03/10/2025
Stimming: Hành vi tự kích thích
Theo Mitchell (2024), stimming là viết tắt của hành vi tự kích thích (self-stimulating behaviors). Thuật ngữ “stim” được sử dụng để chỉ việc lặp đi lặp lại một hành động hoặc một âm thanh nhiều lần, ví dụ như vỗ tay liên tục, tự đánh vào đầu mình,...
Thông thường, hành vi stimming được xem là một dạng hành vi rập khuôn, và là một trong những dấu hiệu để chẩn đoán tự kỷ (theo Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ, 2024). Thực chất là, hành vi stimming có thể phổ biến ở tất cả mọi người, chứ không chỉ riêng người tự kỷ, ví dụ như thường xuyên rung đùi, cắn móng tay, huýt sáo,...
I. Một số hình thức của hành vi stimming (theo Mitchell, 2024):
Kích thích thính giác: Những hành vi này liên quan đến thính giác, chẳng hạn như búng ngón tay để tạo thành tiếng, liên tục chạm vào tai hoặc nghe đi nghe lại cùng một âm thanh.
Kích thích giọng nói: Bao gồm những âm thanh mà trẻ tạo ra bằng giọng nói của mình, hoặc từ cổ họng, chẳng hạn như ho hoặc hắng giọng nhiều lần, lặp đi lặp lại một từ nào đó, hoặc ngân nga (humming - tạo một giai điệu nào đó ở cổ họng trong khi miệng đóng lại).
Kích thích xúc giác: Những hành vi này liên quan đến sờ chạm hoặc cảm nhận, chẳng hạn như trẻ đập đầu vào tường liên tục, vỗ tay, tự nhéo mình hoặc nhéo bạn (ở đây có thể đi kèm với nhu cầu cảm thụ bản thể)(xem bài viết trước trên fanpage), mở và đóng nắm đấm, gõ ngón tay vào một vật thể hoặc bề mặt nào đó.
Kích thích thị giác: Những hành vi này liên quan đến thị giác, chẳng hạn như nhìn vào đèn trong thời gian dài, nhìn cánh quạt trần xoay, hoặc thường xuyên chớp mắt, hoặc đảo mắt.
Kích thích tiền đình: Loại này liên quan đến chuyển động hoặc giữ thăng bằng, chẳng hạn như chạy tới chạy lui hoặc xoay người thành vòng tròn.
Kích thích khứu giác. Những kích thích này bao gồm nếm hoặc ngửi, chẳng hạn như ngửi mùi đồ vật hoặc hơi người (ví dụ, mùi tóc nhiều ngày chưa gội), nhai hoặc liếm đồ vật.
Kích thích toàn thân. Loại hành vi này bao gồm chuyển động liên quan đến toàn bộ cơ thể, chẳng hạn như lắc người qua lại hoặc xoay tròn.
Hành vi stimming có thể giúp một người phân tán sự tập trung khỏi những cảm xúc hay kích thích khó chịu, giảm căng thẳng hoặc giúp người đó bình tĩnh lại. Đây là những hành vi có mục đích, nhưng nó cũng có thể gây hại nếu stimming liên quan đến việc làm tổn thương chính mình (ví dụ: giật tóc, đập đầu vào tường,...).
II. Vì sao người ta lại stim? (Psychology Today, 2022)
Đối với những người tự kỷ, stimming có thể xảy ra thường xuyên hơn hoặc dữ dội hơn. Vì chứng tự kỷ thường đi kèm với rối loạn xử lý giác quan (xem bài viết trước trên fanpage), nên người tự kỷ có thể thường xuyên cảm thấy choáng ngợp trước các kích thích giác quan (ví dụ: cảm thấy âm thanh quá lớn, ánh sáng quá chói so với mức chịu đựng của mình,...) trong khi những người khác thấy bình thường; khi điều này xảy ra, họ có thể stim để tự điều chỉnh, trấn an bản thân.
Vì tự kỷ cũng liên quan đến khác biệt trong giao tiếp (xem bài viết trước trên fanpage), nên người tự kỷ có thể không nhận ra rằng người khác đang chú ý đến hành vi stimming của mình, hoặc không biết là hành vi của mình khiến người khác khó chịu. Hành vi stimming cũng có thể là một hình thức giao tiếp: khi người tự kỷ cảm thấy không muốn tham gia vào một hoạt động nào đó, hành vi stimming có thể là một dấu hiệu thể hiện sự khó chịu của họ, đặc biệt là nếu họ không nói được hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp.
Bên cạnh đó, những người ADHD thường stimming để tăng sự tập trung, vì việc stim có thể “xả bớt” năng lượng của họ ra bên ngoài, từ đó họ có thể chú ý tốt hơn đến nhiệm vụ đang làm mà không cảm thấy bồn chồn về mặt thể chất. Do đó, việc cấm không cho người ADHD stim có thể làm giảm khả năng tập trung hoặc làm trầm trọng thêm cảm giác bồn chồn.
III. Sống chung với stimming (theo Psychology Today, 2022; Mitchell, 2024):
Về bản chất, hành vi stimming không xấu. Thay vì cố gắng cấm cản hành vi stimming, một người có thể học cách để làm chủ những hành vi đó. Trong trường hợp những hành vi stimming gây hại, có thể thay thế chúng bằng một cách thức khác phù hợp hơn, an toàn hơn.
Thông thường, bước đầu tiên trong việc quản lý hành vi stimming là tìm hiểu lý do tại sao nó xảy ra. Ví dụ, nhiều hành vi stimming được kích hoạt bởi sự quá tải giác quan (cảm thấy tiếng ồn vượt quá mức chịu đựng, ánh sáng quá chói, chớp nháy,...). Trong những trường hợp đó, việc chuyển đến một môi trường yên tĩnh, thư giãn có thể làm giảm nhu cầu stimming.
Nếu không thể loại bỏ một tác nhân kích thích cụ thể, việc thay thế hành vi gây hại bằng một hành vi thay thế khác có thể giúp cá nhân tự điều chỉnh mà không làm tổn thương bản thân hoặc thu hút sự chú ý không mong muốn.
Việc sử dụng đồ chơi kích thích giác quan có thể là một đề xuất phù hợp. Bất kỳ đồ chơi hoặc vật thể nào giúp trẻ bình tĩnh hoặc hỗ trợ stimming đều có thể được gọi là đồ chơi kích thích giác quan. Ví dụ, nếu hành vi stimming của trẻ là tự đánh mình, hoặc đánh vào một vật thể nào đó để cảm nhận cơn đau, trẻ có thể bóp đồ chơi giác quan để giúp giảm ham muốn đánh một cái gì đó hoặc ai đó.
_____________________
THÔNG TIN LIÊN HỆ
Hotline: Trung Tâm Tường Minh – 094 2211000 (Zalo)
Fanpage: https://www.facebook.com/tuongminhcenter.edu.vn/
Website: https://tuongminhcenter.edu.vn/