Long Môn Sử Ký

Trận đánh tại thành Đại La (937–938) là bước đi quyết định của Ngô Quyền trong việc dẹp nội phản và bảo vệ nền tự chủ non trẻ. Sau khi Kiều Công Tiễn phản bội, giết Dương Đình Nghệ và chiếm giữ trung tâm quyền lực Đại La, ông ta rơi vào thế cô lập và phải cầu cứu nhà Nam Hán. Ngô Quyền từ Ái Châu kéo quân ra Bắc, được hào trưởng và quân dân nhiều nơi ủng hộ, nhanh chóng bao vây thành, cắt đứt tiếp tế và làm tan rã tinh thần đối phương. Không chờ được viện binh, Kiều Công Tiễn bị bắt và giết, Đại La rơi vào tay Ngô Quyền mà không cần một cuộc công thành lớn. Chiến thắng này giúp Ngô Quyền thống nhất quyền chỉ huy, làm chủ trung tâm chiến lược, tạo tiền đề trực tiếp cho trận Bạch Đằng 938 và mở ra kỷ nguyên độc lập lâu dài cho dân tộc Việt.

Tại phòng tuyến sông Như Nguyệt năm 1077, giữa lúc hàng chục vạn quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy bị chặn đứng trước bức tường nước và thép của Đại Việt, Lý Thường Kiệt đã tung ra một đòn quyết định không bằng gươm giáo mà bằng trí tuệ. Ông gửi thư cho đối phương, khẳng định chính nghĩa giữ nước, kêu gọi chấm dứt cảnh binh đao để giữ danh dự cho cả hai triều đình. Lời lẽ cứng cỏi mà khoan hòa ấy, cộng với thế trận vững như thành đồng, đã làm lung lay ý chí xâm lăng, buộc đại quân phương Bắc phải rút lui trong danh dự. Chiến thắng Như Nguyệt vì thế không chỉ là khúc khải hoàn của sức mạnh quân sự, mà còn là bản hùng ca của bản lĩnh, trí tuệ và khí phách bất khuất của dân tộc Đại Việt.

Sau hàng thế kỷ bị đặt dưới ách cai trị như quận huyện của các đế chế phương Bắc, chiến thắng Bạch Đằng năm 938 do Ngô Quyền lãnh đạo đã mở ra kỷ nguyên tự chủ, và năm 939 ông lên ngôi, đặt nền móng cho giai đoạn độc lập lâu dài của nước Việt. Trải qua khoảng 500 năm tồn tại, quốc gia Đại Việt không chỉ khẳng định bản lĩnh giữ gìn chủ quyền và bản sắc trước sức ép đồng hóa, mà còn xây dựng hệ thống nhà nước, văn hóa và luật pháp riêng, thể hiện năng lực tự quản của một dân tộc trưởng thành. Mốc son khép lại chu kỳ ân oán lịch sử được biểu tượng bằng Hội thề Đông Quan năm 1427, khi Lê Lợi lựa chọn con đường nhân nghĩa, bảo đảm cho quân Minh rút về nước và được công nhận nền độc lập, mở ra thời kỳ bang giao hòa hiếu. Từ đó, hành trình 500 năm độc lập trở thành lời khẳng định mạnh mẽ về ý chí tự chủ, tinh thần hòa hiếu và khát vọng làm chủ vận mệnh của dân tộc Việt.

Trong bức tranh hào hùng của thời đại phân tranh Trịnh – Nguyễn, “súng Giao Chỉ” vươn lên như biểu tượng của một dân tộc không chỉ biết cầm gươm giữ đất, mà còn dám mở cửa với tri thức thế giới để làm chủ sức mạnh của thời đại. Từ những cảng biển tấp nập như Hội An đến các xưởng đúc súng bên bờ sông Hồng, người Việt đã biến hỏa khí ngoại lai thành vũ khí của chính mình, hun đúc nên một nền quân sự mới dựa trên trí tuệ, kỹ thuật và ý chí bền bỉ. Mỗi phát súng vang lên không chỉ là tiếng nổ của thuốc súng, mà là lời khẳng định bản lĩnh sáng tạo, nơi cả chúa Trịnh lẫn chúa Nguyễn đều bước vào cuộc đua xây dựng thành lũy, huấn luyện quân đội, tổ chức hậu cần với tầm nhìn chiến lược dài lâu. Trong dòng chảy ấy, “súng Giao Chỉ” trở thành ngọn lửa khơi dậy tinh thần tự cường và khát vọng làm chủ vận mệnh, đánh dấu một thời khắc lịch sử khi sức mạnh Việt Nam không chỉ nằm ở cánh tay cầm giáo, mà còn ở khối óc biết tiếp thu, cải tiến và vươn mình ngang tầm với thế giới.

Trận Tốt Động – Chúc Động (1426) là một chiến thắng vang dội, thể hiện trọn vẹn trí tuệ và khí phách của nghĩa quân Lam Sơn trong cuộc kháng chiến chống quân Minh. Dưới sự chỉ huy mưu lược của các tướng Nguyễn Xí, Đinh Lễ và Lý Triện, nghĩa quân đã chủ động nắm thế trận, khéo léo nhử quân Minh do Vương Thông cầm đầu tiến sâu vào vùng đồng lầy hiểm yếu ở Chương Mỹ (Hà Nội ngày nay). Khi thời cơ chín muồi, quân ta đồng loạt đánh úp từ nhiều hướng, chia cắt và tiêu diệt đội hình địch, khiến quân Minh hoàn toàn rối loạn và thất bại nặng nề. Chiến thắng Tốt Động – Chúc Động không chỉ quét sạch lực lượng chủ lực của quân Minh ở Bắc Bộ, mà còn nâng cao tinh thần nghĩa quân và nhân dân, tạo bước ngoặt lớn đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn vươn lên thế chủ động, tiến gần hơn tới thắng lợi giải phóng hoàn toàn đất nước.

Trong 225 năm phân tranh Trịnh – Nguyễn (1558–1787), đất nước rơi vào cục diện chia cắt kéo dài, phản ánh sự suy yếu của quyền lực trung ương triều Lê và những giới hạn của mô hình phong kiến tập quyền. Giữa bối cảnh ấy, Trịnh Cương (1686–1729) – chúa Trịnh thứ 6 – nổi lên như một nỗ lực cải cách hiếm hoi ở Đàng Ngoài, với các chính sách chấn chỉnh quan lại, giảm thuế khóa, chăm lo dân sinh và đặc biệt là cuộc đo đạc lại ruộng đất năm 1711 nhằm hạn chế địa chủ lấn chiếm và bảo vệ nền tảng nông dân. Tuy nhiên, những cải cách tiến bộ này không đủ sức xoay chuyển một thể chế đã mục ruỗng, lại vấp phải sự chống đối của tầng lớp đặc quyền, nên nhanh chóng bị suy yếu sau khi ông qua đời. Toàn bộ giai đoạn Trịnh – Nguyễn vì thế vừa là thời kỳ chiến tranh, chia rẽ và hao tổn sinh lực dân tộc, vừa để lại những di sản lịch sử quan trọng: Đàng Ngoài bảo lưu trật tự Nho học và hành chính cũ, Đàng Trong mở rộng cương vực về phương Nam, để rồi tất cả cùng khép lại bằng phong trào Tây Sơn – bước ngoặt lịch sử đặt ra yêu cầu thống nhất đất nước sau hơn hai thế kỷ phân li.

Trịnh Tráng (1577–1652) là một trong những nhân vật chính trị – quân sự kiệt xuất của lịch sử Việt Nam thời Lê Trung Hưng, giữ vai trò Chúa Trịnh đời thứ hai, kế tục sự nghiệp của Trịnh Tùng và đặt nền móng vững chắc cho chính quyền họ Trịnh ở Đàng Ngoài.

Trong thời gian cầm quyền, Trịnh Tráng tập trung củng cố bộ máy chính quyền, chỉnh đốn quân đội và tài chính, đồng thời tiến hành nhiều cải cách nhằm ổn định xã hội sau thời gian dài nội chiến. Ông đặc biệt nổi tiếng với vai trò là người khởi xướng và trực tiếp chỉ huy cuộc chiến Trịnh – Nguyễn, mở đầu giai đoạn phân tranh kéo dài hơn nửa thế kỷ giữa hai thế lực lớn nhất Đại Việt thế kỷ XVII.

Dưới sự lãnh đạo của Trịnh Tráng, quân Trịnh nhiều lần tiến công vào Đàng Trong (các năm 1627, 1633…), xây dựng hệ thống lũy Thầy – lũy Trường Dục và tổ chức quân đội quy củ, sử dụng hỏa khí ngày càng hiệu quả. Tuy không thể đánh bại hoàn toàn họ Nguyễn, nhưng ông đã giữ vững thế lực Đàng Ngoài, tạo nên thế cân bằng tương đối giữa hai miền.

Ông được sử sách đánh giá là một vị chúa cứng rắn, thực dụng, có tài quân sự và tổ chức, người đã đưa chính quyền họ Trịnh từ giai đoạn hình thành sang thời kỳ ổn định và đối đầu lâu dài với họ Nguyễn, ảnh hưởng sâu sắc đến cục diện lịch sử Việt Nam thế kỷ XVII.

Gia Vương Tư Thành lên ngôi hoàng đế diễn ra năm 1460, khi triều Lê rơi vào khủng hoảng sau cuộc đảo chính của Lê Nghi Dân. Trước tình thế rối ren ấy, các đại thần trung thành với nhà Lê, đứng đầu là Nguyễn Đức Trung (cùng Nguyễn Xí, Đinh Liệt…), đã bí mật tổ chức lực lượng, lật đổ Nghi Dân và đón Gia Vương Lê Tư Thành – người nổi tiếng thông minh, nhân hậu – lên ngôi hoàng đế, tức vua Lê Thánh Tông. Việc tôn lập này không chỉ cứu vãn cơ nghiệp nhà Lê khỏi suy vong mà còn mở ra thời kỳ hưng thịnh bậc nhất của chế độ phong kiến Việt Nam, với một triều đại thịnh trị, pháp luật nghiêm minh, quốc gia cường thịnh và văn hóa phát triển rực rỡ.

Kiều Công Tiễn là một tướng lĩnh dưới quyền Dương Đình Nghệ, người nắm quyền tự chủ ở Tĩnh Hải quân vào đầu thế kỷ X, trong bối cảnh đất nước vừa thoát khỏi ách đô hộ trực tiếp của các triều đại phương Bắc nhưng nền độc lập còn non yếu. Do tham vọng quyền lực và tâm lý bất an, năm 937 Kiều Công Tiễn đã ám sát Dương Đình Nghệ để chiếm lấy quyền cai quản. Tuy nhiên, hành động phản nghịch này khiến ông mất hết sự ủng hộ của lòng dân và các hào trưởng, đặc biệt là Ngô Quyền, con rể và cũng là tướng tài của Dương Đình Nghệ.
Đứng trước nguy cơ bị Ngô Quyền trừng phạt, Kiều Công Tiễn đã đưa ra một quyết định tai hại: cầu cứu nhà Nam Hán, chấp nhận lệ thuộc ngoại bang để giữ mạng và giữ quyền. Đây là hành vi đi ngược lại xu thế tự chủ của dân tộc, tạo cớ cho quân Nam Hán tiến quân xâm lược nước ta. Khi Ngô Quyền kéo quân ra Bắc, Kiều Công Tiễn nhanh chóng bị đánh bại và bị giết trước khi quân Nam Hán kịp vào sâu nội địa.
Mặc dù tồn tại trong lịch sử không lâu, Kiều Công Tiễn lại trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Từ mối nguy ngoại xâm do ông gây ra, Ngô Quyền đã chủ động bố trí thế trận cọc gỗ trên sông Bạch Đằng, tiêu diệt quân Nam Hán, chính thức chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc. Vì vậy, trong sử Việt, Kiều Công Tiễn luôn bị đánh giá là kẻ phản bội vì tư lợi cá nhân mà gây họa cho quốc gia, đối lập hoàn toàn với vai trò mở nước của Ngô Quyền.