17/08/2026
CHẤT ĐỘC MÀU DA CAM: TỰ SỰ VỀ NỖI ĐAU, SỐNG CÒN VÀ TRÁCH NHIỆM
Có những vết thương chiến tranh không lành lại cùng lúc với tiếng súng.
Trong bài viết Chất độc màu da cam: Tự sự về nỗi đau, sống còn và trách nhiệm, Diane Niblack Fox không nhìn hậu quả chiến tranh qua lăng kính số liệu hay các cuộc tranh luận khoa học, chính trị, mà qua chính lời kể của những con người đang mang trên mình di chứng ấy mỗi ngày. Dựa trên các cuộc phỏng vấn với 38 gia đình ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam, tác giả mở đầu bài viết bằng câu chuyện của bà Hồng.
Câu chuyện ấy không dừng lại ở bệnh tật, khuyết tật hay nghèo khó vắt qua nhiều thế hệ. Nó còn là câu chuyện về nghị lực sống, về khả năng tự làm mới mình, về tình thân và cộng đồng — về sức bền của một con người trước những gì chiến tranh để lại.
Điều làm nên sự khác biệt của bài viết là cách tác giả từ chối nhìn những người mình phỏng vấn như những “nạn nhân” chờ được lý giải hay cứu giúp. Bằng việc lắng nghe và thuật lại tự sự của họ, bài viết gợi mở một câu hỏi lớn hơn: làm sao để kể những câu chuyện đau thương mà vẫn giữ được tiếng nói và phẩm giá của người trong cuộc?
Vì lẽ đó, “kể chuyện” ở đây không đơn thuần là ghi chép. Đó là một hành động của ký ức, của đối thoại, và của sự đối diện với trách nhiệm. Những tự sự về chất độc da cam trở thành không gian để nhìn lại quá khứ, để gọi tên nỗi đau, và đồng thời hé mở khả năng nghĩ về một tương lai khác.
Có lẽ, câu hỏi còn đọng lại sau cùng không chỉ là chiến tranh đã gây ra những gì, mà là: chúng ta sẽ làm gì với những ký ức và trách nhiệm mà nó để lại?
Mời bạn đọc Chất độc màu da cam: Tự sự về nỗi đau, sống còn và trách nhiệm để nghe một câu chuyện chiến tranh từ chính những người đã sống qua nó — và để suy ngẫm sâu hơn về mối liên hệ giữa nỗi đau, ký ức, tri thức và trách nhiệm.
Diane Niblack Fox
Người dịch: Truơng Thu Hằng
Hiệu đính: Trương Huyền Chi và Lương Văn Hy
Fox, D. N. (2007). Chất độc màu da cam: Tự sự về nỗi đau, sống còn và trách nhiệm. Trong Lương Văn Hy, Ngô Văn Lệ, Nguyễn Văn Tiệp, & Phan Thị Yến Tuyết (Biên soạn), Hiện đại và động thái của truyền thống ở Việt Nam: Những cách tiếp cận nhân học (Quyển 5: Di sản, tự sự và ký ức, tr. 323–361). Nhà xuất bản Khoa học Xã hội.