11/08/2026
Có một điều về thế hệ trẻ hiện nay khiến mình thực sự lo: không phải các con biết ít hơn, mà là khả năng tập trung để suy nghĩ sâu dường như đang yếu đi.
Trong một phiên điều trần trước Thượng viện Hoa Kỳ gần đây, nhà khoa học thần kinh Jared Cooney Horvath đưa ra một nhận định rất đáng suy nghĩ về Gen Z. Theo ông, so với Gen Y ở cùng độ tuổi, Gen Z có xu hướng gặp nhiều khó khăn hơn ở một số năng lực nhận thức như duy trì sự tập trung, đọc hiểu, toán học và giải quyết vấn đề. Đáng chú ý hơn, ông cho rằng Gen Z là thế hệ đầu tiên trong lịch sử hiện đại có kết quả ở các bài kiểm tra chuẩn hoá thấp hơn thế hệ trước.
Điều quan trọng là phải hiểu đúng ý nghĩa của những bài kiểm tra này. Chúng không phải là bài kiểm tra để kết luận một đứa trẻ “thông minh” hay “kém thông minh”. Nhưng các năng lực mà chúng đo — literacy, numeracy, khả năng đọc hiểu, xử lý thông tin và giải quyết vấn đề — lại phản ánh một phần rất quan trọng của khả năng nhận thức.
Và nếu nhìn từ góc độ giáo dục, đây là điều đáng để chúng ta suy nghĩ nghiêm túc. Bởi một đứa trẻ có thể tiếp nhận thông tin rất nhanh nhưng không nhất thiết có khả năng xử lý thông tin sâu.
Có thể xem một video 30 giây và hiểu ngay.
Có thể trả lời một câu hỏi ngắn.
Có thể giao tiếp khá tự nhiên.
Nhưng khi phải ngồi xuống đọc một văn bản dài, theo dõi một lập luận qua nhiều đoạn, kết nối các thông tin với nhau rồi tự đưa ra kết luận — mọi chuyện bắt đầu khó hơn rất nhiều.
Điều này cũng khá gần với những gì ILSE quan sát được ở học sinh trong vài năm gần đây.
Mặt bằng tiếng Anh của học sinh Việt Nam đang có những thay đổi tích cực. Các con được tiếp xúc với tiếng Anh sớm hơn, học tiếng Anh nhiều hơn và có nhiều cơ hội sử dụng tiếng Anh trong giao tiếp hơn. Nhưng sự tiến bộ ấy dường như không diễn ra đồng đều ở tất cả các năng lực. Những kỹ năng cần xử lý thông tin ngắn và phản hồi nhanh có thể tiến bộ khá tốt. Trong khi đó, đọc sâu, viết có lập luận và duy trì sự tập trung với một nhiệm vụ nhận thức phức tạp lại là một câu chuyện khác.
Đầu năm 2026, ILSE có một kết quả đánh giá cuối khoá khiến bên mình phải đặc biệt chú ý: một nhóm học sinh có điểm trung bình thấp hơn khá rõ so với những nhóm tương đương trước đó. Điều đáng suy nghĩ là sự giảm sút không chỉ xuất hiện ở Reading hay Writing, mà ở cả Listening và Vocabulary.
Tất nhiên, một nhóm học sinh không thể đại diện cho cả một thế hệ. Nhưng khi đặt quan sát nhỏ đó cạnh những nghiên cứu rộng hơn về sự thay đổi trong khả năng tập trung, đọc hiểu và giải quyết vấn đề của thế hệ trẻ, mình nghĩ chúng ta nên đặt câu hỏi: Chúng ta đang cho con tiếp xúc với nhiều thông tin hơn, nhưng liệu chúng ta có đang giúp con phát triển khả năng xử lý thông tin tốt hơn không?
Đây là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Và có lẽ đây cũng là lúc phụ huynh cần nhìn việc học của con rộng hơn chuyện: “Con học tiếng Anh có tốt không?”
Có thể một câu hỏi quan trọng hơn là:
Con có thể ngồi bao lâu với một điều khó mà không cần chuyển sang một thứ dễ hơn?
Con có thể đọc một bài dài mà không bỏ cuộc giữa chừng?
Con có thể đọc để hiểu một lập luận thay vì chỉ tìm đáp án?
Con có thể tự đặt câu hỏi với những gì mình đọc?
Con có thể viết ra suy nghĩ của mình mà không cần người lớn cho sẵn câu trả lời?
Bởi những năng lực này không chỉ phục vụ một kỳ thi tiếng Anh. Chúng đi theo con vào việc học ở bậc cao hơn, vào đại học, vào công việc và gần như mọi lĩnh vực đòi hỏi con phải tự học và tự giải quyết vấn đề.
Có lẽ điều đáng lo nhất không phải là trẻ em ngày nay không chỉ dừng ở việc dùng điện thoại nhiều hơn mà là chúng ta có thể đang sống trong một môi trường khiến việc mất tập trung trở nên quá dễ dàng, trong khi khả năng tập trung sâu lại cần rất nhiều nỗ lực để xây dựng.
Và nếu đúng như những gì Jared Cooney Horvath cảnh báo, đây không còn chỉ là câu chuyện về một vài đứa trẻ “lười đọc” hay “không chịu tập trung”.Đó có thể là một vấn đề lớn hơn về cách cả một thế hệ đang học, tiếp nhận thông tin và sử dụng năng lực nhận thức của mình.
Có lẽ đây là một trong những điều người lớn cần quan sát kỹ hơn — trước khi chúng ta chỉ đơn giản kết luận rằng: “Trẻ bây giờ thiếu tập trung quá.”
--------------------
ILSE Education
🏢Tầng 6- Toà Hanoi Centerpoint- 27 Lê Văn Lương- Thanh Xuân- Hà Nội
☎️024.668.04.043/ 0904.860081
📧[email protected]
Facebook: ILSE Hanoi
