Toán Trí Tuệ

Chiếc điện thoại đôi khi không phải điều trẻ yêu thích nhất. Nó chỉ trở thành lựa chọn quen thuộc nhất.

Một buổi chiều tan học, con bước vào nhà, đặt cặp xuống ghế rồi hỏi: “Con làm gì bây giờ?”

Câu hỏi ấy nghe rất bình thường. Thế nhưng, cách người lớn trả lời đôi khi lại quyết định phần còn lại của buổi chiều hôm đó. Nếu chiếc điện thoại nằm sẵn trên bàn, màn hình thường nhanh chóng trở thành nơi trẻ tìm đến. Mọi chuyện diễn ra tự nhiên đến mức chẳng ai nhận ra. Một video nối tiếp một video, một trò chơi nối tiếp một trò chơi, và vài giờ đồng hồ trôi qua lúc nào không hay.

Nhiều phụ huynh nghĩ rằng trẻ dành quá nhiều thời gian cho màn hình vì công nghệ quá hấp dẫn. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ.

Hãy thử nhớ lại những ngày gia đình đi du lịch, những lần về quê chơi với ông bà hay một buổi chiều con được chạy nhảy cùng bạn bè ngoài sân. Trong những khoảnh khắc ấy, chiếc điện thoại dường như mất đi sức hút vốn có. Con bận khám phá một con đường mới, bận xây một lâu đài cát, bận cười đùa với những người xung quanh. Màn hình vẫn ở đó, nhưng sự chú ý của trẻ đã thuộc về nơi khác.

Các nhà nghiên cứu hành vi gọi đây là Behavior Substitution – khi một hành vi dần ít xuất hiện hơn vì một hành vi khác đang chiếm lấy vị trí của nó. Trẻ không cần liên tục chống lại mong muốn xem điện thoại. Sự hấp dẫn của màn hình tự giảm xuống khi cuộc sống xung quanh mang đến nhiều điều đáng mong chờ hơn.

Bầu không khí trong gia đình cũng góp phần tạo nên những lựa chọn ấy.

Có những ngôi nhà mà khi bước vào, trẻ dễ dàng nhìn thấy sách, bút màu, những bộ xếp hình còn dang dở hay khoảng sân nhỏ đủ để tưới cây mỗi chiều. Cũng có những ngôi nhà mà chiếc tivi luôn bật, điện thoại luôn trong tầm với và màn hình trở thành thứ lấp đầy mọi khoảng lặng. Trẻ thường lớn lên cùng những gì xuất hiện trước mắt mình mỗi ngày.

Tuổi thơ vốn không cần quá nhiều điều cầu kỳ.

Một hộp giấy cũ có thể trở thành con tàu vũ trụ.

Một chiếc chăn trải giữa phòng khách có thể biến thành căn lều bí mật.

Một buổi tối mất điện đôi khi lại trở thành dịp để cả nhà ngồi kể chuyện cho nhau nghe lâu hơn thường lệ.

Những niềm vui ấy không xuất hiện bằng một cú chạm màn hình. Chúng cần thời gian để bắt đầu, cần sự tò mò để tiếp tục và cần thêm một người đồng hành để trở nên đáng nhớ. Có lẽ vì vậy mà nhiều người trưởng thành vẫn nhớ rất rõ những buổi chiều rong chơi cùng bạn bè năm xưa, nhưng lại chẳng thể nhớ nổi mình đã xem những video gì vào tuần trước.

Trẻ em rồi sẽ lớn lên trong một thế giới đầy công nghệ. Điều đáng quan tâm không nằm ở việc làm sao để con tránh xa màn hình hoàn toàn, mà là làm sao để cuộc sống ngoài màn hình vẫn đủ rộng, đủ thú vị và đủ ấm áp để con luôn muốn quay trở về.

Bởi khi một đứa trẻ có nhiều nơi để khám phá, nhiều người để kết nối và nhiều trải nghiệm để mong chờ, chiếc điện thoại sẽ dần trở về đúng vị trí của nó: một công cụ trong cuộc sống, thay vì trở thành cả thế giới của tuổi thơ.

"Nếu cất chiếc điện thoại đi mà con vẫn thấy cuộc sống đủ thú vị, liệu con còn muốn giành lại nó nữa không?"

Đó là một câu hỏi mà nhiều cha mẹ ít khi nghĩ đến.

Khi trẻ dành quá nhiều thời gian cho màn hình, phản ứng đầu tiên của người lớn thường là giới hạn thời gian, cất điện thoại hoặc đặt thêm quy định. Những cách làm ấy đôi khi đem lại hiệu quả trong vài ngày đầu, nhưng rồi mọi thứ lại trở về như cũ. Con vẫn xin xem thêm năm phút, vẫn phụng phịu khi bị nhắc nhở, còn cha mẹ thì ngày càng mệt mỏi vì những cuộc giằng co lặp đi lặp lại.

James Clear, tác giả cuốn Atomic Habits, cho rằng một thói quen rất khó biến mất nếu nhu cầu mà nó đáp ứng vẫn còn tồn tại. Não bộ không thích những khoảng trống. Khi một hành vi quen thuộc bị dừng lại, nó sẽ tự nhiên tìm kiếm một hành vi khác để lấp đầy. Đó cũng là lý do việc thay thế một thói quen thường dễ thực hiện và bền vững hơn rất nhiều so với việc chỉ cố gắng loại bỏ nó.

Điều giữ chân trẻ trước màn hình không đơn thuần là chiếc điện thoại. Điều trẻ thực sự tìm kiếm là cảm giác được vui, được khám phá và được bất ngờ sau mỗi lần vuốt sang một video mới hay vượt qua một màn chơi. Những cảm xúc ấy đến rất nhanh, lặp lại liên tục và khiến não bộ ghi nhớ đây là một nguồn phần thưởng hấp dẫn.

Nhưng nếu để ý kỹ, cha mẹ sẽ thấy màn hình không phải lúc nào cũng chiến thắng.

Trong những chuyến về quê, những buổi cắm trại hay một chiều cùng cả nhà làm bánh, trẻ có thể quên hẳn chiếc điện thoại đang nằm trên bàn. Con mải mê đuổi theo chú mèo ngoài sân, hí hoáy trồng một cây cà chua nhỏ hay cười nghiêng ngả vì cả nhà đang chơi một trò chơi đơn giản. Khi niềm vui ngoài đời đủ lớn, màn hình tự nhiên trở thành lựa chọn ít được nghĩ đến hơn.

Đó cũng là lý do việc thay đổi thói quen không nhất thiết phải bắt đầu bằng những lệnh cấm. Điều trẻ cần nhiều hơn là một lựa chọn khác đủ hấp dẫn để con muốn bước tới.

Một quyển truyện được đọc cùng nhau trước giờ ngủ.

Một hộp Lego còn dang dở.

Một buổi tối cả nhà cùng đi bộ quanh khu phố.

Hay chỉ là mười lăm phút ngồi cạnh nhau, trò chuyện về một ngày đã qua.

Nhìn qua, tất cả đều rất bình thường. Thế nhưng, chính những điều bình thường ấy lại tạo nên những ký ức mà trẻ sẽ nhớ rất lâu. Mỗi lần con cảm thấy vui vẻ khi ở bên gia đình, mỗi lần con khám phá được điều mới từ cuộc sống xung quanh, não bộ lại có thêm một trải nghiệm tích cực để ghi nhớ. Theo thời gian, con sẽ bắt đầu mong chờ những hoạt động ấy giống như trước đây từng mong chờ giờ được cầm điện thoại.

Sự thay đổi ấy không diễn ra trong một ngày, cũng không thể đo bằng việc hôm nay con xem ít hơn bao nhiêu phút. Thói quen được hình thành từ những điều lặp lại mỗi ngày, và sự kiên nhẫn của cha mẹ cũng lớn lên theo cách như thế.

Một ngày nào đó, con sẽ tự đặt chiếc điện thoại xuống vì đang háo hức hoàn thành bức tranh còn dang dở, vì nghe tiếng bạn gọi ngoài cổng hay vì biết rằng sau bữa cơm cả nhà sẽ lại ngồi chơi cùng nhau.

Đó không phải là kết quả của một lần cất điện thoại thật nhanh, mà là thành quả của rất nhiều lần cha mẹ kiên nhẫn tạo ra một tuổi thơ đủ hấp dẫn để con muốn sống nhiều hơn trong thế giới thật.

Vì sao con cáu gắt khi bị tắt màn hình? Điều gì đang xảy ra bên trong não bộ của trẻ

“Con chỉ xem thêm một chút thôi!”

“Không!”

Tiếng khóc, sự cáu gắt, thậm chí là ăn vạ khi chiếc điện thoại bị cất đi khiến nhiều cha mẹ nghĩ rằng con đang bướng bỉnh hay cố tình chống đối.

Thực tế, đằng sau những phản ứng ấy có thể là cách não bộ đáp lại khi một nguồn kích thích quen thuộc đột ngột biến mất.

Trong não bộ có một chất dẫn truyền thần kinh tên là dopamine. Nhiều người gọi dopamine là “hormone hạnh phúc”, nhưng cách gọi này chưa thật sự chính xác. Dopamine liên quan nhiều hơn đến cảm giác mong chờ, động lực và sự thôi thúc muốn tiếp tục một hoạt động mang lại phần thưởng.

Mỗi khi trẻ xem một video thú vị, vượt qua một màn chơi hay khám phá một nội dung mới, não bộ sẽ giải phóng dopamine. Cảm giác thích thú xuất hiện, rồi nhanh chóng thôi thúc trẻ xem thêm một video, chơi thêm một màn hay vuốt tiếp một lần nữa.

Thế giới số được thiết kế để những phần thưởng ấy đến rất nhanh. Chỉ một cú chạm là có hình ảnh mới, một cú vuốt là có thêm điều hấp dẫn đang chờ phía trước. Não bộ dần quen với nhịp nhận thưởng liên tục ấy.

Khi màn hình tắt đi, dòng kích thích cũng dừng lại. Não bộ cần một khoảng thời gian để thích nghi, giống như khi chúng ta bước từ một căn phòng đầy ánh sáng ra nơi yên tĩnh hơn. Cảm giác hụt hẫng, khó chịu hay tiếc nuối vì thế rất dễ xuất hiện.

Điều đó không đồng nghĩa với việc trẻ đã mắc chứng nghiện theo nghĩa bệnh lý. Trong nhiều trường hợp, trẻ đang hình thành thói quen tìm kiếm những phần thưởng đến thật nhanh. Tin vui là não bộ vẫn có khả năng học lại. Khi được đồng hành đúng cách, trẻ sẽ dần khám phá niềm vui từ những hoạt động đời thực và không còn quá phụ thuộc vào màn hình.

Cha mẹ cũng có thể giúp quá trình chuyển đổi diễn ra nhẹ nhàng hơn.

Hãy báo trước để con biết thời gian xem sắp kết thúc. Một câu nói như: “Con còn 10 phút nhé.” rồi nhắc lại khi còn 5 phút sẽ giúp trẻ chuẩn bị tâm lý, thay vì bị ngắt ngang một cách bất ngờ.

Sau khi cất điện thoại, hãy mở ra một hoạt động khác. Có thể là cùng nhau tưới cây, nấu bữa tối, đọc vài trang sách hay đi dạo quanh khu phố. Khi sự chú ý được chuyển sang những trải nghiệm mới, cảm giác tiếc nuối cũng sẽ dịu xuống.

Nếu con vẫn khóc hay cáu gắt, cha mẹ hãy dành cho con một chút thấu hiểu. Một câu nói như: “Mẹ biết con đang tiếc vì chưa xem xong.” thường giúp trẻ bình tĩnh nhanh hơn nhiều so với những lời quát mắng. Khi cảm xúc được gọi tên, trẻ cũng học được cách nhận diện cảm xúc của chính mình.

Khả năng tự kiểm soát không xuất hiện sau một ngày. Mỗi lần con chấp nhận gấp chiếc điện thoại lại đúng giờ, mỗi lần con kiên nhẫn chờ đến lượt xem tiếp hay mải mê với một trò chơi ngoài đời, não bộ đều đang học cách trì hoãn phần thưởng và điều chỉnh cảm xúc.

Đó là một kỹ năng sẽ theo con suốt nhiều năm sau này. Giữa một thế giới ngập tràn màn hình, món quà lớn nhất cha mẹ có thể trao cho con chính là khả năng làm chủ công nghệ, để mỗi cú chạm lên màn hình luôn là một lựa chọn, chứ không phải một sự lệ thuộc.

Khi màn hình dần thay thế tuổi thơ… Cha mẹ có thể làm gì?

“Cho con xem thêm 5 phút nữa thôi.”

Một câu nói rất quen thuộc trong nhiều gia đình. Thế nhưng, năm phút ấy đôi khi kéo dài thành nửa tiếng, rồi một tiếng. Người lớn bắt đầu lo lắng: Liệu con có đang dùng màn hình quá nhiều?

Thực ra, câu trả lời không nằm ở một con số chung cho mọi đứa trẻ.

Có em xem chưa đến một giờ mỗi ngày nhưng lúc nào cũng chỉ mong được cầm điện thoại. Có em đôi khi xem lâu hơn một chút, rồi vẫn sẵn sàng gấp máy lại để chạy ra sân, lắp một mô hình còn dang dở hay ríu rít kể chuyện với cả nhà.

Có lẽ điều đáng hỏi hơn là: màn hình đang chiếm vị trí nào trong cuộc sống của con?

Theo khuyến nghị của American Academy of Pediatrics (AAP), trẻ dưới 18 tháng tuổi nên hạn chế tối đa việc tiếp xúc với màn hình (ngoại trừ gọi video với người thân). Trẻ từ 2–5 tuổi nên giới hạn thời gian sử dụng màn hình cho mục đích giải trí ở khoảng 1 giờ mỗi ngày, ưu tiên những nội dung có chất lượng và có sự đồng hành của người lớn. Với trẻ từ 6 tuổi trở lên, AAP không đưa ra một mốc thời gian cố định mà khuyến khích cha mẹ thiết lập giới hạn hợp lý, bảo đảm việc sử dụng thiết bị không ảnh hưởng đến giấc ngủ, học tập, vận động và các hoạt động thường ngày.

Đôi khi, những thay đổi rất nhỏ lại là lời nhắc rõ ràng nhất.

Con cáu gắt khi bị tắt màn hình.

Con không còn hào hứng với những trò chơi từng rất yêu thích.

Con ăn thật nhanh để được xem tiếp.

Con ít trò chuyện hơn, ít vận động hơn và dần thu mình vào thế giới phía sau chiếc màn hình.

Nếu những điều ấy xuất hiện ngày càng thường xuyên, đó là lúc gia đình cần điều chỉnh, dù tổng thời gian sử dụng thiết bị có thể vẫn chưa vượt quá khuyến nghị.

Điều khiến trẻ ở lại với màn hình không đơn giản vì chiếc điện thoại hấp dẫn. Mỗi video, mỗi trò chơi đều mang đến cảm giác mới mẻ và phần thưởng gần như ngay lập tức. Não bộ của trẻ vốn nhạy cảm với những kích thích này nên rất dễ muốn lặp lại trải nghiệm đó.

May mắn là tuổi thơ cũng có những “phần thưởng” tuyệt vời không kém.

Là một buổi chiều cùng ba đá bóng.

Là đôi tay lấm lem khi trồng một chậu cây nhỏ.

Là tiếng cười vang lên trong một ván cờ.

Là một cuốn sách được đọc cùng nhau trước giờ đi ngủ.

Là bữa cơm có đủ những câu chuyện và ánh mắt dành cho nhau.

Những khoảnh khắc ấy không tạo ra niềm vui chớp nhoáng như màn hình, nhưng lại âm thầm nuôi dưỡng khả năng tập trung, trí tưởng tượng, kỹ năng giao tiếp và cảm giác an toàn trong lòng trẻ.

Chúng ta không cần loại bỏ công nghệ khỏi cuộc sống của con. Điều trẻ cần là được học cách sử dụng công nghệ một cách lành mạnh, đồng thời có thật nhiều cơ hội để khám phá thế giới ngoài màn hình.

Bởi sau này, điều con nhớ về tuổi thơ sẽ hiếm khi là đã xem bao nhiêu video hay chơi bao nhiêu ván game.

Điều còn ở lại thường là tiếng cười trong căn bếp, những buổi chiều rong chơi đến quên giờ về, những cuộc trò chuyện không vội vàng và cảm giác luôn có một mái nhà để trở về.

Màn hình sẽ luôn ở đó. Tuổi thơ thì không. Mỗi ngày cha mẹ dành thời gian hiện diện bên con hôm nay sẽ trở thành những ký ức đẹp nuôi dưỡng con suốt cả cuộc đời.