05/03/2026
🔴Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông - biểu tượng của Y đức sáng ngời
ღ
ღ sưu tập và tổng hợp : Ths Bs Nguyễn Xuân Hưng
ღ
✅ Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác:
Đạo làm thuốc là một nhân thuật chuyên lo tính mạng con người; phải lo cái lo của con người, vui cái vui của người, chỉ lấy việc chữa bệnh cứu người làm nhiệm vụ của mình không được mưu lợi, kể công.
Lê Hữu Trác (tên tự, tên hiệu, bút danh: Hải Thượng Lãn Ông, 1720-1791), là một danh y người Việt Nam, thời nhà Lê. Ông là tác giả của bộ sách 28 tập Hải Thượng y tông tâm lĩnh , được coi là "Bách khoa thư Y học" đầu tiên của Việt Nam.
Lê Hữu Trác sinh trưởng tại thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, tỉnh Hải Dương (nay thuộc xã Mỹ Hào, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên), trong một gia đình danh gia vọng tộc, có nhiều người đỗ đạt, hiển vinh, làm đại thần triều đình. Chú ruột của ông là Lê Hữu Kiều, đỗ đệ tam giáp tiến sĩ, làm quan đến chức Thượng thư Bộ Lễ, phong tặng Quận Công (ông là bố vợ của Bảng nhãn Lê Quý Đôn). Cha là Lê Hữu Mưu, đỗ đệ tam giáp tiến sĩ, làm Thị lang Bộ Công triều Lê Dụ Tông, gia phong chức Ngự sử, tước Bá (được truy phong Thượng thư); mẹ là Bùi Thị Thưởng (vợ thứ).
Lê Hữu Trác là con thứ bảy, nên lúc nhỏ tục gọi là cậu Chiêu Bảy. Thuở nhỏ, ông sống ở quê nhà, rồi theo cha đi học ở Kinh thành Thăng Long (Hà Nội). Hồi trẻ, ông nổi tiếng là người thông minh, học giỏi, hiểu rộng, thơ hay.
Ngay từ nhỏ, Lê Hữu Trác đã bộc lộ tài năng thiên bẩm trong việc học hành, tinh thông sách sử nên được cha cho lên Kinh kỳ theo học.
Đến năm Kỷ Mùi (1739), khi mới 20 tuổi thì cha mất, phải thôi học. Ông thi đậu tam trường rồi sau không đi thi nữa. Về nhà, ông tiếp tục đọc sách, luyện chí, tu thân, trở thành một người uyên thâm, thấu hiểu sâu sắc cả các học thuyết của Nho, Phật, Lão.
Lê Hữu Trác lớn lên vào thời Lê Mạt, giữa lúc chế độ phong kiến khủng hoảng nghiêm trọng, xã hội rối ren, Trịnh Nguyễn phân tranh, nhân dân cực khổ, khắp nơi nổi dậy chống phong kiến. Vì vậy, ngoài việc dùi mài kinh sử, ông học thêm thuật Âm Dương trong môn học “Thiên Nhân” của ẩn sĩ họ Vũ ở Đặng Xá. Vài năm sau khi triều đình tuyển mộ, ông đã gác bút nghiên tòng quân. Ông nghiên cứu binh thư, biết võ thuật, lại là con cháu các đại thần nên rất được tín nhiệm và được cử cầm quân.
Trong khi tại ngũ, Lê Hữu Trác thường đau yếu do hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh, được người quen giới thiệu, ông vào tận Rú Thành (Thanh Chương, Nghệ An) tìm đến nhà lương y Trần Độc để chạy chữa và dưỡng bệnh.
Trong thời gian này, ông đã mượn cuốn sách thuốc “Cẩm nang Phùng thị” để đọc. Càng đọc càng say mê, thích thú và càng thấu hiểu y lý, ông nhận thấy nghề thuốc là nghề nhân đạo, cứu nhân độ thế. Do vậy, sau mấy năm tham gia quân đội Trịnh, ông đã tận mắt chứng kiến cảnh đau thương chết chóc, cốt nhục tương tàn rồi chán ghét bỏ quan, cởi giáp trở về sống cuộc đời của một thường dân.
Con đường mà Lê Hữu Trác đến với y học rồi nguyện cống hiến cả cuộc đời cho nghề thuốc không bằng phẳng, suôn sẻ mà trải qua nhiều biến cố thăng trầm nhiều băn khoăn, do dự. Sống trong một xã hội loạn lạc, đầy sóng gió thời “vua Lê, chúa Trịnh”, ông đã thấy rõ “cảnh làm quan là cái biển lênh đênh, chìm mổi hiểm nghèo”, “vào cửa công hầu sâu tựa biển” (tự thuật), bản thân thì bị bệnh kéo dài mãi không khỏi, con cái thì bệnh tật, chết yểu, đặc biệt là trường hợp mất đứa con yêu thông minh, dĩnh ngộ cộng với sự ra đi của người anh trai thứ năm vì mắc bệnh hiểm nghèo khiến cho ông giác ngộ mới quyết tâm theo đuổi nghiệp y.
Vào khoảng năm 1743, ông rời Thăng Long về quê ngoại, ở thôn Bầu Thượng, xã Tình Diệm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh, để thay anh chăm sóc mẹ già. Đây là nơi Lê Hữu Trác bắt đầu khởi nghiệp y đạo, trị bệnh cứu người. Vì vậy, ông lấy biệt hiệu là Hải Thượng Lãn Ông "Ông Lười" ở Hải Dương, quê cha và Bầu Thượng, quê mẹ).
Khi về Hương Sơn ẩn cư học thuốc, ông miệt mài ngày đêm, đọc rất nhiều sách và lặn lội lên rừng kiếm cây thuốc quý…
Năm 1751, ông ra Kinh đô tìm thầy học thêm nhưng không gặp được thầy giỏi, ông lại trở về Hà Tĩnh say mê nghiên cứu. Chẳng bao lâu trở thành danh y nổi tiếng khắp vùng, năm 1760, ông mở trường dạy thuốc cho môn đệ, trao đổi với đồng nghiệp về y lý và biện chứng luận trị, sưu tầm phương thuốc…
Năm 1782, ông được mời lên Kinh đô chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, con trai chúa Trịnh Sâm. Ở Thăng Long, Lãn Ông đã gặp người em rể họ là Bảng nhãn Lê Quý Đôn đang làm Thượng thư Bộ Lễ và đàm luận văn chương, thế sự rất là tâm đắc. Chữa bệnh cho thế tử xong, ông được Chúa Trịnh mời ở lại triều để làm quan Thái y, chăm lo sức khỏe cho cung Vua phủ Chúa, nhưng ông đã một mực từ chối xin về quê, lấy cớ phải chắm sóc mẹ già. Trong dịp này, ông viết cuốn Thương kinh ký sự (Kể chuyện lên Kinh), một tác phẩm văn thơ nổi tiếng thời đó, thể hiện nỗi lòng và chí hướng của mình.
✅Hải Thượng Lãn Ông - tấm gương sáng về y đức cao quý
Lê Hữu Trác là một thầy thuốc đại tài, người đã dành cả cuộc đời để nghiên cứu và phát triển y học cổ truyền Việt Nam. Ông đã tạo dựng một nền tảng lý thuyết và thực hành y học đồ sộ, xây dựng một hệ thống y học không chỉ dựa trên các lý luận cổ điển từ Trung Quốc mà còn tích hợp nhiều kinh nghiệm thực tiễn từ y học dân gian của Việt Nam.
Với Hải Thượng Lãn Ông, y lý của Đông phương với các học thuyết triết học duy vật cổ như âm dương, ngũ hành... được vận dụng vào lĩnh vực y học đã được khai thác một cách sâu sắc và sáng tạo. Tác phẩm quan trọng nhất của ông,
Hải Thượng y tông tâm lĩnh được ông dày công biên soạn là một bộ bách khoa toàn thư về y học cổ truyền với 28 tập với 66 quyển, được coi là di sản lớn nhất về y học cổ truyền của Việt Nam. Đây không chỉ là một công trình mang tính học thuật, giúp chuẩn hóa y học cổ truyền Việt Nam mà còn là một tài liệu tham khảo vô giá về phương pháp chữa bệnh và phòng bệnh.
Hải Thượng y tông tâm lĩnh chứa đựng những gì tinh túy nhất trong sự nghiệp của người thầy thuốc vĩ đại này và là tài sản vô giá của nền y học Việt Nam. Bộ sách không chỉ mô tả kỹ lưỡng các bệnh lý, phương pháp chẩn đoán và điều trị mà còn chứa đựng những nguyên tắc y đức và triết lý nhân sinh sâu sắc. Nó được xem như kim chỉ nam cho các thế hệ thầy thuốc không chỉ ở Việt Nam mà còn tại nhiều quốc gia có truyền thống y học cổ truyền trên thế giới.
Ông đã thu thập tổng hợp 2.854 phương thuốc kinh nghiệm hay của các bậc tiền bối lưu truyền trong dân gian và phát hiện bổ sung hơn 350 vị thuốc Nam. Ông cho rằng, muốn làm thầy thuốc giỏi phải học tập không ngừng. Ông tiếp thu kinh nghiệm của người xưa một cách có chọn lọc, linh hoạt, sáng tạo, không hề rập khuôn máy móc. Từ đó, ông có quan điểm về nhận định bệnh tật và phương pháp điều trị sáng tạo phù hợp với đặc điểm phong thổ, khí hậu và đặc điểm của con người Việt Nam.
Trong ba mười năm ròng hành nghề và nghiên cứu y học, Lê Hữu Trác đã “vắt gan, vắt ruột”, đem hết tâm trí, sức lực tham khảo các sách thuốc nổi tiếng, như Bảo sinh diên thọ toàn yếu, Toàn thư của Cảnh Nhạc, Hồng nghĩa giác tự y thư, Nam dược thần hiệu của Tuệ Tĩnh…, tổng hợp những thành tựu của y học dân tộc đến thế kỷ thứ XVIII, kết hợp với những nghiên cứu và kinh nghiệm chữa bệnh của bản thân để biên soạn bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh . Bộ sách này gồm 28 tập, 66 quyển, đề cập tới hầu hết các lĩnh vực và vấn đề của Đông y, có giá trị khoa học và thực tiễn hết sức to lớn, truyền lại cho đời sau.
✅ 28 tập sách này là:
1.Y nghiệp thần chương: bàn thảo và khuyên nhủ về nghề y, về thái độ tư cách của người thầy thuốc với lời Y huấn cách ngôn và tập thơ Y lý thâu nhàn
2.Nội kinh yếu chỉ
3.Y gia quan miện
4.Y hải cầu nguyện
5.Huyễn tẫn phát vi
6.Khôn hóa thái chân
7.Đạo Lưu dư vận
8.Vận khí bí điển
9.Dược phẩm vậng yếu
10.Lĩnh nam bản thảo
11.Ngoại cảm thông trị
12.Bách bệnh cơ yếu
13.Y trung quan kiện
14.Phụ đạo xán nhiên
15.Tọa thảo lương mộ
16.Ấu ấu tu tri
17.Mộng trung giác đậu
18. Ma chẩn chuẩn thắng
19.Tâm đắc thần hương
20.Hiệu phỏng tân phương
21.Bách gia trân tràng
22.Hành giản trân nhu
23.Y phương hải hội
24.Y dương án: bàn luận về các bệnh nguy nan được ông chữa trị thành công
25.Y âm án: tập hợp các bệnh án bệnh nặng, tình thế tuyệt vọng dù đã cố sức chữa vẫn không kết quả để rút kinh nghiệm
26.Châu ngọc cách ngôn
27. Vấn sách
28. Tập vĩ
Vệ sinh yếu quyết: khuyên dạy về chăm sóc sức khỏe, luyện tập thân thể, phòng chống bệnh tật, vệ sinh phòng dịch…
Có thể nói, bộ sách Bách khoa thư về Đông y 28 tập của Hải Thượng Lãn Ông là 28 viên ngọc quý, 28 vì sao sáng (nhị thập bát tú) lấp lánh trên bầu trời Y học Phương Đông. Bộ sách của Lãn Ông được giới y học ở trong nước và sau này ở ngoài nước đánh giá rất cao và coi đây là một bộ “Bách khoa thư Y học” đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu một bước tiến bộ và phát triển đáng kể của nền y học cổ truyền dân tộc Việt Nam.
Lãn Ông cũng rất quan tâm đến đạo đức của người thầy thuốc và đã thể hiện các quan điểm y đức của mình trong lời Y huấn cách ngôn, ở tập đầu của bộ sách Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Những lời này rất gần gũi, tương đồng với “Lời thề” của Hippocrate (460-377 TCN). Kỳ lạ thay, hai bậc đại danh y sinh ra từ hai phương trời vô cùng xa cách, sống trong hai thời đại hoàn toàn khác biệt, tuyệt nhiên chẳng có mối liên hệ nào, nhưng lại có nhiều điểm gặp nhau trong tư tưởng. Vì vậy, mặc dù thời đại có đổi thay, khoa học có tiến bộ, nhưng những chân lý đạo đức thì vẫn giữ nguyên giá trị vĩnh hằng muôn thuở và vẫn xa lạ với mọi thứ cạm bẫy, vinh hoa.
Lê Hữu Trác còn có một số tác phẩm giá trị khác như Thượng kinh ký sự (1783), Vận khí bí điển (1786)… và nhiều bài thơ chữ Hán.
✅Trong y học cổ truyền, không chỉ chú trọng chữa trị mà việc phòng ngừa bệnh tật luôn được coi trọng. Lê Hữu Trác đã đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì sức khỏe thông qua lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống cân bằng và điều hòa tinh thần. Tư tưởng về y học dựa trên sự cân bằng giữa con người và thiên nhiên của ông vẫn có giá trị đến ngày nay, trong cả y học hiện đại lẫn y học cổ truyền.
Lê Hữu Trác luôn coi nghề y là một nhân thuật - một nghệ thuật của lòng thương người và trách nhiệm đối với bệnh nhân. Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là người đầu tiên đưa ra những quan điểm mới về y đức trong lịch sử y học Việt Nam và y đức cũng là một trong những tư tưởng lớn nhất được thể hiện rõ nét qua các tác phẩm của ông (trong bài Y huấn cách ngôn và các tập Dương án, Âm án, Y lý thâu nhàn, Thượng Kinh ký sự).
Tư tưởng của ông về việc chữa bệnh bằng lương tâm và trách nhiệm đã tạo nên một chuẩn mực đạo đức cho nghề y, không chỉ trong y học cổ truyền mà còn trong y học hiện đại. Nhiều nguyên tắc mà ông đề ra như việc cá nhân hóa điều trị cho từng bệnh nhân hay việc coi trọng phòng ngừa bệnh tật, vẫn được áp dụng rộng rãi và là cơ sở lý luận trong y học hiện đại. Điều này cho thấy sự vượt thời gian và không gian của những giá trị mà Lê Hữu Trác đã xây dựng và để lại cho hậu thế.
Theo ông, một thầy thuốc giỏi không chỉ cần có kiến thức y học sâu rộng mà cần phải có tấm lòng từ bi, biết cảm thông và chia sẻ với nỗi đau của người bệnh. Đây là một tư tưởng hết sức tiến bộ và nhân văn, nhấn mạnh việc người thầy thuốc phải luôn đặt lợi ích của bệnh nhân lên trên hết, phải xem việc cứu người là sứ mệnh cao cả chứ không phải là một nghề 5 nghiệp chỉ để vụ lợi, kiếm sống. Tư tưởng này đã góp phần quan trọng xây dựng nên nền tảng y đức của y học Việt Nam.
Tư tưởng y học của Hải Thượng Lãn Ông mang đậm tính nhân văn, đề cao y đức của người thầy thuốc. Tấm gương sáng về y đức được thể hiện ngay trong 9 điều "Y huấn cách ngôn" ở phần đầu của bộ sách Y tông tâm lĩnh chứng tỏ ông rất chú trọng đến y đức. Đó chính là khuôn phép, nguyên tắc của người hành nghề y dược nhằm răn dạy người thầy thuốc vẫn còn nguyên giá trị đến hiện nay.
✅Di sản văn hóa xứng tầm thế giới
Hải Thượng Lãn Ông không chỉ là một thầy thuốc giỏi mà ông còn là một danh nhân văn hóa thế giới. Ông đã để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm không chỉ về y học mà còn về văn hóa, xã hội và lịch sử. Lê Hữu Trác để lại hàng trăm bài thơ, phần lớn là các bài thơ theo thể thất ngôn bát cú, ngũ ngôn bát cú, tứ tuyệt, văn biền ngẫu. Mảng thơ mang tính diễn ca bằng chữ Hán và chữ Nôm giàu vần điệu, nhạc điệu, dễ nhớ, dễ đọc. Mục đích sáng tác của ông là để chuyển tải nội dung y học, vận dụng vào phòng bệnh, chữa bệnh.
Thượng kinh ký sự - một trong những tác phẩm văn học quan trọng của ông, không chỉ là cuốn nhật ký ghi lại cuộc hành trình của ông từ Hương Sơn ra Thăng Long chữa bệnh cho hoàng gia mà còn là bức tranh sống động về xã hội, con người và văn hóa thời bấy giờ. Tác phẩm này đã góp phần mô tả những giá trị văn hóa, lịch sử của Việt Nam trong giai đoạn cuối thời Lê - Trịnh.
Di sản mà ông để lại cho hậu thế không chỉ là những trước tác đồ sộ về y học và văn học, mà còn có ý nghĩa sâu xa hơn là những tấm gương của ông về chủ nghĩa nhân đạo, tư tưởng đạo đức về phong cách đối nhân xử thế trong công việc và cuộc sống. Ông cũng là người có tinh thần tự tôn dân tộc sâu sắc. Ông luôn trăn trở về việc làm sao để nền y học nước nhà có thể phát triển, sánh ngang với các nước khác.
Ngoài những cống hiến lớn lao trong y học, Lê Hữu Trác còn có đóng góp quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Lê Hữu Trác cũng đóng góp vào việc xây dựng và phát triển ngôn ngữ y học cổ truyền bằng tiếng Việt, giúp phổ biến kiến thức y học đến với người dân rộng rãi hơn. Ông có nhiều đóng góp quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Thay vì chỉ sử dụng các thuật ngữ y học cổ bằng tiếng Hán như nhiều thầy thuốc thời bấy giờ, ông đã sáng tạo nhiều thuật ngữ y học mới, dễ hiểu và phù hợp với người dân Việt Nam. Điều này không chỉ giúp y học cổ truyền phát triển mà còn làm giàu thêm ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Sau khi mất, ông được nhân dân và giới y học cả nước suy tôn là bậc "Y thánh của Việt Nam".
Năm 2023, Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới vì những giá trị mà ông để lại không chỉ giới hạn trong biên giới Việt Nam mà còn có ý nghĩa toàn cầu. Ông cũng là nhà tư tưởng tiến bộ, có tinh thần nhân đạo sâu sắc. Tư tưởng y học của ông, với trọng tâm là y đức và lòng nhân ái, đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của y học cổ truyền không chỉ tại Việt Nam mà còn ở nhiều quốc gia khác, đặc biệt là các nước Á Đông. Hệ thống lý luận và phương pháp chữa bệnh của ông đã trở thành nguồn cảm hứng và tài liệu tham khảo quý giá cho nhiều thế hệ thầy thuốc ở khu vực và trên thế giới.
Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là một danh y vĩ đại, một nhà văn, nhà tư tưởng lớn của Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương sáng cho các thế hệ thầy thuốc và những người Việt Nam noi theo. Những thành tựu của ông đã góp phần cho sự phát triển của nền y học Việt Nam. Dù trải qua hàng trăm năm vẫn vẹn nguyên giá trị và tính ứng dụng. Di sản về đạo đức, nhân cách, y học của Đại danh y để lại đã góp phần xây dựng nền y học nhân văn, lấy người bệnh làm trung tâm và trở thành kim chỉ nam cho nhiều thế hệ thầy thuốc Việt Nam.
Nguồn: (sưu tầm Internet)
09/22/2023
09/04/2023
03/07/2023