25/04/2026
“Nền phú hậu, bậc tài danh,
Văn chương nết đất, thông minh tính trời.”
(Truyện Kiều)
Thông minh, chữ Hán viết 聰明, nghĩa là “có trí lực tốt, hiểu nhanh, tiếp thu nhanh” (Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên). Đây là một từ rất quen thuộc trong tiếng Việt, thường dùng để chỉ người nhanh trí, lanh lợi, có khả năng tiếp thu và xử lý vấn đề tốt.
Trong đó, sách Thuyết Văn Giải Tự giảng Thông 聰 là xét biết, phân biệt. Xét về tự hình, chữ này thuộc loại hình thanh, do bộ Nhĩ 耳 (tai) biểu ý nên nghĩa gốc trước hết là thính giác nhạy bén, nghe rõ, nghe tinh. Nhờ khả năng nghe mà phân biệt được âm thanh, Thông dần mang thêm sắc thái hiểu biết, phân biệt đúng sai, trở thành năng lực nhận biết thông qua việc lắng nghe.
Minh 明 có nghĩa là sáng sủa, rực rỡ, trí tuệ. Trong Lục Thư, chữ này thuộc loại hội ý, được cấu tạo từ Nhật 日 và Nguyệt 月, đều là những nguồn sáng trong tự nhiên. Hai yếu tố này kết hợp tạo thành nghĩa gốc liên quan đến sự sáng rõ, sau mở rộng thành sáng suốt, hiểu biết. Đây cũng chính là nét nghĩa quen thuộc nhất của chữ Minh trong tiếng Việt.
Như vậy có thể thấy, ban đầu Thông minh được hiểu là trạng thái tai nghe rõ, mắt thấy sáng, tạo điều kiện cho con người nhận biết và phân biệt sự vật. Từ nền tảng ban đầu nên hai chữ này dần mở rộng nghĩa, dùng để chỉ những người có thiên tư tốt, trí lực mạnh, hiểu nhanh và xử lý linh hoạt. Trong văn học cổ điển, Thông minh thường đi cùng những phẩm chất như “nhân”, “trí”, “đức”,... cho thấy sự lanh lợi, sáng suốt trong nhận thức và hành xử, đồng thời cũng là điều cần được đặt trong khuôn khổ của các giá trị đạo đức khác.
“Bẩm phi thường khác hơn mọi vật,
Ắt làm người thời chẳng hư sinh.
Phú cho tai mắt thông minh,
Tính tình gồm đủ kiếp sinh vẹn tuyền.”
(Nguyễn Trãi)
“Trót đã mang lấy tiếng anh hào,
Lại muốn chuốc nhàn sao cho phải.
Mặc xui khiến dám nghĩ đâu thành bại,
Đem thông minh mà đền lại hoá quân.”
(Nguyễn Công Trứ)
“Hạ hơi hơi, hạ hời hời,
Nam nhi đứng ở trên đời,
Thông minh tai mắt là người trần gian.
Tang tình tang, tịnh tình tang,
Em thơ chị ẵm, em ngoan chị bồng.”
(Nguyễn Khuyến)
“Ninh Bình tỉnh có một người
Là Đinh Công Tráng tướng tài bẩm sinh
Hơn đời vũ dũng thông minh
Hoàng, Lưu môn hạ nổi danh Bắc kỳ.”
(Tản Đà)
“Vào đất nước ngươi vỗ triều sáng tạo,
Núi non xanh, người trí não thông minh;
Trong hoa thơm, tư tưởng có lân tinh
Của biển mặn trăm nghìn đời vỗ lại.”
(Huy Cận)
___
Bài viết: Khánh Ly
23/04/2026
22/04/2026
21/04/2026
21/04/2026
05/04/2026
22/03/2026
22/02/2026
13/02/2026
20/12/2025