ARFQuant Consulting

THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG TRONG DÒNG TIỀN DỰ ÁN
Trong các giáo trình tài chính, dòng tiền dự án không tính đến thuế giá trị gia tăng (Value-Added Tax - VAT). Nhưng thực tế, khoản thuế này có thể ảnh hưởng đến dòng tiền, tùy vào cơ chế khấu trừ, hoàn thuế và chu kỳ thanh toán của dự án.
Bài viết này (1) lý giải tại sao các giáo trình tài chính không đề cập VAT trong dòng tiền dự án, (2) khi nào VAT ảnh hưởng dòng tiền, (3) VAT ảnh hưởng dòng tiền qua các khoản mục nào, và (4) cách xử lý dòng tiền khi có VAT.
1. TẠI SAO CÁC GIÁO TRÌNH TÀI CHÍNH KHÔNG ĐỀ CẬP VAT TRONG DÒNG TIỀN DỰ ÁN?
Các giáo trình tài chính đều dạy tính dòng tiền tự do (Free Cash Flow - FCF) trên cơ sở doanh thu, chi phí hoạt động, chi phí đầu tư dùng giá loại trừ VAT - VAT không xuất hiện trong mô hình. Có ba lý do giải thích cách làm này:
- Bản chất chuyển giao (pass-through) của VAT: VAT là thuế gián thu, doanh nghiệp chỉ thu hộ – nộp hộ cho Nhà nước, không phải là doanh thu hay chi phí của mình. Vì vậy, theo chuẩn mực kế toán, doanh thu được ghi nhận theo giá chưa VAT, VAT đầu ra thu từ khách hàng là khoản phải nộp Nhà nước chứ không phải doanh thu, và VAT đầu vào (nếu được khấu trừ) là khoản phải thu chứ không phải chi phí. Các giáo trình tài chính bắt đầu tính FCF từ lợi nhuận ròng (Net Income) hoặc lợi nhuận trước lãi vay và thuế (Earnings Before Interest and Taxes - EBIT), nên VAT mặc định không xuất hiện trong các khoản mục này và do đó, không có mặt trong FCF.
- Giả định trung lập: Các tác giả sách nói trên giả định VAT đầu vào và VAT đầu ra sẽ bù trừ lẫn nhau theo thời gian. Trong điều kiện lý tưởng (hoạt động ổn định, khấu trừ liên tục, hoàn thuế kịp thời), VAT chỉ là khoản ‘tạm ứng – thu hồi’, không ảnh hưởng đến dòng tiền dự án.
- Thông lệ chung của tài chính doanh nghiệp (corporate finance): Phần lớn giáo trình kinh điển (đa số xuất xứ Mỹ - quốc gia dùng thuế doanh thu (sales tax) thay vì VAT) ưu tiên đơn giản hóa mô hình, bỏ qua VAT để tập trung vào các yếu tố tài chính cốt lõi. Các giáo trình từ Anh và châu Âu - nơi áp dụng VAT - cũng theo cách tiếp cận tương tự.
2. KHI NÀO VAT ẢNH HƯỞNG DÒNG TIỀN?
Dù các lý do trên coi VAT không ảnh hưởng dòng tiền, nhưng trong thực tế nó có thể tạo áp lực lên dòng tiền. Dưới đây là các trường hợp cần được đưa VAT vào dòng tiền:
- Dự án cần đầu tư tài sản cố định (CapEx) lớn, phải trả thêm VAT cho nhà thầu ngay tại thời điểm mua nhưng tiền VAT này bị ‘treo’ lâu đợi cơ quan thuế hoàn lại.
- Bán chịu nhiều: Đã xuất hóa đơn VAT đầu ra nhưng chưa thu được tiền từ khách hàng, vẫn phải nộp VAT cho Nhà nước theo kỳ kê khai.
- Doanh thu hưởng thuế suất 0% (như hàng xuất khẩu): được khấu trừ và hoàn VAT đầu vào, nhưng do thủ tục hoàn thuế thường chậm, phát sinh các khoản phải thu VAT bị treo lâu, gây áp lực dòng tiền tạm thời.
- Doanh thu thuộc diện không chịu VAT (như một số dịch vụ tài chính, y tế, giáo dục): không được khấu trừ VAT đầu vào, làm VAT đầu vào trở thành chi phí thực, ảnh hưởng đến lợi nhuận chứ không chỉ là khoản treo tạm thời.
3. VAT ẢNH HƯỞNG DÒNG TIỀN QUA NHỮNG KHOẢN MỤC NÀO?
VAT ảnh hưởng đến dòng tiền dự án qua hai giai đoạn:
- Giai đoạn đầu tư: Khi mua sắm tài sản cố định hoặc nguyên vật liệu lớn, doanh nghiệp phải trả VAT ngay cho nhà cung cấp. Lúc này thường phát sinh Phải thu VAT vì VAT đầu vào lớn hơn VAT đầu ra.
- Giai đoạn hoạt động: Mỗi kỳ khai thuế, doanh nghiệp bù trừ VAT đầu vào với VAT đầu ra:
+ Nếu VAT đầu ra > VAT đầu vào sẽ phát sinh Phải nộp VAT.
+ Nếu VAT đầu vào > VAT đầu ra thì phát sinh Phải thu VAT.
Phải thu VAT và Phải nộp VAT có bản chất giống như các khoản mục của vốn lưu động (Working Capital). Sự biến động của chúng (ΔVAT) chính là một phần của biến thay đổi lưu động ròng (ΔNWC). Tuy nhiên, người ta thường tách ΔVAT riêng để dễ theo dõi và phân tích rõ tác động của thuế VAT.
4. CÁCH XỬ LÝ VAT TRONG MÔ HÌNH DÒNG TIỀN
Công thức FCF chuẩn:
FCF = NOPAT − CapEx − ΔNWC + SV
Trong đó NOPAT là lợi nhuận hoạt động sau thuế (Net Operating Profit After Tax), SV là giá trị thanh lý tài sản cố định (Salvage Value). Với giả định NOPAT, CapEx và ΔNWC đều được tính trên cơ sở loại VAT (theo chuẩn mực kế toán), và ΔNWC chưa bao gồm Phải thu VAT/Phải nộp VAT, công thức được điều chỉnh thành:
FCF = NOPAT − CapEx − ΔNWC − ΔVAT
Trong đó:
ΔVAT = ΔPhải thu VAT − ΔPhải nộp VAT
Ý nghĩa:
- ΔVAT > 0 → Dự án bị kẹt tiền thêm vì VAT (dòng tiền giảm).
- ΔVAT < 0 → Dự án được hưởng lợi tạm thời từ VAT (dòng tiền tăng).
Cần lưu ý:
- ΔVAT chỉ là tác động về thời điểm (timing effect) trong điều kiện hoàn thuế đầy đủ. Nếu VAT không được khấu trừ hết hoặc không được hoàn, nó chuyển thành chi phí thực và phải ghi vào EBIT chứ không còn là một bộ phận của vốn lưu động.
- Trong công thức trên, ΔVAT thực chất có tính chất như ΔNWC. Việc tách riêng ΔVAT giúp mô hình minh bạch hơn, dễ thấy rõ VAT đang ‘chi’ tiền hay ‘tiết kiệm’ tiền ở từng kỳ.
Nếu không muốn tách riêng, có thể gộp ΔVAT vào trong ΔNWC (nhiều mô hình chuyên nghiệp làm theo cách này). Tuy nhiên, tách riêng sẽ rõ ràng và dễ kiểm soát hơn. Cần nhớ, nếu mô hình đã đưa Phải thu VAT và Phải nộp VAT vào trong ΔNWC, thì không được trừ thêm ΔVAT lần nữa - sẽ bị đếm hai lần (double counting).
(Chi tiết cách tính ΔVAT và ví dụ số liệu xem trong file Excel đính kèm: https://tinyurl.com/3rzf9zwd)
KẾT LUẬN
Các giáo trình tài chính thường bỏ qua VAT vì coi nó là khoản chuyển giao trung lập, dưới giả định khấu trừ và hoàn thuế lý tưởng. Tuy nhiên, với các dự án có vốn đầu tư lớn, bán chịu hoặc doanh thu hưởng thuế suất 0%, VAT trở thành một dòng tiền vô hình - không nằm trong kết quả kinh doanh nhưng vẫn cần vốn lưu động - và nên được xử lý như một bộ phận của vốn lưu động.
Dù VAT không ảnh hưởng tổng giá trị trên vòng đời dự án, độ trễ hoàn thuế (thường kéo dài nhiều tháng) khiến phần VAT bị treo phát sinh chi phí cơ hội của vốn (cost of capital). Khoản này làm ảnh hưởng NPV của dự án, đặc biệt nặng ở giai đoạn đầu khi chi phí đầu tư lớn và VAT đầu vào tích lũy nhiều.
Việc bỏ qua VAT có thể dẫn đến đánh giá sai dòng tiền (dẫn đến NPV không chính xác) và kế hoạch tài chính của dự án.

Thầy Quoc Phu Pham

CASA LUÂN CHUYỂN NHANH CÓ NHẤT THIẾT KHÔNG ỔN ĐỊNH?
Vừa rồi, lãnh đạo một ngân hàng nói rằng ngân hàng ông sẽ lọc bớt CASA từ những khách hàng có ‘dòng tiền luân chuyển quá nhanh’ vì loại CASA này ‘không ổn định’.
Cách nói này dễ làm nhiều người nghĩ rằng CASA vốn đã là loại tiền khách hàng có thể rút bất cứ lúc nào, mà nếu còn luân chuyển quá nhanh thì lại càng bất định hơn.
Nghe qua có vẻ hợp lý. Nhưng nếu dừng ở đó thì rất dễ hiểu nhầm tính chất ổn định của CASA — kể cả hiểu rằng vị lãnh đạo ấy chỉ muốn lọc những tài khoản có dòng tiền ‘quá nhanh’ vượt ngưỡng bất thường. Nếu nhìn đúng bản chất, sẽ thấy ba điều. Tính ổn định của CASA không đến từ thời hạn, mà đến từ hành vi của khách hàng và từ kết cấu của bảng cân đối ngân hàng. Tốc độ luân chuyển của dòng tiền, tự nó, không phải là thước đo đúng của rủi ro rút tiền. Và vì vậy, CASA luân chuyển nhanh nhiều khi lại là CASA tốt.
Bài viết này làm rõ các vấn đề trên qua các phần: CASA là gì; vì sao CASA có thể ổn định dù rút được bất cứ lúc nào; những cơ chế nào làm CASA ổn định trong thực tế; các ngân hàng thực sự đo độ ổn định của CASA như thế nào; CASA luân chuyển nhanh có nhất thiết là không ổn định không; vì sao CASA luân chuyển nhanh thậm chí còn có thể là điều tốt; và cuối cùng, bài học rút ra là gì.
1. CASA là gì?
CASA là viết tắt của Current Account Savings Account, thường được hiểu là nhóm tiền nằm trong tài khoản thanh toán và các số dư tiết kiệm rất linh hoạt. Đây là nhóm tiền khách hàng có thể dùng cho thanh toán hằng ngày hoặc để sẵn cho nhu cầu ngắn hạn. Vì chi phí lãi của nhóm tiền này thường thấp hơn tiền gởi có kỳ hạn, CASA là một cấu phần rất quan trọng của cơ cấu nguồn vốn và có ảnh hưởng lớn tới biên lãi ròng (Net Interest Margin — NIM).
CASA không phải là một khối tiền đồng nhất. Nó có thể là tiền lương chưa dùng hết, số dư giao dịch thường ngày của cá nhân, hoặc tiền bán hàng của doanh nghiệp đang luân chuyển liên tục để trả nhà cung cấp, trả lương, và các khoản chi định kỳ. Khi bàn về CASA, thường nói về một loại vốn rẻ gắn rất chặt với hoạt động thanh toán.
Tiền luân chuyển có thể đo bằng dòng tiền ra vào tài khoản so với số dư trung bình. Dòng tiền ra vào càng lớn so với số dư, tiền luân chuyển càng nhanh. Một tài khoản luân chuyển nhanh có thể do vài giao dịch rất lớn, cũng có thể do rất nhiều giao dịch nhỏ. Nhưng luân chuyển nhanh, dù theo cách nào, cũng chưa đủ để làm CASA mất ổn định.
Vì vậy, muốn đánh giá CASA có ổn định hay không, không thể chỉ hỏi ‘tiền luân chuyển nhanh không’ mà cần biết thêm: tiền đó đang làm gì, gắn với hành vi nào, và nằm trong loại quan hệ nào.
Tóm lại, CASA là một rổ gồm nhiều loại số dư linh hoạt, mang những chức năng kinh tế khác nhau. Bản thân việc ‘tiền đi qua nhanh’ chưa đủ để kết luận tốt hay xấu.
2. Vì sao CASA có thể ổn định dù được rút bất cứ lúc nào?
Về pháp lý, khách hàng có thể rút CASA bất cứ lúc nào. Nhưng từ đó suy ra ‘CASA không ổn định’ thì lại chưa chính xác.
Để hiểu chuyện này, hãy hình dung việc tung đồng xu. Nếu tung một lần, không ai biết chắc kết quả là ngửa hay sấp. Nhưng nếu tung rất nhiều lần, kết quả lại khá chắc chắn: tỷ lệ mặt ngửa và mặt sấp đều tiến gần 50%.
Tiền gởi ngân hàng cũng có logic gần như vậy. Giả sử chỉ có một khách hàng, với 90% xác suất sẽ rút tiền trong kỳ này và 10% khả năng để tiền lại. Với một mình anh ta, ngân hàng không biết chắc chuyện gì sẽ xảy ra. Có thể người đó rút. Cũng có thể không. Nhưng nếu không phải một người, mà là 10.000 khách hàng có hành vi tương tự nhau, thì câu chuyện sẽ khác. Lúc này, dù ngân hàng không biết chính xác ai sẽ để lại tiền, nhưng có thể kỳ vọng rằng xấp xỉ 10% tiền sẽ vẫn ở lại.
Nói cách khác, điều ngẫu nhiên ở cấp cá nhân có thể trở thành điều tương đối có quy luật ở cấp tập thể. Đó chính là quy luật số lớn.
Như vậy, tính ổn định tiền gởi ngân hàng không phải là từng khách hàng không rút tiền, mà là ở cấp danh mục, luôn có một phần số dư đủ lớn có xác suất ở lại cao, để ngân hàng có thể dự đoán và quản trị được. Vì thế, ‘CASA rút được bất cứ lúc nào’ chỉ mới nói về quyền rút tiền của từng người. Nó chưa nói đầy đủ về độ ổn định của toàn bộ loại tiền gởi này.
Một cách tổng quát, tính ổn định của CASA có ba cấp độ.
- Cá nhân. Nhiều khách hàng có quán tính rất mạnh, không thích thay đổi, và không quá nhạy cảm với lãi suất đối với những khoản tiền dùng chi tiêu hằng ngày nên đã có một xác suất ‘ở lại’ nhất định.
- Danh mục. Đây là nơi quy luật số lớn phát huy tác dụng. Sự bù trừ giữa dòng tiền của hàng chục ngàn, hàng trăm ngàn, thậm chí hàng triệu khách hàng giúp triệt tiêu phần lớn biến động cá biệt. Chính cấp độ này biến những hành vi riêng lẻ đầy ngẫu nhiên thành một số dư lõi (core balance) có thể dự đoán được.
- Kết cấu bảng cân đối. Đây là tầng sâu hơn nữa. Ở đây, sự ổn định của CASA không chỉ đến từ việc khách hàng để tiền lại, mà còn đến từ việc chính hoạt động của ngân hàng liên tục tái tạo tiền gởi mới.
3. Những cơ chế nào làm CASA ổn định trong thực tế?
Bốn cơ chế dưới đây lần lượt làm rõ ba tầng ổn định vừa nêu. Cơ chế 3.1 liên quan chủ yếu tới tầng danh mục. Cơ chế 3.2 và 3.3 liên quan chủ yếu tới tầng hành vi cá nhân. Cơ chế 3.4 liên quan tới tầng kết cấu bảng cân đối.
3.1. Thanh toán nội bộ trong cùng ngân hàng
Khi A chuyển khoản cho B mà cả hai cùng một ngân hàng, tổng tiền gởi của ngân hàng không đổi. Chỉ có người sở hữu số dư thay đổi. Vì vậy, ở cấp độ cá nhân dù tốc độ luân chuyển tiền có thể rất cao, nhưng ở cấp danh mục, tổng số dư CASA gần như không đổi.
Ví dụ trên cho thấy, tiền luân chuyển nhanh không nhất thiết là tiền rời khỏi ngân hàng. Một tài khoản có thể có rất nhiều dòng vào và dòng ra trong ngày, nhưng nếu phần lớn giao dịch chỉ chuyển giữa các tài khoản trong cùng một ngân hàng, thì cũng không làm mất ổn định nguồn vốn ngân hàng.
3.2. Quan hệ sâu trong hệ sinh thái sản phẩm
Nếu tài khoản thanh toán gắn với nhiều sản phẩm khác của cùng ngân hàng — như nhận lương, thẻ tín dụng, mã thanh toán QR, dịch vụ chấp nhận thanh toán, khoản vay, bảo hiểm, chương trình tích điểm, tiết kiệm tự động, và tiện ích ứng dụng ngân hàng — thì quyết định rời khỏi ngân hàng không còn là đổi nơi giữ tiền. Đó là rời đi cả một hệ sinh thái tài chính mà khách hàng đã xây dựng với ngân hàng theo thời gian.
Vì vậy, số dư CASA có thể được giữ lại trong ngân hàng bằng độ sâu của quan hệ. Quan hệ càng sâu, xác suất ở lại càng cao.
Đây là điểm rất quan trọng để hiểu vì sao CASA chạy nhanh nhiều khi lại là CASA tốt. Một tài khoản luân chuyển nhanh, có thể do có nhiều giao dịch, thường là tài khoản có nhiều điểm chạm. Càng nhiều điểm chạm, quan hệ càng dày. Quan hệ càng dày, khả năng rời bỏ càng thấp.
3.3. Sự gắn kết trong vận hành và chi phí chuyển đổi
CASA thường là tài khoản để dùng, không phải sản phẩm hưởng lãi. Mà đã là tài khoản để dùng, càng dùng nhiều càng khó bỏ.
Hãy hình dung một doanh nghiệp có hàng ngàn nhà cung cấp, mấy trăm nhân viên nhận lương, hàng ngàn khoản thanh toán định kỳ, phần mềm kế toán đã nối với ngân hàng điện tử, mã QR thu tiền đã tích hợp. Về lý thuyết, doanh nghiệp đó có thể chuyển ngân hàng bất cứ lúc nào. Nhưng trong thực tế, chuyển ngân hàng là thay cả quy trình vận hành. Phải đổi thông tin tài khoản với đối tác. Phải sửa bảng lương. Phải kiểm tra lại phần mềm. Phải phân quyền lại người dùng. Phải chạy lại đối soát. Đó chính là chi phí chuyển đổi (switching cost) trong nghĩa kinh tế thực hành.
Do vậy, càng giao dịch nhiều, đôi khi lại càng khó rời đi. Không phải vì ngân hàng giữ khách hàng bằng hợp đồng, mà vì khách hàng đã tự gắn mình vào cả một hệ thống vận hành.
Một lần nữa, tốc độ luân chuyển cao có khi không phải tín hiệu xấu mà là tín hiệu của mức độ gắn kết.
3.4. Hoạt động cho vay tái tạo CASA
Trong nhiều trường hợp, khi giải ngân một khoản vay, ngân hàng đồng thời cũng tạo ra một khoản tiền gởi tương ứng trong tài khoản của người vay. Điều này có nghĩa là ở cấp độ bảng cân đối, CASA không chỉ được giữ lại, mà còn được tái tạo.
Ví dụ, trong ngày, khách hàng dùng 100 tỷ đồng trả nợ làm giảm CASA, nhưng đồng thời khách hàng khác được giải ngân 150 tỷ đồng khoản vay mới, làm tăng CASA. Ở cấp độ từng cá nhân, tiền đến và đi rất nhanh. Nhưng ở cấp độ toàn ngân hàng, chừng nào hoạt động tín dụng còn tăng trưởng, quy mô CASA sẽ được duy trì và mở rộng.
Mức độ CASA được tái tạo thực sự ở mỗi ngân hàng tùy thuộc vào thị phần thanh toán và độ sâu hệ sinh thái. Ngân hàng có quan hệ ngân hàng chính với khách hàng vay sẽ giữ được phần lớn tiền gởi mới tạo; ngân hàng không có quan hệ sâu sẽ mất tiền gởi đó nhanh chóng sang ngân hàng khác.
Nói cách khác, CASA không chỉ là ‘cái gì khách hàng đem đến’ mà còn là kết quả của chính vận động nội tại của bảng cân đối ngân hàng.
Như vậy, ổn định của CASA không đến từ thời hạn, mà đến từ hành vi và kết cấu.
4. Các ngân hàng thực sự đo độ ổn định của CASA như thế nào?
Trong chuẩn quản trị rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng (IRRBB) năm 2016 của Ủy ban Basel, ngân hàng phải mô hình hóa tiền gởi không kỳ hạn theo hành vi, phân biệt bán lẻ với bán buôn, tài khoản giao dịch với tài khoản không giao dịch. Trong khung chuẩn hóa của IRRBB, trần tiền gởi lõi lên tới 90% cho nhóm giao dịch của khách hàng bán lẻ, 70% cho nhóm không giao dịch của khách hàng bán lẻ, và 50% cho nhóm bán buôn. Nói cách khác, chính nhóm ‘giao dịch’ lại là nhóm được nhìn như ổn định nhất, chứ không phải nhóm không ổn định vì ‘tiền chạy nhanh’.
Khung tỷ lệ bao phủ thanh khoản (Liquidity Coverage Ratio — LCR) của Basel cũng không nhìn đơn giản ‘tiền có chạy nhanh không’, mà phân biệt theo chức năng kinh tế và loại người gởi tiền, như tiền gởi bán lẻ ổn định hay kém ổn định, tiền gởi vận hành hay nguồn vốn không vận hành.
Trong thực hành quản trị tài sản nợ (ALM), ngân hàng còn dùng nhiều công cụ hành vi như hệ số nhạy cảm lãi suất của tiền gởi (deposit beta), danh mục thay thế (replicating portfolio), các mô hình kiểu survival/hazard, cùng với các kỹ thuật cohort, decay và phân đoạn đa chiều theo loại khách hàng, loại sản phẩm, quy mô số dư, độ sâu quan hệ, tỷ lệ được bảo hiểm và hành vi thực tế.
Điểm chung của tất cả những phương pháp này là cố đo hành vi số dư tiền rời đi thật sự, chứ không đánh đồng ‘luân chuyển nhanh’ với ‘không ổn định’.
5. CASA luân chuyển nhanh có nhất thiết là không ổn định?
Như đã thấy ở trên, luân chuyển tiền nhanh không nhất thiết làm CASA không ổn định. Tính ổn định của nó còn tùy vào bản chất kinh tế của dòng tiền đó. Ví dụ:
Khách hàng A có 500 triệu đồng trong tài khoản, để im đó cả năm không giao dịch gì.
Khách hàng B là một chủ doanh nghiệp thương mại nhỏ, mỗi tháng dòng tiền luân chuyển lên tới 5 tỷ đồng, nhưng số dư bình quân cuối ngày luôn duy trì ở mức 500 triệu đồng.
Nếu chỉ nhìn vào tốc độ luân chuyển mà kết luận khách hàng B ‘không ổn định’, thì e là hơi vội. Nhiều khi, khách hàng A mới là người dễ rời đi nhất.
Lý do rất đơn giản. Khách hàng A có thể phát hiện mình đang giữ một ‘khoản tiết kiệm sai chỗ’. Họ có thể rút sạch 500 triệu đó bất cứ lúc nào để chuyển sang mua vàng, chứng khoán, hoặc gửi kỳ hạn ở ngân hàng khác khi thấy lãi suất hấp dẫn hơn.
Ngược lại, khách hàng B giao dịch liên tục vì tài khoản đó gắn với sự sống còn của việc kinh doanh. Họ không thể rút sạch vì cần tiền để trả lương, trả nhà cung cấp, nhận tiền hàng mỗi ngày. Với khách hàng B, CASA là một công cụ vận hành, không phải một khoản đầu tư. Tiền có thể luân chuyển rất nhanh, nhưng số dư lõi lại cực kỳ bám rễ.
Nói ngắn gọn:
- Tốc độ luân chuyển cao thường cho thấy tài khoản đang được dùng để vận hành, và vì vậy thường ổn định hơn.
- Tốc độ luân chuyển thấp tự nó không nói lên nhiều: nếu là tiền ‘để đó sai chỗ’ thì có thể dễ rút, còn nếu là kết quả của quán tính hành vi thì lại có thể rất ổn định.
Do vậy, luân chuyển tiền không nhất thiết gây bất ổn. Nó là nhịp vận hành của tài khoản, không phải rủi ro rút tiền.
6. Vì sao CASA luân chuyển nhanh thậm chí có thể là điều tốt?
Luân chuyển nhanh không chỉ không nhất thiết xấu, mà nhiều trường hợp còn có thể là điều tốt.
Khi tiền luân chuyển qua tài khoản nhanh, có thể khách hàng đang dùng tài khoản này như tài khoản chính. Khi đó dữ liệu giao dịch sẽ phản ánh rõ nhịp sống tài chính của khách hàng: thu nhập đi vào thế nào, tiền chi ra ra sao, chu kỳ thanh toán có đều không, hoạt động kinh doanh có thật sự diễn ra trong tài khoản này không. Khi nhìn rõ nhịp vận hành đó, ngân hàng hiểu khách hàng tốt hơn. Thẩm định tín dụng chính xác hơn. Bán chéo đúng lúc hơn. Khả năng giữ khách hàng trong hệ sinh thái cũng cao hơn.
Nhìn theo cách này, CASA luân chuyển nhanh có thể là:
- Dấu hiệu của quan hệ ngân hàng chính (primary relationship).
- Dấu hiệu của mức độ gắn kết vận hành.
- Nguồn nguyên liệu cho thẩm định tín dụng dựa trên dòng tiền.
- Tín hiệu về sức khỏe của người bán hàng hay doanh nghiệp nhỏ.
- Cơ sở cho bán chéo trong hệ sinh thái.
Vì vậy, nếu lọc bỏ quá cơ học nhóm khách hàng có luân chuyển CASA nhanh, ngân hàng có thể đang tự cắt đi phần giàu dữ liệu và giàu giá trị nhất của nhượng quyền tiền gởi (deposit franchise).
7. Bài học rút ra là gì?
- CASA không nên được hiểu đơn giản là tiền ‘rút ra bất cứ lúc nào’. Ở cấp danh mục, nó có thể rất bền nhờ quy luật số lớn, nhờ sự đa dạng của nhóm khách hàng, và nhờ các cơ chế gắn kết với vận hành.
- Muốn đánh giá độ ổn định của CASA, phải nhìn mức độ tập trung, cơ cấu tiền gởi được bảo hiểm và không được bảo hiểm, độ sâu quan hệ, vai trò vận hành của tài khoản, hệ số nhạy cảm lãi suất của tiền gởi, hành vi rút tiền, và các giả định hành vi khác. Không thể chỉ nhìn tốc độ luân chuyển.
- CASA luân chuyển nhanh không nhất thiết là không ổn định. Trong nhiều trường hợp, nó còn là tín hiệu của một tài khoản đang được dùng đúng chức năng, của một quan hệ ngân hàng chính sâu hơn, và của một nhượng quyền tiền gởi giàu dữ liệu hơn.
- Vì vậy, cách đọc thiện chí nhất đối với phát biểu ban đầu là: ý định chiến lược có thể đúng, nhưng dùng tốc độ luân chuyển làm bộ lọc là sai.
Nói ngắn gọn, tốc độ luân chuyển không phải là thước đo đúng của bất ổn. Ngân hàng không sợ khách hàng rút tiền nhanh. Ngân hàng chỉ sợ tất cả khách hàng rút tiền cùng một lúc và cùng một hướng.

Thầy Quoc Phu Pham

TÀI LIỆU BASEL QUAN TRỌNG

Vừa rồi một vài bạn quan tâm Basel hỏi mình tài liệu, nên mình tổng hợp ở đây, chia ra hai phần chính.

Phần A là các nguồn tổng quan để nắm cấu trúc Basel Framework: homepage, framework structure, bản PDF hợp nhất, BCBS publications, FSI publications/summaries và RCAP.

Phần B là 14 standards trong consolidated Basel Framework: SCO, CAP, RBC, CRE, MAR, OPE, LEV, LCR, NSF, LEX, MGN, SRP, DIS và BCP.

Tất cả link đều từ ‘thái sơn bắc đẩu’ của Basel standards là Basel Committee on Banking Supervision (BCBS) thuộc Bank for International Settlements (BIS).

Bạn nào thấy còn thiếu, vui lòng bổ sung. Trân trọng cảm ơn.

A. Phần tổng quan Basel Framework

- Basel Framework Homepage
https://www.bis.org/basel_framework/

- Framework Structure
https://www.bis.org/baselframework/background.htm

- Basel Framework hợp nhất (PDF)
https://www.bis.org/baselframework/BaselFramework.pdf

- BCBS Publications
https://www.bis.org/bcbs/publications.htm

- FSI Publications / Summaries
https://www.bis.org/fsi/publications.htm

- RCAP — Regulatory Consistency Assessment Programme (đánh giá tuân thủ Basel của các nước thành viên)
https://www.bis.org/bcbs/implementation.htm

B. 14 standards trong consolidated Basel Framework
Phần này giới thiệu 14 standards với link từ BIS.

1. SCO — Scope and Definitions
Định nghĩa phạm vi áp dụng của Basel framework và thuật ngữ chính được sử dụng trong toàn bộ framework.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/SCO.htm

2. CAP — Definition of Capital
Định nghĩa các thành phần vốn theo quy định (regulatory capital): Vốn lõi cấp 1 (CET1 — Common Equity Tier 1), Vốn cấp 1 bổ sung (AT1 — Additional Tier 1) và Vốn cấp 2 (Tier 2). Bao gồm quy định về các khoản giảm trừ (deductions) và điều chỉnh (adjustments). Vốn tự có (Total Capital) là tổng của CET1, AT1 và Tier 2 sau khi đã áp dụng các khoản giảm trừ và điều chỉnh quy định ở từng cấp vốn theo nguyên tắc corresponding deduction approach.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/CAP.htm

3. RBC — Risk-Based Capital Requirements
Thiết lập các tỷ lệ vốn tối thiểu (minimum capital ratios) và các bộ đệm vốn (capital buffers), gồm bộ đệm bảo toàn vốn (Capital Conservation Buffer — CCB), bộ đệm vốn phản chu kỳ (Countercyclical Capital Buffer — CCyB) và yêu cầu bổ sung đối với ngân hàng có tầm quan trọng hệ thống. Khung Basel có hai cấp: G-SIB (Global Systemically Important Banks) áp dụng higher loss-absorbency requirement theo bucket của FSB; D-SIB (Domestic Systemically Important Banks) tùy khuôn khổ giám sát từng quốc gia thành viên.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/RBC.htm

4. CRE — Calculation of RWA for Credit Risk
Quy định phương pháp tính tài sản có rủi ro tín dụng (RWA) theo phương pháp tiêu chuẩn (Standardised Approach — SA-CR) và phương pháp xếp hạng nội bộ (Internal Ratings-Based — IRB, gồm FIRB và AIRB). CRE cũng bao quát rủi ro tín dụng đối tác (counterparty credit risk — CCR) với SA-CCR là phương pháp tiêu chuẩn và IMM (Internal Model Method) là phương pháp mô hình nội bộ, cùng với khung chứng khoán hóa (securitisation framework).
https://www.bis.org/basel_framework/standard/CRE.htm

5. MAR — Calculation of RWA for Market Risk
Quy định yêu cầu vốn cho rủi ro thị trường (market risk), áp dụng cho sổ kinh doanh (trading book), theo khuôn khổ FRTB (Fundamental Review of the Trading Book). Bao gồm cả khung CVA risk (Credit Valuation Adjustment) tại MAR50.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/MAR.htm

6. OPE — Calculation of RWA for Operational Risk
Thiết lập phương pháp tiêu chuẩn (Standardised Approach — SA) cho vốn của rủi ro hoạt động, được công bố trong gói Basel III final reforms (12/2017, BCBS d424) và thay thế các phương pháp Basel II trước đây (BIA, TSA, AMA), có hiệu lực từ 1/1/2023. Lưu ý: tên “Standardised Measurement Approach — SMA” chỉ tồn tại trong bản tham vấn 3/2016; tên chính thức trong consolidated framework là Standardised Approach.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/OPE.htm

7. LEV — Leverage Ratio
Thiết lập thước đo backstop không dựa trên rủi ro (non-risk-based): Tỷ lệ đòn bẩy = Vốn cấp 1 (Tier 1) / Tổng trạng thái rủi ro (Exposure Measure) ≥ 3%. G-SIB còn có thêm leverage ratio buffer = 50% của G-SIB risk-weighted higher loss-absorbency requirement.
Standard: https://www.bis.org/basel_framework/standard/LEV.htm
Bản công bố ban đầu (đã được tích hợp vào consolidated Basel Framework): https://www.bis.org/publ/bcbs270.htm

8. LCR — Liquidity Coverage Ratio
Yêu cầu ngân hàng nắm giữ đủ tài sản có tính thanh khoản cao (HQLA — High-Quality Liquid Assets) để tồn tại trong kịch bản căng thẳng 30 ngày.
LCR = HQLA / Tổng dòng tiền ra ròng trong 30 ngày kịch bản căng thẳng (Total net cash outflows over the next 30 calendar days) ≥ 100%.
Standard: https://www.bis.org/basel_framework/standard/LCR.htm
Bản công bố ban đầu (đã được tích hợp vào consolidated Basel Framework): https://www.bis.org/publ/bcbs238.htm

9. NSF — Net Stable Funding Ratio
NSF yêu cầu nguồn vốn ổn định trong khoảng thời gian một năm.
NSFR = Available Stable Funding (ASF) / Required Stable Funding (RSF) ≥ 100%.
Standard: https://www.bis.org/basel_framework/standard/NSF.htm
Bản công bố ban đầu (đã được tích hợp vào consolidated Basel Framework): https://www.bis.org/bcbs/publ/d295.htm

10. LEX — Large Exposures
Giới hạn rủi ro đối với một khách hàng hoặc một khách hàng và người có liên quan (single counterparty or group of connected counterparties) để ngăn ngừa rủi ro tập trung (concentration risk). Tính theo tỷ lệ Vốn cấp 1 (Tier 1 capital): giới hạn chung 25% Tier 1, giới hạn chặt hơn 15% Tier 1 áp dụng cho exposure giữa các G-SIBs với nhau. Một large exposure được định nghĩa từ ngưỡng ≥ 10% Tier 1.
https://www.bis.org/basel_framework/standard/LEX.htm

11. MGN — Margin Requirements
Thiết lập yêu cầu ký quỹ (margin requirements) cho các công cụ phái sinh không được bù trừ tập trung qua đối tác trung tâm (non-centrally cleared derivatives — không qua CCP/Central Counterparty).
https://www.bis.org/basel_framework/standard/MGN.htm

12. SRP — Supervisory Review Process (Pillar 2)
Quy định khung rà soát giám sát theo Pillar 2, gồm hai cấu phần:

Phía ngân hàng: quy trình đánh giá nội bộ về mức đủ vốn (ICAAP — Internal Capital Adequacy Assessment Process) — ngân hàng tự đánh giá quản trị rủi ro và xác định mức vốn cần nắm giữ tương ứng với hồ sơ rủi ro của mình.

Phía cơ quan giám sát: quy trình rà soát của thanh tra (SREP — Supervisory Review and Evaluation Process) đối với ICAAP, qua đó yêu cầu vốn bổ sung cho các rủi ro chưa được Pillar 1 bao phủ đầy đủ — điển hình là rủi ro lãi suất trên sổ ngân hàng (IRRBB — Interest Rate Risk in the Banking Book).
https://www.bis.org/basel_framework/standard/SRP.htm

13. DIS — Disclosure Requirements (Pillar 3)
Thiết lập yêu cầu công bố thông tin công khai (public disclosure) nhằm tăng cường kỷ luật thị trường (market discipline).
https://www.bis.org/basel_framework/standard/DIS.htm

14. BCP — Core Principles for Effective Banking Supervision
Thiết lập 29 nguyên tắc cốt lõi (core principles) về quy định và giám sát thận trọng hiệu quả. Được IMF/World Bank sử dụng trong Chương trình Đánh giá Khu vực Tài chính (FSAP).
Standard: https://www.bis.org/basel_framework/standard/BCP.htm
Phiên bản mới nhất (2024): https://www.bis.org/bcbs/publ/d573.htm

Thầy Quoc Phu Pham

Basel Framework The Basel Framework is the full set of standards of the Basel Committee on Banking Supervision (BCBS), which is the primary global standard setter for the prudential regulation of banks. The membership of the BCBS has agreed to fully implement these standards and apply them to the internationally ac...

NGÂN HÀNG ĐỐI PHÓ TỔN THẤT RỦI RO TÍN DỤNG THẾ NÀO?

DẪN NHẬP

Mỗi khi doanh nghiệp khó khăn, thường có hai đề xuất quen thuộc: ‘ngân hàng nên giảm lãi suất huy động để giảm lãi suất cho vay’ và ‘ngân hàng đang có lợi nhuận cao nên cần chia sẻ khó khăn với khách hàng bằng cách giảm lãi suất cho vay’. Hai đề xuất này có lý của chúng, nhưng không phải luôn đúng.

Bài viết này bàn về cách ngân hàng đối phó với tổn thất rủi ro tín dụng — tổn thất kỳ vọng (Expected Loss — EL) và tổn thất ngoài kỳ vọng (Unexpected Loss — UL) — qua đó cho thấy những điểm cần để ý thêm khi xem xét hai đề xuất trên.

Phần kế tiếp của bài viết gồm các nội dung: (i) hai loại tổn thất của rủi ro tín dụng: tổn thất kỳ vọng và tổn thất ngoài kỳ vọng; (ii) tổn thất kỳ vọng được đo, đưa vào xác định lãi suất cho vay (pricing) và trích lập dự phòng như thế nào; (iii) vì sao tổn thất ngoài kỳ vọng cần vốn ngân hàng; (iv) hàm ý đối với việc giảm lãi suất cho vay; và cuối cùng là kết luận.

1. Rủi ro tín dụng có tổn thất kỳ vọng và tổn thất ngoài kỳ vọng

Nguồn thu nhập chính của ngân hàng là từ tín dụng. Đây cũng là hoạt động dễ gây tổn thất lớn cho ngân hàng. Nhìn chung, tổn thất trong hoạt động tín dụng có thể chia làm hai loại:

- Tổn thất kỳ vọng, EL là phần tổn thất trung bình ngân hàng dự kiến tại thời điểm đánh giá khoản vay. Đây là chi phí rủi ro bình thường của hoạt động tín dụng.
- Tổn thất ngoài kỳ vọng, UL, là phần tổn thất có thể vượt lên trên mức tổn thất trung bình EL. Về kỹ thuật, khi tính vốn, ngân hàng quan tâm đặc biệt đến phần tổn thất ở vùng đuôi của phân phối tổn thất — tức những kịch bản xấu nhưng vẫn có thể xảy ra (Phần 3 sẽ làm rõ).

Sự phân biệt trên rất quan trọng để ngân hàng xử lý từng loại tổn thất bằng biện pháp phù hợp: EL dùng để xác định lãi suất cho vay và trích lập dự phòng rủi ro, còn UL đòi hỏi ngân hàng phải có vốn đủ để chịu đựng tổn thất. Nội dung cụ thể sẽ được trình bày ở phần 2 và 3.

2. Tổn thất kỳ vọng được đo, xác định lãi suất cho vay và trích dự phòng như thế nào?

2.1. Đo lường tổn thất kỳ vọng

Tổn thất kỳ vọng là mức tổn thất ngân hàng dự kiến phải chịu khi cấp tín dụng. Ngân hàng lượng hóa tổn thất này qua công thức:

EL = PD × LGD × EAD

Trong đó:

PD: Xác suất khách hàng vỡ nợ (Probability of Default)
LGD: Tỷ lệ tổn thất nếu khách hàng vỡ nợ (Loss Given Default)
EAD: Dư nợ hoặc giá trị ngân hàng chịu rủi ro tại thời điểm vỡ nợ (Exposure at Default)

Ví dụ, ngân hàng cấp một khoản vay 10 tỷ đồng cho một doanh nghiệp. Sau khi thẩm định, ngân hàng ước tính:

PD, xác suất người vay vỡ nợ là 3%.
LGD, nếu người vay vỡ nợ, ngân hàng mất 60% sau khi đã xử lý tài sản bảo đảm, bảo lãnh hoặc các nguồn thu hồi nợ khác.
EAD, khi người vay vỡ nợ, ngân hàng đang chịu rủi ro trên 10 tỷ đồng.

Khi đó:

EL = 3% × 60% × 10 tỷ = 180 triệu đồng

Nghĩa là khoản vay 10 tỷ đồng này có tổn thất kỳ vọng khoảng 180 triệu đồng.

Lưu ý rằng, 180 triệu đồng này không phải là số tiền chắc chắn ngân hàng sẽ mất khi cho vay 10 tỷ đồng đó. Khách hàng này có thể trả đủ, khi đó tổn thất bằng 0. Nhưng khách hàng cũng có thể mất khả năng trả nợ, làm cho tổn thất thực tế có thể rất lớn. Con số 180 triệu đồng là con số bình quân.

Nếu ngân hàng có nhiều khoản vay, tổn thất trung bình trên danh mục sẽ xoay quanh mức kỳ vọng bình quân của các khoản cho vay đó.

2.2. Tổn thất kỳ vọng được dùng xác định lãi suất cho vay thế nào?

Sau khi xác định được EL, ngân hàng sử dụng nó để xác định lãi suất khoản vay. Nếu không, khoản vay có thể có lãi suất không bù đủ rủi ro.

Lãi suất cho vay có thể phân ra chi tiết như sau:

Lãi suất cho vay = Chi phí huy động + Chi phí hoạt động + Phần bù tổn thất kỳ vọng + Chi phí vốn chịu rủi ro + Biên lợi nhuận

Trong đó, phần bù EL dùng để bù tổn thất tín dụng kỳ vọng.

Quay lại ví dụ khoản vay 10 tỷ đồng. EL là 180 triệu đồng. Tỷ lệ EL trên dư nợ (phần bù tổn thất kỳ vọng) là:

180 triệu/10 tỷ = 1,8%

Nghĩa là riêng phần tổn thất tín dụng kỳ vọng đã cần 1,8 điểm phần trăm trong lãi suất cho vay.

Giả sử lãi suất cho vay là 11%/năm, thành phần của nó có thể ví dụ như sau:

Chi phí huy động: 4,5%
Chi phí hoạt động: 1%
Phần bù tổn thất kỳ vọng: 1,8%
Chi phí vốn chịu rủi ro: 1,5%
Biên lợi nhuận: 2,2%

Các con số trên chỉ nhằm minh họa cách xác định lãi suất cho vay điều chỉnh theo rủi ro (risk-adjusted pricing). Cấu trúc trên áp dụng nguyên tắc matched-funding: lãi suất tiền gửi 5% chỉ áp lên 9 tỷ phần tài trợ bằng nợ (EAD − vốn kinh tế = 10 tỷ − 1 tỷ), nên chi phí huy động hiệu dụng tính trên EAD chỉ là 4,5%; còn 1 tỷ phần vốn kinh tế chịu chi phí vốn chủ sở hữu riêng qua cấu phần chi phí vốn chịu rủi ro 1,5% (tại sao có con số vốn kinh tế 1 tỷ sẽ giải thích ở Phần 3). Cách này về bản chất tương tự WACC trong tài chính. Đây là dạng giản lược của khung Risk-Adjusted Return on Capital (RAROC). Trong thực tế, các ngân hàng dùng hệ thống Funds Transfer Pricing (FTP) với đường cong lợi suất theo kỳ hạn để phân bổ chi phí huy động chính xác hơn, và phân bổ vốn theo mô hình kinh tế nội bộ chứ không phải bằng một con số đơn lẻ như ví dụ minh họa. Ngoài ra, lãi suất còn chịu ảnh hưởng của cạnh tranh, quan hệ khách hàng, tài sản bảo đảm, việc bán chéo sản phẩm, hạn mức vốn, thanh khoản, kỳ hạn, các điều khoản cam kết và chính sách tín dụng.

Cần thấy rằng, lãi suất cho vay 11% không phải là tỷ suất sinh lời của ngân hàng. Trong 11% đó có chi phí huy động, chi phí hoạt động, phần bù tổn thất kỳ vọng, chi phí vốn chịu rủi ro và phần còn lại mới là biên lợi nhuận mục tiêu.

Tại sao trong cấu phần lãi suất trên lại có chi phí vốn chịu rủi ro 1,5%? Lý do là ngân hàng không chỉ đối mặt với tổn thất kỳ vọng. Ngân hàng còn phải chuẩn bị cho tình huống tổn thất thực tế xấu hơn dự kiến — phần xấu hơn đó là UL. Để chịu được UL, ngân hàng phải dành vốn (cơ chế của UL và vai trò của vốn sẽ được trình bày chi tiết ở phần 3).

Khi ngân hàng cấp một khoản vay rủi ro, ngân hàng phải phân bổ một lượng vốn để hấp thụ phần tổn thất ngoài kỳ vọng. Phần vốn này có thể được hiểu là vốn kinh tế nội bộ, hoặc trong khung quản lý vốn là phần vốn chủ sở hữu được dùng để bảo vệ ngân hàng trước rủi ro. Mà phần vốn này không miễn phí. Cổ đông ngân hàng yêu cầu một tỷ suất sinh lời tối thiểu tương xứng với rủi ro — đó là chi phí vốn chủ sở hữu (cost of equity).

Vì vậy, khoản vay không chỉ phải bù tổn thất kỳ vọng. Khoản vay còn phải bù chi phí cơ hội của phần vốn được phân bổ để chịu tổn thất ngoài kỳ vọng. Có thể viết đơn giản, ở dạng số tiền tuyệt đối:

Chi phí vốn chịu rủi ro = Vốn kinh tế phân bổ × Chi phí vốn chủ sở hữu

Và để đưa vào lãi suất cho vay (vốn được biểu diễn dưới dạng tỷ lệ trên dư nợ), cần chia cho EAD:

Tỷ lệ chi phí vốn chịu rủi ro = (Vốn kinh tế phân bổ × Chi phí vốn chủ sở hữu) / EAD

Ví dụ, nếu một khoản vay có EAD = 10 tỷ đồng, ngân hàng phân bổ 1 tỷ đồng vốn kinh tế để chịu UL, và yêu cầu tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu là 15%/năm, thì:

Chi phí vốn chịu rủi ro = 1 tỷ × 15% = 150 triệu đồng/năm
Tỷ lệ chi phí vốn chịu rủi ro = 150 triệu / 10 tỷ = 1,5%

Nghĩa là riêng chi phí vốn chịu rủi ro đã cần khoảng 1,5 điểm phần trăm trong lãi suất cho vay ở trên.

Khoản 150 triệu đồng này không phải chi phí kế toán giống chi phí lãi tiền gửi. Nó là chi phí cơ hội của vốn chủ sở hữu. Nhưng về mặt kinh tế, nếu khoản vay không tạo đủ thu nhập để bù chi phí cơ hội này, khoản vay có thể có lợi nhuận kế toán dương mà vẫn phá hủy giá trị kinh tế.

Một khoản vay có thể tạo ra thu nhập lãi, trừ chi phí huy động, trừ chi phí vận hành, trừ dự phòng, và vẫn còn lợi nhuận kế toán dương. Nhưng nếu lợi nhuận đó không đủ bù tỷ suất sinh lời mà cổ đông yêu cầu trên phần vốn bị phân bổ cho rủi ro của khoản vay, thì khoản vay đó chưa chắc tạo giá trị kinh tế.

Nói cách khác, EL tạo ra phần bù tổn thất kỳ vọng. UL tạo ra nhu cầu vốn. Vốn tạo ra chi phí vốn chịu rủi ro. Và chi phí đó phải được phản ánh vào giá khoản vay.

Vì vậy, xác định lãi suất cho vay khoản vay chỉ bằng ‘chi phí huy động cộng biên lợi nhuận’ là thiếu. Khoản vay rủi ro cao phải có phần bù cao hơn vì nó có EL cao hơn và đòi hỏi nhiều vốn hơn để chịu UL.

Cũng cần nói thêm, cách đo EL và xác định lãi suất theo từng khoản vay như trên chủ yếu phù hợp với khách hàng doanh nghiệp lớn (corporate) và SME quy mô lớn — việc định giá thường gắn với từng khách hàng và từng giao dịch. Với các khoản vay nhỏ hoặc chuẩn hóa — như tiêu dùng, thẻ tín dụng, doanh nghiệp siêu nhỏ (micro-SME) hoặc các phân khúc SME đại trà — ngân hàng thường ước lượng PD bằng thẻ điểm (scorecard) hoặc xếp hạng tín nhiệm theo nhóm khách hàng/sản phẩm, và áp dụng bảng giá (price grid) theo phân khúc × hạng điểm × nhóm LGD chứ không định giá riêng từng khoản vay.

2.3. Tổn thất kỳ vọng được dùng trích dự phòng ra sao?

Nếu xác định lãi suất cho vay là cách ngân hàng thu phần bù tổn thất kỳ vọng, thì trích lập dự phòng là cách ngân hàng ghi nhận tổn thất tín dụng kỳ vọng thành chi phí.

Dự phòng rủi ro tín dụng giúp ngân hàng ghi nhận chi phí tổn thất tín dụng để báo cáo tài chính phản ánh đúng hơn chất lượng tài sản. Dự phòng này không tạo ra dòng tiền mới và nó cũng không phải một khoản thu mà chỉ là bút toán kế toán ghi nhận rằng một phần khoản cho vay có thể không thu hồi đầy đủ.

Tiếp tục ví dụ khoản vay 10 tỷ đồng, lãi suất cho vay 11%. Thu nhập lãi trong năm là:

11% × 10 tỷ = 1,1 tỷ đồng

Giả sử chi phí huy động là 4,5%, tức 450 triệu đồng. Chi phí hoạt động là 1%, tức 100 triệu đồng. EL là 180 triệu đồng. Lợi nhuận sau dự phòng tính như sau:

Thu nhập lãi: 1,1 tỷ
Chi phí huy động: - 450 triệu
Chi phí hoạt động: - 100 triệu
Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng: -180 triệu
Lợi nhuận sau dự phòng: 370 triệu

Kết quả trên cho thấy lợi nhuận sau dự phòng là 370 triệu đồng, là phần còn lại sau khi ngân hàng đã ghi nhận chi phí huy động, chi phí vận hành và chi phí rủi ro tín dụng kỳ vọng.

Cần để ý, 370 triệu là lợi nhuận kế toán sau khi đã trích dự phòng rủi ro tín dụng, nhưng chưa trừ chi phí cơ hội của 1 tỷ đồng vốn chủ sở hữu phân bổ cho khoản vay (150 triệu/năm như đã tính ở 2.2). Lợi nhuận kinh tế của khoản vay, sau khi trừ chi phí vốn chủ sở hữu, chỉ còn 370 − 150 = 220 triệu. Khoản vay có thể có lợi nhuận kế toán dương mà vẫn không tạo đủ giá trị kinh tế nếu lợi nhuận đó không bù được chi phí cơ hội vốn. Đây là điểm cốt lõi cần phân tích ở Phần 4.

Nhưng, nếu ngân hàng không trích lập dự phòng đầy đủ, báo cáo có thể nhìn đẹp hơn:

Thu nhập lãi: 1,1 tỷ
Chi phí huy động: - 450 triệu
Chi phí hoạt động: - 100 triệu
Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng: 0
Lợi nhuận sau dự phòng: 550 triệu

Lợi nhuận sau dự phòng tăng từ 370 triệu lên 550 triệu. Về kinh tế, phần tăng thêm 180 triệu không phản ánh năng lực sinh lời bền vững; nó chủ yếu phản ánh chi phí rủi ro tín dụng chưa được ghi nhận trong kỳ.

Cũng cần nói rõ, dự phòng theo quy định kế toán hoặc quy định pháp lý không nhất thiết trùng hoàn toàn với EL kinh tế chúng ta đang đề cập. Nói cách khác, có ít nhất ba khung đo lường tổn thất tín dụng có thể đem lại kết quả khác nhau: (i) EL kinh tế dùng trong quản trị rủi ro nội bộ và pricing; (ii) IFRS 9 ECL theo chuẩn kế toán quốc tế (đang được một số ngân hàng lớn ở Việt Nam áp dụng song song hoặc chuẩn bị chuyển đổi, chứ chưa phải chuẩn bắt buộc toàn hệ thống), với phân loại Stage 1 (12-month ECL), Stage 2 (lifetime ECL khi có gia tăng đáng kể về rủi ro tín dụng), Stage 3 (lifetime ECL kèm credit-impaired), và yêu cầu cập nhật forward-looking information; (iii) dự phòng theo quy định NHNN — chủ yếu dựa trên phân loại 5 nhóm nợ theo Thông tư 11/2021/TT-NHNN và tỷ lệ trích lập tương ứng.

Trong điều kiện bình thường, ba khung này có thể cùng xu hướng — khoản vay rủi ro hơn cần ghi nhận chi phí rủi ro cao hơn — nhưng con số cụ thể không nhất thiết giống nhau. Trong giai đoạn áp dụng các cơ chế cơ cấu lại nợ và giữ nguyên nhóm nợ (như Thông tư 01/2020/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi giai đoạn COVID-19, hay Thông tư 02/2023/TT-NHNN giai đoạn gần đây), khác biệt giữa khung quy định và khung kinh tế có thể rất rõ rệt: dự phòng pháp lý có thể thấp hơn EL kinh tế, lợi nhuận kế toán có thể chậm phản ánh rủi ro kinh tế thực.

Cơ chế này có lý do về mặt chính sách. Nó giúp tránh cú sốc dự phòng quá đột ngột và tránh thắt chặt tín dụng trong lúc nền kinh tế khó khăn. Nhưng nó cũng có hệ quả: khi các cơ chế hỗ trợ kết thúc, dự phòng có thể phải tăng mạnh để bù đắp khoảng cách giữa khung pháp lý và khung kinh tế thực.

3. Tổn thất ngoài kỳ vọng vì sao cần vốn ngân hàng

Phần 2 đã trình bày cách ngân hàng đo EL, xác định lãi suất cho vay và trích dự phòng tổn thất kỳ vọng — và trong cấu trúc xác định lãi suất cho vay đã có cấu phần chi phí vốn chịu rủi ro (chi phí cơ hội của vốn dành để chịu UL). Phần này giải thích vì sao tổn thất thực tế có thể vượt EL, và vốn đóng vai trò gì.

Tổn thất kỳ vọng là mức tổn thất trung bình kỳ vọng tại thời điểm đánh giá. Nhưng nền kinh tế không phải lúc nào cũng hoạt động theo mức trung bình. Trong những năm suy thoái, nhiều yếu tố có thể cùng xấu đi. Lúc đó, PD có thể tăng vì nhiều khách hàng mất dòng tiền cùng lúc; LGD có thể tăng vì tài sản bảo đảm giảm giá và khó thanh lý; EAD có thể tăng vì khách hàng sử dụng thêm hạn mức tín dụng trước khi mất khả năng trả nợ.

Tỷ lệ tổn thất trên danh mục có thể tăng mạnh vì nhiều khách hàng cùng chịu các cú sốc vĩ mô, ngành, tỷ giá, lãi suất hoặc giá tài sản.

Danh mục lớn giúp giảm rủi ro đặc thù (idiosyncratic risk) vì khi một khách hàng riêng lẻ gặp vấn đề, tổn thất có thể được hấp thụ trong tổng danh mục. Nhưng danh mục lớn này cũng không tránh được rủi ro hệ thống. Khi suy thoái xảy ra, nhiều khách hàng có thể xấu đi cùng lúc. Khi thị trường bất động sản giảm, nhiều tài sản bảo đảm có thể giảm giá cùng lúc. Khi một ngành suy yếu, nhiều doanh nghiệp trong cùng chuỗi cung ứng có thể gặp khó khăn cùng lúc.

Chính rủi ro hệ thống — cùng với rủi ro tập trung và phần rủi ro riêng lẻ chưa thể đa dạng hóa hết — làm phát sinh nhu cầu vốn.

Quay lại ví dụ khoản vay 10 tỷ đồng. Ban đầu ngân hàng ước tính:

PD = 3%, LGD = 60%, EAD = 10 tỷ

Nên:

EL = 3% × 60% × 10 tỷ = 180 triệu đồng

Nhưng trong năm có các cú sốc nói trên, tình hình có thể thay đổi. Doanh nghiệp mất đơn hàng, dòng tiền yếu đi, tài sản bảo đảm giảm giá, thị trường thanh lý tài sản kém hơn. Giả sử trong một kịch bản suy thoái nặng — chỉ dùng để minh họa trực giác vùng đuôi của phân phối tổn thất — PD có thể tăng lên 15%, LGD tăng lên 80%. Tổn thất theo kịch bản đó là:

15% × 80% × 10 tỷ = 1.200 triệu đồng

Phần vượt so với EL ban đầu là:

1.200 − 180 = 1.020 triệu đồng ≈ 1 tỷ đồng

Khoảng 1 tỷ đồng này là phần tổn thất tăng thêm so với EL ban đầu trong kịch bản xấu, minh họa cho khái niệm tổn thất ngoài kỳ vọng. Đây cũng chính là cơ sở để ngân hàng phân bổ vốn kinh tế khoảng 1 tỷ đồng (bằng 10% EAD) cho khoản vay này, đúng bằng con số đã dùng ở mục 2.2 khi tính chi phí vốn chịu rủi ro.

Cần lưu ý hai điều: thứ nhất, ví dụ trên chỉ là kịch bản stress giản lược nhằm minh họa vì sao tổn thất thực tế có thể vượt EL, không phải cách Basel IRB tính vốn yêu cầu; phương pháp IRB của Basel sử dụng công thức Asymptotic Single Risk Factor (ASRF) với PD trung bình dài hạn (TTC PD), hệ số tương quan tài sản và downturn LGD chứ không phải thay PD/LGD chịu áp lực vào công thức EL. Thứ hai, trong khung quản trị vốn đầy đủ, UL được đo chính xác hơn bằng phần tổn thất ở vùng đuôi của phân phối tổn thất danh mục (chẳng hạn ở mức tin cậy 99,9%) trừ EL, không phải đơn giản là phép so sánh như ví dụ trên. Ví dụ trên chỉ giúp thấy được vì sao tổn thất thực tế có thể vượt EL, không phải để tính UL theo nghĩa kỹ thuật của mô hình phân phối.

Dự phòng ban đầu được thiết kế để ghi nhận phần tổn thất kỳ vọng 180 triệu đồng. Nhưng khi thực tế xấu hơn, khoản vay có thể mất thêm khoảng 1 tỷ đồng tổn thất vượt mức kỳ vọng. Phần tổn thất tăng thêm này sẽ ăn vào lợi nhuận hiện tại và, nếu đủ lớn, sẽ bào mòn vốn chủ sở hữu - hai khoản này đều là vốn của ngân hàng.

Đây là lý do dự phòng không thể thay thế vốn. Vốn là lớp đệm cuối cùng bảo vệ ngân hàng trước các tổn thất xấu hơn dự kiến.

Một ngân hàng có thể báo lợi nhuận tốt trong năm bình thường. Nhưng nếu vốn quá mỏng so với UL tiềm năng, ngân hàng vẫn dễ tổn thương. Ngược lại, một ngân hàng có lợi nhuận không quá cao nhưng vốn dày, dự phòng đầy đủ, danh mục phân tán và quản trị rủi ro tốt có thể an toàn hơn nhiều.

4. Hàm ý cho giảm lãi suất cho vay

Bây giờ có thể quay lại hai đề xuất ở đầu bài.

4.1. “Giảm lãi suất huy động để giảm lãi suất cho vay”

Đề xuất đó chỉ đúng một phần. Nếu chi phí huy động giảm, trong khi các chi phí khác (như nói trên) và lợi nhuận mục tiêu không đổi, ngân hàng mới có cơ sở giảm lãi suất cho vay.

Nhưng nếu doanh nghiệp gặp rủi ro hơn, dòng tiền yếu hơn, tài sản bảo đảm giảm giá, khả năng thu hồi nợ thấp hơn, hoặc ngành nghề suy giảm, thì EL và chi phí vốn chịu rủi ro có thể tăng. Khi đó, chi phí huy động giảm chưa chắc đủ để bù phần rủi ro tăng thêm.

Để dễ hình dung, có thể quay lại ví dụ khoản vay 10 tỷ đồng. Ban đầu PD = 3%, LGD = 60%, EAD = 10 tỷ đồng, nên EL = 180 triệu đồng — tức 1,8% trên dư nợ. Còn trong giai đoạn khó khăn PD tăng từ 3% lên 6%, LGD vẫn 60%, EAD vẫn 10 tỷ đồng, thì: EL = 6% × 60% × 10 tỷ = 360 triệu đồng. Tỷ lệ EL trên dư nợ khi đó là 3,6%, tức tăng thêm 1,8 điểm phần trăm so với ban đầu.

Nếu chi phí huy động chỉ giảm 1 điểm phần trăm, nhưng phần bù rủi ro tín dụng tăng 1,8 điểm phần trăm, thì lãi suất cho vay không thể giảm tương ứng mà không làm ngân hàng chịu thiệt về mặt kinh tế.

Tóm lại, giảm chi phí huy động chỉ là một điều kiện để giảm lãi suất cho vay. Điều kiện còn lại là rủi ro khoản vay không tăng, hoặc đã được xử lý bằng cách khác.

Như vậy, để lãi suất cho vay giảm, vấn đề không chỉ là lãi suất huy động đã giảm hay chưa. Cần biết thêm, rủi ro tín dụng của khoản vay có giảm không? Tổn thất kỳ vọng có giảm không? Tổn thất ngoài kỳ vọng có giảm không? Ngân hàng có đủ vốn để chịu cú sốc không? Chi phí vốn chịu rủi ro có tăng không? Nếu tất cả không đổi hoặc tăng, việc giảm lãi suất huy động khó làm cho lãi suất cho vay giảm.

Nếu rủi ro tăng, việc ép giảm lãi suất cho vay có thể tạo méo mó giữa giá khoản vay và rủi ro thực. Khi đó, ngân hàng có thể mở rộng tín dụng trong ngắn hạn, báo cáo tăng trưởng đẹp trong giai đoạn đầu, nhưng tích lũy tổn thất cho giai đoạn sau.

Vấn đề không phải là ngân hàng có nên chia sẻ khó khăn hay không. Vấn đề là nếu lãi suất cho vay bị kéo xuống dưới mức bù đủ tổn thất kỳ vọng, tổn thất ngoài kỳ vọng và chi phí vốn, thì phần ‘hỗ trợ’ hôm nay có thể trở thành nợ xấu, dự phòng và suy giảm vốn ngày mai.

4.2. “Ngân hàng lãi cao nên chia sẻ khó khăn”

Đề xuất này xuất phát từ thực tiễn nhiều ngân hàng công bố lợi nhuận hàng nghìn tỷ làm bức tranh tài chính tổng thể của ngành nhìn bề ngoài có vẻ tốt. Vì vậy, đặt câu hỏi về việc chia sẻ khó khăn là hợp lý.

Nhưng vấn đề cần đặt ra là lợi nhuận đó đã phản ánh đúng rủi ro chưa, đã tính đủ chi phí rủi ro tín dụng chưa, và ngân hàng có đủ vốn để chịu đựng rủi ro chưa?

Một đồng lợi nhuận chỉ có ý nghĩa khi được tạo ra trên nền tảng rủi ro đã được tính phù hợp, dự phòng đã được ghi nhận đúng và vốn đủ dày để chịu các cú sốc xấu hơn dự kiến.

Khi lợi nhuận chưa được phản ánh phù hợp, ‘chia sẻ khó khăn’ bằng cách ép giảm lãi suất có thể không phải là chia sẻ phần lợi nhuận thực — mà là yêu cầu ngân hàng định giá khoản vay dưới mức rủi ro thực. Phần ‘chia sẻ’ đó cuối cùng sẽ phải được bù đắp bằng dự phòng cao hơn trong tương lai, hoặc bằng vốn bị bào mòn.

Điều này không có nghĩa là không có dư địa giảm lãi. Trong cấu trúc lãi suất ở phần 2, biên lợi nhuận mục tiêu là cấu phần ngân hàng có thể tự nguyện điều chỉnh, và trên thực tế nhiều ngân hàng vẫn làm như vậy với khách hàng tốt và quan hệ chiến lược. Cánh cửa “chia sẻ khó khăn” hợp lý nằm ở đây. Vấn đề chỉ phát sinh khi áp lực giảm lãi đi sâu hơn biên lợi nhuận, ăn vào phần bù tổn thất kỳ vọng hoặc chi phí vốn chịu rủi ro — vì đó không còn là chia sẻ lợi nhuận, mà là định giá khoản vay dưới mức rủi ro thực.

4.3. Hỗ trợ doanh nghiệp bằng cách nào phù hợp?

Cả hai đề xuất ở đầu bài — giảm lãi suất cho vay, và yêu cầu ngân hàng ‘chia sẻ khó khăn’ — đều xuất phát từ một mục tiêu chính đáng: hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn khó khăn. Nhưng là hỗ trợ bằng công cụ nào?

Nếu xã hội muốn hỗ trợ tín dụng cho nhóm khách hàng rủi ro cao, công cụ phù hợp hơn có thể là bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất từ ngân sách, tái cấp vốn có điều kiện, hoặc các chương trình chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước, doanh nghiệp và ngân hàng.

Yêu cầu ngân hàng tự gánh chi phí bằng cách định giá khoản vay dưới mức rủi ro thực chất là chuyển gánh nặng chính sách công sang bảng cân đối ngân hàng. Trong ngắn hạn, cách làm này có thể giúp một số doanh nghiệp tiếp cận vốn rẻ hơn. Nhưng trong dài hạn, nó có thể làm hệ thống ngân hàng yếu đi, nợ xấu tăng lên, vốn bị bào mòn, và cuối cùng chi phí vẫn quay lại nền kinh tế.

Ngân hàng không phải là một doanh nghiệp thông thường chỉ hoạt động vì lợi nhuận. Ngân hàng là trung gian tài chính, là nơi giữ tiền của công chúng, là mắt xích của hệ thống thanh toán và ổn định tài chính. Vì vậy, nếu ép ngân hàng xác định lãi suất cho vay không phản ánh đầy đủ rủi ro thì vấn đề không chỉ ảnh hưởng quyền lợi chính đáng của cổ đông ngân hàng mà còn có thể mang lại hậu quả cho người gửi tiền, quỹ bảo hiểm tiền gửi, ngân sách nhà nước và toàn bộ nền kinh tế.

KẾT LUẬN

Ngân hàng đối phó với tổn thất rủi ro tín dụng bằng ba việc kết hợp. Tổn thất kỳ vọng (EL) được thu bù qua lãi suất cho vay và ghi nhận thành chi phí qua dự phòng. Tổn thất ngoài kỳ vọng (UL) — phần tổn thất thực tế có thể vượt EL trong các kịch bản xấu — không thể xử lý bằng dự phòng mà phải được hấp thụ bằng vốn. Và chi phí cơ hội của phần vốn đó phải được phản ánh vào giá khoản vay.

Tóm lại, lãi suất cho vay thu bù tổn thất kỳ vọng. Dự phòng ghi nhận tổn thất kỳ vọng. Vốn hấp thụ tổn thất ngoài kỳ vọng.

Vì vậy, khi đề xuất giảm lãi suất cho vay, cần hỏi rủi ro tín dụng có giảm tương ứng không. Lãi suất cho vay không thể tách khỏi xác suất vỡ nợ, tỷ lệ tổn thất khi vỡ nợ, dư nợ chịu rủi ro, dự phòng, vốn và chi phí cơ hội của vốn chủ sở hữu. Một khoản vay chỉ thật sự bền vững khi được định giá đúng rủi ro, ghi nhận đúng rủi ro, và được chống đỡ bởi đủ vốn cho phần rủi ro xấu hơn dự kiến.

Tương tự, khi ngân hàng công bố lợi nhuận, con số kế toán chưa đủ để nói lên tất cả. Một khoản vay có thể tạo lợi nhuận kế toán dương mà vẫn phá hủy giá trị kinh tế nếu không bù được chi phí cơ hội vốn. Lợi nhuận ngân hàng không thể tách khỏi rủi ro và chi phí vốn. Lợi nhuận chưa tính đúng rủi ro mà đem ra “chia sẻ” không phải là chia sẻ phần thặng dư thực — đó là định giá khoản vay dưới mức rủi ro thực, và phần “chia sẻ” hôm nay có thể trở thành nợ xấu, dự phòng và suy giảm vốn ngày ma

Nguồn: thầy Quoc Phu Pham