26/01/2024
BÁNH CHƯNG NHÂN CÁ CHÉP RUỘNG
🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟🐟
Thấy nhiều cụ bàn tán về vụ bánh chưng nhân cá chép, tiện đêm mất ngủ (vì đang chủ trì chương trình TẾT ẤM LÊN BẢN DAO) nên biên vài dòng cho các thánh ăn biết thêm về một nét văn hoá đặc sắc của người Tày, Nùng, Dao… ở một số tỉnh phía Bắc.
🌺 1. Cá chép ruộng:
Người Tày Nùng và một số ít người Dao cư trú ở các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kan, Hà Giang, Tuyên Quang… có tục tết rằm tháng 7 cúng và ăn tết bằng bánh chưng nhân cá chép ruộng.
Thông thường, vào khoảng tháng 4-5, người ta cấy lúa. Sau đó một thời gian ngắn sẽ thả cá chép giống vào ruộng. Tại các triền ruộng bậc thang, do nước chảy liên tục, nên nguồn nước nuôi cá khá sạch. Việc nuôi cá chép ruộng còn giúp sục bùn và hạn chế cỏ mọc ở ruộng lúa. Đến tháng 7 âm lịch, cá chép ruộng thường sẽ lớn, to bằng khoảng 2 đầu ngón tay. Do cá nhỏ, ở nguồn nước sạch luôn được lưu thông nên cá ít tanh.
(cái này ai từng được ăn cá ruộng hoặc cá sông ở nơi nguồn nước sạch đều rõ: cá rất ít bị tanh. Làm cá xong, rửa tay bằng nước lã, không cần dầu rửa bát hay xà phòng là tay hết mùi tanh cá luôn).
Thời gian cá nuôi chỉ tầm 2 tháng, lại ở trong môi trường nước sạch, lúa được bón phân xanh, phân chuồng (không bón phân hoá học) nên rất béo và mềm xương.
Đây là tiêu chí quan trọng để cá chép ruộng được chọn làm nhân bánh. Các loại chép sông (xương cứng), hoặc chép ao… (độ tanh nhiều hơn) sẽ không được chọn làm nhân bánh và cũng không thể làm được (xương dăm ăn có thể bị hóc, độ tanh nhiều)…
🌺 2. Chế biến nhân cá chép ruộng để làm bánh chưng:
Thông thường, trước khi lấy cá làm nhân bánh, gia chủ sẽ bắt cá chép ruộng cho vào giỏ, treo ở giữa dòng suối vài hôm cho cá không ăn thêm thức ăn, để cá sạch ruột trước khi đem về chế biến.
Khi đem cá sạch ruột về, người ta sẽ uốn cong bụng cá lên, chọc để mật cá lòi ra. Bỏ mật cá đi, để nguyên cả lòng cá và đem ướp các gia vị như lá gừng, hạt tiêu, rau răm… để khử nốt chút mùi tanh còn lại của cá trước khi cho vào làm nhân bánh.
Sau khi ướp gia vị và các loại lá thơm, con cá chép ruộng sẽ được cho vào giữa chiếc bánh chưng gù (đây là kiểu gói bánh truyền thống của người Tày, Nùng, Dao…). Xung quanh có thêm ít đỗ xanh làm nhân.
Gói bánh xong, đem đi luộc tầm 10 tiếng (tương tự như bánh chưng vuông của người Kinh), sau đó vớt ra và chén.
🌺 3. Hương vị:
Như đã nói ở trên, chỉ cá chép ruộng mới làm được nhân bánh do cá nhỏ, béo mềm và ít tanh. Nên khi thưởng thức, bánh sẽ có mùi thơm của lá gừng, rau răm và vị béo ngậy, mềm của cá chép ruộng. Nó thực sự tuyệt nếu bạn được một lần thưởng thức.
Cần lưu ý thêm là cá chép ruộng chỉ có trong mùa tháng 7 âm lịch, bởi đa phần bà con miền núi do lệ thuộc nguồn nước tự nhiên trong canh tác nên chỉ làm được ruộng 1 vụ.
🌺 Hãy thử một lần thưởng thức mọi người nhé. Khi bạn chưa từng được ăn thì đừng vội lên tiếng chê bai. Bởi nếu nó không ngon, nó không thể trở thành một sản vật đặc biệt trong lễ trọng: tết rằm tháng 7 của một dân tộc được đâu.
Ts nhân học/dân tộc học
Bàn Tuấn Năng
