27/02/2024
TỰ DO và GIỚI HẠN
Theo triết lý Montessori, trong môi trường Montessori, nơi đó có thể là nhà, nơi đó có thể là lớp học, bất kỳ môi trường Montessori nào, trẻ được cho phép đưa ra quyết định, để trải nghiệm hệ quả từ sự quyết định của mình, hơn là được giải cứu (rescued). Chúng ta cho phép trẻ được suy nghĩ cho chính bản thân mình. Bởi vì khi trẻ có thể suy nghĩ cho chính mình, trẻ có thể làm nó cho chính mình. Và khi trẻ thực hiện nó cho chính mình, trẻ lại suy nghĩ cho chính mình.
Do vậy, từ khi còn rất nhỏ, chúng ta cho phép những bạn nhỏ đó ra quyết định. Cho nên trẻ có thể trải nghiệm những hệ quả của những quyết định đó.
Tôi muốn nói về sự trợ giúp/ giải cứu (rescuing) vì sự trợ giúp này là điều mà người lớn cần hiểu rõ. Tất cả chúng ta đều rơi vào việc giải cứu này. Vì vậy, ý tưởng giải cứu trẻ khỏi những gì chúng ta nghĩ, là một quyết định không tốt.
Và tôi sẽ làm một phép thử nhỏ cho bạn mà một người bạn đã chia sẻ với tôi về việc giải cứu một đứa trẻ khỏi một quyết định tồi tệ. Tôi muốn bạn hình dung bây giờ là giờ ăn sáng. OK, đã đến giờ ăn sáng và bạn nói với con rằng “𝗖𝗼𝗻 𝗺𝘂𝗼̂́𝗻 𝗮̆𝗻 𝗯𝗼̣̂𝘁 𝘆𝗲̂́𝗻 𝗺𝗮̣𝗰𝗵 𝗰𝗵𝗼 𝗯𝘂̛̃𝗮 𝘀𝗮́𝗻𝗴 𝗵𝗮𝘆 𝗖𝗼𝗻 𝗺𝘂𝗼̂́𝗻 𝗮̆𝗻 𝗺𝗼̣̂𝘁 𝗾𝘂𝗮̉ 𝘁𝗿𝘂̛́𝗻𝗴 𝘃𝗮̀𝗼 𝗯𝘂̛̃𝗮 𝘀𝗮́𝗻𝗴?” Và bé nói rằng “𝑪𝒐𝒏 𝒕𝒉𝒊́𝒄𝒉 𝒂̆𝒏 𝒃𝒐̣̂𝒕 𝒚𝒆̂́𝒏 𝒎𝒂̣𝒄𝒉”, vì vậy bạn làm cho bé bột yến mạch và bé đã ngồi vào bàn để ăn bột yến mạch của mình. Và bạn nghĩ rằng “mình muốn ăn một quả trứng” và bạn tự làm một quả trứng cho mình.
Ngay lúc đó, cậu bé nói “𝗖𝗼𝗻 𝗺𝘂𝗼̂́𝗻 𝗾𝘂𝗮̉ 𝘁𝗿𝘂̛́𝗻𝗴 đ𝗼́!”. Hầu hết người lớn chúng ta ở thời điểm này, đặc biệt nếu chúng ta rất yêu thương con của mình, rất nhiều người sẽ nói “Ừ, vậy hả? Con có thể ăn trứng của mẹ, mẹ sẽ ăn bột yến mạch của con”. Nhưng thực chất đây là thời điểm mà chúng ta nên nói với con rằng “𝐂𝐨𝐧 đ𝐚̃ 𝐜𝐡𝐨̣𝐧 𝐦𝐨́𝐧 𝐲𝐞̂́𝐧 𝐦𝐚̣𝐜𝐡. 𝐓𝐫𝐮̛𝐨̛́𝐜 𝐭𝐢𝐞̂𝐧 𝐜𝐨𝐧 𝐡𝐚̃𝐲 𝐚̆𝐧 𝐲𝐞̂́𝐧 𝐦𝐚̣𝐜𝐡 𝐜𝐮̉𝐚 𝐜𝐨𝐧 𝐧𝐡𝐚 𝐯𝐚̀ 𝐬𝐚𝐮 đ𝐨́ 𝐦𝐚̀ 𝐜𝐨𝐧 𝐯𝐚̂̃𝐧 𝐦𝐮𝐨̂́𝐧 𝐚̆𝐧 𝐭𝐡𝐞̂𝐦 𝐭𝐫𝐮̛́𝐧𝐠, 𝐦𝐞̣ 𝐜𝐨́ 𝐭𝐡𝐞̂̉ 𝐥𝐚̀𝐦 𝐜𝐡𝐨 𝐜𝐨𝐧 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐪𝐮𝐚̉ 𝐭𝐫𝐮̛́𝐧𝐠” hoặc là có một cách khác để nói với trẻ “𝐜𝐨𝐧 𝐜𝐨́ 𝐭𝐡𝐞̂̉ 𝐚̆𝐧 𝐭𝐫𝐮̛́𝐧𝐠 𝐯𝐚̀𝐨 𝐧𝐠𝐚̀𝐲 𝐦𝐚𝐢. 𝐂𝐨𝐧 𝐬𝐞̃ 𝐜𝐨́ 𝐦𝐨̣̂𝐭 𝐪𝐮𝐚̉ 𝐭𝐫𝐮̛́𝐧𝐠 𝐧𝐡𝐮̛𝐧𝐠 𝐡𝐨̂𝐦 𝐧𝐚𝐲 𝐜𝐨𝐧 đ𝐚̃ 𝐜𝐡𝐨̣𝐧 𝐚̆𝐧 𝐲𝐞̂́𝐧 𝐦𝐚̣𝐜𝐡 𝐫𝐨̂̀𝐢 𝐧𝐞̀”. Và vào thời điểm mà chúng ta trao thông điệp cho trẻ “không, con phải ăn bột yến mạch của mình” thì Hất đầu ra sau, hất cái chén yến mạch và bạn nhanh chóng chạy lại “Ừ ừ, trứng của con đây, mẹ đưa con trứng nè” Bạn rất nhanh chóng rút lui khỏi lời bạn đã nói trước đó. Vào thời điểm này, thay vì rút lui và cho trẻ quả trứng đó, chúng ta có thể nói “Ừ, OK. con không muốn ăn bột yến mạch của con nữa rồi. Ừ, thôi nào. Mình cùng chuẩn bị đến trường nha!” hoặc là “Mình cùng chuẩn bị đi ra ngoài nha! nhưng chúng ta không có trứng, nếu con còn muốn ăn, con sẽ ăn yến mạch”
Và vấn đề là thỉnh thoảng chúng ta không thể nhất quán để cho phép trẻ thấy mình đã lựa chọn sai. Chúng ta không thể chịu đựng được khi thấy trẻ buồn, khó chịu nên chúng ta đã hoàn toàn gục ngã.
Nhưng đây là một bài học rất quan trọng, giờ đây trẻ nhận ra rằng “à! Mình đã chọn ăn yến mạch, và mình đói, mình phải ăn yến mạch”. Vì vậy, ngày mai khi bạn cho trẻ lựa chọn giữa yến mạch và trứng, trẻ sẽ suy nghĩ cẩn thận. Trẻ sẽ suy nghĩ thật cẩn thận về sự lựa chọn đó và trẻ cũng học cách tin tưởng ở bạn. Vì bạn luôn tuân theo lời hứa và những gì bạn nói.
Và bạn nghĩ xem, khi mà chúng ta cứ giữ cái việc giải cứu này và cho phép trẻ thay đổi quyết định mọi lúc, trẻ sẽ thực sự không hiểu được hậu quả của việc ra quyết định. Và đây cũng là điều thực sự khó khăn để các ba mẹ có thể làm được. Nhưng vấn đề là nếu chúng ta tiếp tục giải cứu trẻ khỏi sự lựa chọn của mình, nếu chúng ta cứ tiếp tục giúp trẻ trong việc lựa chọn vậy thì 𝐊𝐡𝐢 𝐧𝐚̀𝐨 𝐭𝐫𝐞̉ 𝐬𝐞̃ 𝐭𝐢̀𝐦 𝐫𝐚 𝐧𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐠𝐢̀ 𝐦𝐚̀ 𝐦𝐢̀𝐧𝐡 𝐦𝐮𝐨̂́𝐧 𝐥𝐚̀𝐦 𝐯𝐚̀ 𝐜𝐚́𝐜𝐡 𝐭𝐡𝐮̛̣𝐜 𝐡𝐢𝐞̣̂𝐧? 𝐊𝐡𝐢 𝐧𝐚̀𝐨 𝐭𝐫𝐞̉ 𝐬𝐞̃ 𝐭𝐢̀𝐦 𝐫𝐚 𝐧𝐡𝐮̛̃𝐧𝐠 𝐠𝐢̀ 𝐭𝐫𝐞̉ 𝐭𝐡𝐮̛̣𝐜 𝐬𝐮̛̣ 𝐜𝐚̂̀𝐧 𝐦𝐚̀ đ𝐮̛𝐚 𝐫𝐚 𝐥𝐮̛̣𝐚 𝐜𝐡𝐨̣𝐧?
Bên cạnh đó, sự tự do mà trẻ được trao trong môi trường phải luôn luôn tương quan đến sự phát triển về sự tự lập của trẻ. Bạn có biết rõ ràng là một em bé còn rất rất nhỏ thì không thể được trao cho sự lựa chọn ăn yến mạch hay trứng. Và với cái cách như vậy, trẻ 3 tuổi thì không nên hỏi lựa chọn “Con muốn đi học trường nói tiếng Anh hay là trường nói tiếng Hà Lan?”. Bởi vì trẻ không thể đưa ra lựa chọn đó.
Do đó khi chúng ta trao cho trẻ sự lựa chọn và sự lựa chọn này phải phù hợp với sự phát triển của trẻ và cũng phù hợp với sự hiểu biết của trẻ về những lựa chọn đó. Bởi vì trẻ phải có kiến thức về những cái đó để mà đưa ra sự lựa chọn. Bạn phải biết yến mạch là gì, bạn phải biết trứng là gì.
Nhưng mỗi lần trẻ được phép đưa ra sự lựa chọn, trẻ củng cố/ tăng cường sức mạnh ý chí của mình và trẻ tiếp tục phát triển sức mạnh ý chí đó. Vì vậy trẻ phải có khả năng đưa ra những lựa chọn và trẻ phải được cho phép trải nghiệm những hệ quả của những lựa chọn đó. Thậm chí cả trẻ rất nhỏ, chúng ta cho em bé cơ hội lựa chọn nghỉ ngơi (take a rest) hay là không. Chúng ta cho trẻ đi vững cơ hội để lựa chọn ăn yến mạch hay trứng. Trong ngôi nhà của mình ở góc làm việc của trẻ, trẻ được đề nghị làm bảng gắn hình hay là đọc một cuốn sách. Giờ đi ngủ, trẻ được đề nghị lựa chọn tắm bồn hay là tắm vòi sen (nếu bạn có tắm trước khi ngủ). Đứa trẻ vào buổi sáng được lựa chọn giữa áo thun màu đỏ hay áo thun màu xanh dương. Chúng ta sẽ luôn cho trẻ những lựa chọn đơn giản này.
Cô Phan Ngọc Bích tổng hợp.
