24/09/2021
BÍ KÍP RÈN LUYỆN TƯ DUY KHOA HỌC CHO CON - HÀNH TRÌNH GIÚP CON TỰ HỌC SUỐT ĐỜI (phần 1)
Tư duy khoa học luôn bắt đầu từ sự hoài nghi từ việc đặt ra câu hỏi sau đó đi tìm câu trả lời cho mọi vấn đề. Luôn luôn đặt ra câu hỏi, luôn hoài nghi những hiện tượng, vấn đề trong cuộc sống tự nhiên và xã hội cũng chính là cách những những nhà khoa học vĩ đại trên thế giới tìm ra chân lý. Những đứa trẻ cũng vậy, luôn đặt ra câu hỏi cho mọi thứ đó chính là hành trình “nghiên cứu khoa học” với tư duy khoa học một cách tự nhiên và bản năng mà ai trong chúng ta cũng đã từng.
Nhưng khi lớn lên tư duy khoa học tự nhiên này mất dần, các bạn nhỏ dần thôi đặt câu hỏi và hoài nghi về mọi thứ. Dưới nhiều áp lực học tập, ghi nhớ quá nhiều, thuộc lòng quá nhiều kiến thức, thông tin, công thức.... trên sách vở Xu hướng chung dễ trở nên tin mọi điều sách vở ghi, mọi điều thầy cô nói. Khi trưởng thành nếu không có thói quen tư duy khoa học, dễ trở nên thiếu chính kiến, thế giới quan hạn hẹp, dễ phiến diện, dễ bị dẫn dắt, dễ u mê... dễ vấp ngã vì thiếu Trí Tuệ.
Số ít người khi trưởng thành có tư duy khoa học vững vàng, trí tuệ sẽ rộng mở đa chiều thì vẫn luôn và tiếp tục hoài nghi mọi thứ, luôn đặt câu hỏi, luôn học hỏi không ngừng với thế giới quan đa chiều, rộng lớn hơn... số ít đó có khả năng tự học suốt đời.
Vậy làm cách nào giúp con rèn luyện tư duy Khoa học?
1. Đừng bao giờ áp đặt con. Ba mẹ không phải "đấng toàn năng", còn rất nhiều điều chúng ta chưa biết. Thế giới quan của chúng ta có hạn nhưng con cái hoàn toàn có khả năng học hỏi để phát triển vượt ra ngoài thế giới quan và nhận thức của ba mẹ. Hãy học cách luôn tôn trọng con. Đừng tạo bất kỳ giới hạn nào, vì con có tiềm năng để vượt rất xa về trí tuệ với tư duy khoa học vững vàng.
2. Đừng bao giờ nghĩ rằng những câu hỏi của con là ngớ ngẩn. Có thể người ngớ ngẩn và thiếu kiến thức chính là ba mẹ nên mới không hiểu câu hỏi của con. Dù con hỏi câu dễ cũng chưa chắc ba mẹ đã trả lời đúng. Cũng đừng nên trả lời giải thích cặn kẽ câu hỏi của con. Hãy gợi mở, tạo cơ hội và khuyến khích con tự đi tìm câu trả lời qua trải nghiệm thực tế. Để con có cơ hội chủ động trải nghiệm và đào sâu suy nghĩ.
Ví dụ con hỏi: Tại sao chiếc lá màu xanh?
Thay vì trả lời vì trong lá cây có chất diệp lục (đây là cách giải thích trong sách). Hãy cho con vài hạt giống, bảo con kiếm đất và chậu nhỏ (có thể từ chai lọ...) nói con hãy gieo hạt trồng cây xem ra lá màu gì, 1 chậu để ngoài nắng, 1 chậu trong bóng tối. Con hãy hằng ngày chăm sóc và quan sát, suy ngẫm, sau vài ngày hãy cho mẹ biết kết quả. Sau đó con sẽ được chủ động trải nghiệm từ việc tìm nguyên liệu dụng cụ đến việc gieo hạt, chăm tưới, chờ đợi và quan sát hạt nảy mầm, cây ra lá... Đến một ngày con sẽ cầm đến 2 chậu cây và nói với mẹ không phải lá nào cũng xanh, chậu trong bóng đêm lá vàng héo úa... Khi này mẹ và con sẽ cùng phân tích để hiểu vai trò của ánh sáng mặt trời, của các yếu tố khác. Và con sẽ biết rằng lá nhiều loài cây khác còn có thể có màu vàng, nâu, đỏ... lá già, lá non, lá rụng màu đều khác nhau... Sau đó mới nói thêm về quang hợp và diệp lục.... Để tập cho con tư duy đa chiều, rộng mở.
3. Đừng kết luận rằng con đã trả lời sai, (cũng chưa chắc ba mẹ đã hoàn toàn đúng) hãy suy ngẫm để tìm ra một khía cạnh nào đó đúng trong câu trả lời của con và gợi con thêm những câu trả lời sáng tạo hơn.
Ví dụ: Mẹ hỏi con nước có ở đâu?
Nếu con chỉ học vẹt theo sách vở sẽ trả lời nước có ở ao, hồ, sông biển, mạch ngầm... hãy gợi mở để con nghĩ sáng tạo và thực tế hơn tư duy khoa học rộng hơn để trả lời nước có ở trong cái chai, trong bông hoa, ngọn cỏ, con cá, con cua, trên mặt đường sau mưa, trên mái tóc mới gội hay trong cơ thể chính chúng ta... Học trò của mình đã từng trả lời nước có trong mắt (nước mắt), trong bụng (vì nghe sôi ục ục), trong không khí, trong máy lạnh... mình luôn khen và khuyến khích các bé có ý tưởng sáng tạo gắn liền với cuộc sống như vậy, người không hiểu, tư duy hạn hẹp máy móc sách vở mà cười chê các bé sẽ "bóp chết" tư duy của những thiên tài.
4. Đừng bắt con thuộc lòng, thay vì kiểm tra con nhớ hết bài vở chưa, hãy nói con suy nghĩ, phân tích về những điều đã học được, còn điểm nào băn khoăn? thấy bài giảng/kiến thức có chỗ nào sai/không phù hợp không? Con có quan điểm suy nghĩ nào khác không?
5. Đừng phán xét con cũng khuyên con không phán xét bất kỳ ai. Dạy con trọng quan điểm của mọi người, nếu thấy sự bất đồng, trái chiều quan điểm phải tự soi lại mình trước xem mình có thật sự đã đúng không? và suy ngẫm quan điểm ngược lại với một tư duy khách quan. Có thể cho con biết mọi thứ chỉ có tính tương đối, dạy con về tính 2 mặt của mọi vấn đề....
6. Ba mẹ hãy đồng hành để thấu hiểu, tương tác, gợi mở, khuyến khích con tư duy sáng tạo, tư duy đa chiều theo quy trình: Đặt câu hỏi - thực hành - quan sát - suy ngẫm - đúc kết - áp dụng vào đời sống - phản biện lại - rồi tạm thời kết luận - lâu lâu lôi ra hoài nghi lại xem còn đúng còn phù hợp không, có hướng phát triển khác không?
7. Đến một lúc nào đó, sự tĩnh lặng trong tâm trí sẽ giúp quá trình đào sâu suy nghĩ của con nảy sinh ra những ý tưởng và tư duy tuyệt vời. Hãy tập cho con tĩnh tâm nếu có thể. Nói đến đây nghe hơi "tâm linh" nhưng đây là cảnh giới cao của tư duy mà các bậc vĩ nhân đã làm, các nhà khoa học cũng thế, điển hình nhất là Đức Phật đã giác ngộ nhờ vậy.
Lưu ý:
- Thời điểm lý tưởng để ba mẹ rèn luyện tư duy khoa học cho con: Từ khi con biết đặt câu hỏi đến khoảng hết tiểu học. (Thời điểm trẻ dậy thì sẽ khó hơn vì sự tò mò khám phá tư duy khoa học không còn như trước vì biến đổi tâm sinh lý).
- Dạy trẻ kiến thức dễ hơn dạy trẻ tư duy, dạy trẻ tư duy khoa học và phương pháp tự học còn khó hơn nhưng không phải không thể. Quan trọng chính ba mẹ cần thay đổi tư duy và tích luỹ thêm tri thức, mở rộng thế giới quan.
- Không cần thiết bày ra rất nhiều trò chơi hoạt động mỗi ngày... Chất lượng hơn số lượng. Cố gắng trao cho con sự chủ động tìm tòi khám phá để đào sâu tư duy, suy nghĩ, liên hệ thực tế, thậm chí tự phản biện lại chính mình.
- Tuỳ theo độ tuổi và trình độ nhận thức của trẻ ba mẹ hãy dùng ngôn từ và cách diễn tả phù hợp, đơn giản nhất có thể.
Kết luận về nguyên tắc: Dạy cho con luôn giữ thái độ hoài nghi mọi thứ, mọi kiến thức, luôn đặt câu hỏi và đào sâu suy nghĩ để phát triển tư duy, tìm kiếm "chân lý" qua trải nghiệm thực tế xuất phát từ chính đời sống tự nhiên và xã hội, luôn cởi mở tư duy, không phán xét, suy nghĩ sáng tạo nhiều góc nhìn nhất có thể, thậm chí hoài nghi phản biện lại chính quan điểm của mình để tìm ra thiếu sót.
Tuy khởi đầu có thể việc hướng dẫn con trả lời những câu hỏi theo phương pháp đào sâu suy nghĩ và tư duy đa chiều không dễ nhưng không phải mọi câu hỏi của con đều cần bố mẹ giải quyết như vậy, khi con bắt đầu có thói quen tư duy khoa học qua luyện tập (được ba mẹ khuyến khích định hướng) con sẽ dần dần tự đi tìm câu trả lời cho đa phần thắc mắc mà rất ít khi phải hỏi ba mẹ.
Với mình thì cha mẹ chính là người thầy (người bạn) tốt nhất của con khi còn nhỏ, khi lớn lên con sẽ trở thành người thầy tốt nhất của chính mình nên không dạy con kiến thức mà lựa chọn dạy con phương pháp tự học.
ThS. Nguyễn Thị Hạnh Hoa