bạn có bao giờ tự hỏi: “Tại sao hệ miễn dịch – thứ bảo vệ ta khỏi virus và vi khuẩn – đôi khi lại quay sang tấn công chính cơ thể mình?”

Đó chính là căn nguyên của hàng chục căn bệnh tự miễn như lupus, tiểu đường type 1, viêm khớp dạng thấp, bệnh đa xơ cứng (MS), hay thậm chí bạch biến.

Khi hệ miễn dịch “nổi loạn” không khác gì một đội quân bảo vệ bỗng quay súng bắn vào dân mình.

Và năm nay – Giải Nobel Y sinh học 2025 đã vinh danh ba nhà khoa học đã tìm ra cơ chế giúp hệ miễn dịch biết điểm dừng: 👩‍🔬 Mary E. Brunkow, 👨‍🔬 Fred Ramsdell, và 👨‍🔬 Shimon Sakaguchi.

Những phát hiện của họ đã giải mã bí ẩn về “dung nạp miễn dịch ngoại biên” (peripheral immune tolerance) — cơ chế sinh học giúp ngăn hệ miễn dịch quay sang tấn công các mô khỏe mạnh.

🌿 Câu chuyện bắt đầu từ một bí ẩn

Từ lâu, các nhà miễn dịch học đã biết rằng cơ thể có cơ chế “dạy dỗ” các tế bào miễn dịch ngay từ trong tuyến ức – nơi chúng học cách phân biệt “ta” và “địch”.

Nhưng điều kỳ lạ là: dù đã “học kỹ”, đôi khi chúng vẫn phạm sai lầm. Một số tế bào miễn dịch vẫn tấn công nhầm vào "ta" - là các mô khỏe mạnh.

Vậy cơ thể làm sao kiểm soát được “những chiến binh nổi loạn” này?

🧩 Câu trả lời: Tế bào T điều hòa (Regulatory T cells – Treg)

• Năm 1995, Shimon Sakaguchi lần đầu tiên phát hiện ra một nhóm tế bào T đặc biệt có nhiệm vụ "kìm hãm” các phản ứng miễn dịch quá mức — gọi là tế bào T điều hòa và nhận ra vai trò của chúng trong việc ngăn ngừa bệnh tự miễn.

• Và vài năm sau, Brunkow và Ramsdell phát hiện ra gen FOXP3 – liên quan đến hoạt động của những tế bào này, khi họ đang nghiên cứu về một căn bệnh tự miễn hiếm gặp và chết người ở trẻ em.

Khi gen FOXP3 bị lỗi, cơ thể mất hoàn toàn khả năng tự kiềm chế miễn dịch, dẫn đến cơn bão tự miễn cực kỳ nguy hiểm, có thể khiến trẻ nhỏ tử vong chỉ sau vài năm.

• Khoảnh khắc mang tính bước ngoặt xảy ra khi Sakaguchi chứng minh rằng gen FOXP3 chính là “công tắc tổng” kiểm soát hoạt động của tế bào T điều hòa mà ông từng phát hiện. Phát hiện này không chỉ làm sáng tỏ cơ chế tự điều chỉnh của hệ miễn dịch mà còn mở ra những hướng đi mới cho y học hiện đại. Chính khi Sakaguchi kết nối gen FOXP3 với tế bào T điều hòa, bức tranh toàn cảnh mới lộ ra:

👉 Hệ miễn dịch không chỉ cần “tấn công giỏi”, mà còn phải “biết dừng lại đúng lúc”.

⚖️ Một phát hiện thay đổi y học hiện đại

Từ hiểu biết này, khoa học đang mở ra nhiều hướng đi mới:

• 🩸 Điều trị bệnh tự miễn: Tăng cường tế bào T điều hòa để giúp cơ thể tự “hạ nhiệt” khi miễn dịch quá khích.

• 💉 Ghép tạng an toàn hơn: Dùng Treg để “thuyết phục” hệ miễn dịch chấp nhận cơ quan mới, không cần quá nhiều thuốc ức chế miễn dịch.

• 🎯 Ung thư học thế hệ mới: Trong khối u, đôi khi Treg lại “che chở” cho tế bào ung thư. Bằng cách tạm thời vô hiệu hóa Treg, bác sĩ có thể “mở khóa” hệ miễn dịch để tiêu diệt khối u hiệu quả hơn.

💬 Một phát hiện vừa “hàn gắn” vừa “tấn công”

Điều đẹp nhất trong câu chuyện này, là nó nhắc chúng ta rằng: Hệ miễn dịch – cũng như con người – không chỉ mạnh khi biết chiến đấu, mà còn khôn ngoan khi biết kiềm chế.

Giải Nobel năm nay không chỉ tôn vinh ba nhà khoa học, mà còn tôn vinh sự cân bằng tinh tế giữa phá hủy và bảo vệ, giữa tấn công và chữa lành – điều đang diễn ra trong từng tế bào của chúng ta, mỗi ngày.
⸻

📖 Kết luận:

Họ đã tìm ra cách khiến cơ thể “ngừng chiến tranh với chính mình”. Một khám phá có thể giúp hàng triệu người thoát khỏi bệnh tự miễn, cải thiện cấy ghép nội tạng, và đưa liệu pháp ung thư lên tầm cao mới.

Một lần nữa, khoa học lại chứng minh: Câu trả lời cho những bí ẩn lớn nhất luôn nằm trong chính cơ thể ta. ❤️
⸻

🧠 Nguồn cảm hứng từ Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học 2025 – Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell & Shimon Sakaguchi Nobel Prize in Physiology or Medicine 2025)
⸻

Nguồn bài: Sinh học Plus

Vẻ đẹp tri thức và danh gia vọng tộc là đây.

CÁC RNA PHÂN TỬ NHỎ (iRNA)

Bằng nhiều thí nghiệm khác nhau, các nhà khoa học đã khám phá ra cơ chế điều hòa biểu hiện gene sau phiên mã bởi sự can thiệp của các phân tử RNA (RNA interference - iRNA).

Trong cơ chế này, sự liên kết của các phân tử mRNA can thiệp dẫn đến sự biểu hiện gene sau phiên mã bị ức chế do:
(1) RNA bị phân huỷ,
(2) ức chế quá trình dịch mã của mRNA.

Hai loại RNA can thiệp chủ yếu được phát hiện trong tế bào nhân thực là siRNA (short interfering RNA) và miRNA (micro-RNA), chúng liên kết với một số phân tử protein tạo thành phức hê RNA - protein tham gia vào cơ chế điều hòa biểu hiện gene. Cơ chế điều hòa bởi hai loại RNA này có điểm tương đồng với nhau.

Các loại RNA này có trình tự nucleotide ngắn và có chức năng điều hòa hoạt động gene. Khi trình tự nucleotide của miRNA hay siRNA liên kết bổ sung với một đoạn mRNA của gene mà nó điều hòa (gene đích) sẽ tạo ra RNA mạch kép và bị các enzyme phân huỷ hoặc nếu không bị phân huỷ cũng không thể dịch mã.

Trong hệ gene người có hàng nghìn gene mã hóa cho các loại RNA nhỏ có chức năng điều hòa hoạt động của các gene.

Đại hội Nobel tại Viện Karolinska đã quyết định trao giải Nobel Sinh lý hoặc Y học 2025 cho Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell và Shimon Sakaguchi "vì khám phá của họ liên quan đến khả năng miễn dịch ngoại biên. ”

Những người đoạt giải y học năm nay đã khám phá ra cách hệ miễn dịch được kiểm tra. Hệ thống miễn dịch mạnh mẽ của cơ thể phải được điều chỉnh, hoặc nó có thể tấn công các cơ quan của chúng ta. Brunkow, Ramsdell và Sakaguchi đã được trao giải thưởng thuốc năm nay cho những phát hiện đột phá của họ liên quan đến khả năng chịu đựng miễn dịch ngoại biên ngăn chặn hệ miễn dịch gây hại cho cơ thể.

Những người kiểm tra đã xác định bảo vệ hệ miễn dịch, tế bào T điều chỉnh, ngăn chặn tế bào miễn dịch tấn công chính cơ thể chúng ta.

Các phát hiện của các nhà vinh dự đã phát động lĩnh vực chịu đựng ngoại vi, thúc đẩy sự phát triển của các phương pháp điều trị bệnh ung thư và bệnh tự miễn dịch. Điều này cũng có thể dẫn đến việc cấy ghép thành công hơn. Một số phương pháp điều trị này hiện đang được trải qua các thử nghiệm lâm sàng.

Nguồn: Nobel Prize

Tại sao trong tiến hoá phân tử, RNA mạch đơn được thay thế bởi DNA mạch kép trong việc làm vật chất di truyền?