29/08/2025
𝟔𝟗. 𝐃𝐢𝐞̂̃𝐧 đ𝐚̣𝐭 𝐭𝐡𝐞𝐨 𝐜𝐚́𝐜𝐡 𝐤𝐡𝐚́𝐜 – 𝐩𝐚𝐫𝐚𝐩𝐡𝐫𝐚𝐬𝐢𝐧𝐠 / 𝐫𝐞𝐟𝐨𝐫𝐦𝐮𝐥𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧
Dịch có nghĩa là diễn đạt lại (reformulation) thông điệp của bản gốc, một cách chính xác, nhưng ở một ngôn ngữ khác. Trừ trường hợp (rất hiếm) là diễn giả trình bày rõ ràng, khúc chiết, dễ hiểu (tiếng Anh gọi vui là interpreter-friendly), thì phiên dịch có thể dịch luôn, không cần ‘diễn đạt lại’. Còn nhìn chung, trước khi đưa ra bản dịch, đôi khi người phiên dịch cần ‘diễn đạt lại thông điệp, ở ngay ngôn ngữ gốc.
Seleskovitch và Lederer (1970) trong lý thuyết về diễn giải trong dịch thuật ( ) có nói về 3 giai đoạn trong phiên dịch, gồm comprehension – deverbalisation – reformulation, tức là hiểu ý - phi ngôn từ hóa/ xóa câu chữ bản gốc – diễn đạt lại ý. Bước này, tức là ‘cố tình’ không nhớ diễn giả vừa dùng câu chữ gì, nhưng hiểu và nhớ ý họ muốn nói gì, trông có vẻ ‘vô hình’, nhưng thực ra là có chủ ý, của người phiên dịch, vì nó tạo ra phản xạ hiểu ý - diễn đạt lại.
Với sự ‘gấp gáp’ phải đưa ra bản dịch, người phiên dịch được phép, và đôi khi là buộc phải, đưa ra cách diễn đạt nhanh, và khác với câu chữ bản gốc, tất nhiên với điều kiện truyền tải đúng ý nghĩa.
Nói “được phép” là bởi vì để diễn đạt cùng một ý, luôn có nhiều cách khác nhau ở ngôn ngữ gốc , và mỗi cách như vậy lại tương ứng với một cách dịch ở ngôn ngữ đích . Gile (1995:58) có nói rằng cùng một thông điệp M có thể diễn đạt lại bằng các cách S1, S2, S3 khác nhau, cho nên các các dịch khác nhau T1, T2, T3 đều có thể chấp nhận đươc.
Nói ‘cần thiết” là bởi vì nhiều phiên dịch thường hay kêu ca là “diễn giả nói tiếng Việt lòng vòng khó hiểu, diễn đạt lủng củng quá, giờ mà dịch ‘trung thành’ ra tiếng Anh, thì chắc Tây họ chẳng hiểu mình đang nói gì, có khi lại chê phiên dịch kém.”
Trong trường hợp đó, phiên dịch được dạy/ khuyên là cần hiểu đúng ý người nói, rồi diễn đạt lại theo cách của mình, có thể dùng từ khác đồng nghĩa, hoặc cấu trúc, cách nói khác, để diễn đạt đúng ý đó, nhưng theo cách quen thuộc với mình hơn (về từ vựng, cấu trúc câu, văn phong) để sau đó dễ diễn đạt ra tiếng Anh hơn. Dịch tiếng Việt của mình ra tiếng Anh thường sẽ dễ hơn dịch tiếng Việt của người khác.
Tóm lại, dịch Việt – Việt, tức là reformulated shadowing, cũng là kỹ năng quan trọng, và cũng không dễ như thoạt nhìn. Thực ra đó cũng là dịch từ tiếng Việt ra ‘tiếng ta’, là thứ tiếng Việt rõ ràng, dễ hiểu.
Khi quan sát một phiên dịch tác nghiệp chiều Việt – Anh, chúng ta tưởng họ đang trực tiếp chuyển dịch các từ nghe thấy sang tiếng Anh, nhưng thực ra trước khi thực hiện dịch Việt - Anh, họ đã (cực nhanh) thực hiện dịch Việt – Ta.
Chính vì thế, các trường lớp, sách vở dạy phiên dịch đều có các bài học riêng về và , hoặc kết hợp với paraphrasing, hoặc kết hợp paraphrasing với . Nói theo ngôn ngữ A80 là “hợp luyện”.
Gillies (2019, 2024) và Setton & Dawrant (2016) cũng có nhiều bài tập hữu ích để luyện và ‘hợp luyện’ các kỹ năng này.
Nó luyện phản xạ ‘hiểu ý rồi mới nói ra’, tránh việc cứ nhắc lại (code-switch) trong khi bản thân cũng chưa hiểu mình đang nói gì. Và khi mình thực sự hiểu mình đang nói điều gì bằng tiếng Việt, thì việc chuyển dịch nó sang tiếng Anh sẽ đơn giản hơn, và dễ tiếp nhận hơn, đối với người nghe bản dịch tiếng Anh.
Dưới đây là ví dụ về chunking kết hợp paraphrasing, khi diễn đạt lại (vẫn bằng tiếng Việt) một đoạn trong tọa đàm về xe công nghệ và taxi truyền thống (nguồn: Vietnamnet)
Bản gốc:
𝑻𝒉𝒆𝒐 𝒕𝒐̂𝒊, / 𝒌𝒉𝒊 𝒎𝒂̀ 𝑼𝒃𝒆𝒓 𝒗𝒂̀ 𝑮𝒓𝒂𝒃 𝒙𝒖𝒂̂́𝒕 𝒉𝒊𝒆̣̂𝒏 / 𝒕𝒉𝒊̀ 𝒏𝒐́ 𝒍𝒂̀𝒎 𝒄𝒉𝒐 𝒕𝒉𝒂𝒚 đ𝒐̂̉𝒊 𝒕𝒐𝒂̀𝒏 𝒃𝒐̣̂ 𝒄𝒂́𝒊 𝒕𝒉𝒊̣ 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈. / 𝑽𝒂̀ đ𝒆̂́𝒏 𝒈𝒊𝒐̛̀, / 𝒄𝒉𝒖́𝒏𝒈 𝒕𝒂 𝒕𝒉𝒂̂́𝒚 𝒏𝒐́ 𝒕𝒉𝒂𝒚 đ𝒐̂̉𝒊 𝒏𝒉𝒊𝒆̂̀𝒖 / đ𝒆̂́𝒏 𝒏𝒐̂̃𝒊 𝒕𝒂𝒙𝒊 𝒕𝒓𝒖𝒚𝒆̂̀𝒏 𝒕𝒉𝒐̂́𝒏𝒈 𝒄𝒂̉𝒎 𝒕𝒉𝒂̂́𝒚 𝒓𝒐̃ / 𝒔𝒖̛̣ 𝒂̉𝒏𝒉 𝒉𝒖̛𝒐̛̉𝒏𝒈 đ𝒆̂́𝒏 𝒕𝒉𝒊̣ 𝒑𝒉𝒂̂̀𝒏 𝒄𝒖̉𝒂 𝒎𝒊̀𝒏𝒉. / 𝑽𝒊̀ 𝒕𝒉𝒆̂́ / 𝒎𝒂̀ đ𝒂𝒏𝒈 𝒄𝒐́ 𝒄𝒂́𝒄 𝒄𝒖𝒐̣̂𝒄 𝒕𝒓𝒂𝒏𝒉 𝒍𝒖𝒂̣̂𝒏 𝒓𝒂̂́𝒕 𝒎𝒂̣𝒏𝒉 𝒉𝒊𝒆̣̂𝒏 𝒏𝒂𝒚.
Đoạn này có thể chia thành các ý (chunks) và diễn đạt lại, bằng cách xuống dòng, và mỗi ý đó có thể có nhiều cách diễn đạt lại, ví dụ
𝑻𝒉𝒆𝒐 𝒕𝒐̂𝒊, / 𝒔𝒖̛̣ 𝒙𝒖𝒂̂́𝒕 𝒉𝒊𝒆̣̂𝒏 𝒄𝒖̉𝒂 𝑼𝒃𝒆𝒓 𝒗𝒂̀ 𝑮𝒓𝒂𝒃 / đ𝒂̃ 𝒍𝒂̀𝒎 𝒕𝒉𝒂𝒚 đ𝒐̂̉𝒊 𝒕𝒐𝒂̀𝒏 𝒃𝒐̣̂ 𝒕𝒉𝒊̣ 𝒕𝒓𝒖̛𝒐̛̀𝒏𝒈.
𝑯𝒊𝒆̣̂𝒏 𝒏𝒂𝒚, / 𝒎𝒖̛́𝒄 đ𝒐̣̂ 𝒕𝒉𝒂𝒚 đ𝒐̂̉𝒊 𝒒𝒖𝒂́ 𝒍𝒐̛́𝒏 / 𝒌𝒉𝒊𝒆̂́𝒏 𝒕𝒉𝒊̣ 𝒑𝒉𝒂̂̀𝒏 𝒄𝒖̉𝒂 𝒕𝒂𝒙𝒊 𝒕𝒓𝒖𝒚𝒆̂̀𝒏 𝒕𝒉𝒐̂́𝒏𝒈 / 𝒔𝒖̣𝒕 𝒈𝒊𝒂̉𝒎 đ𝒂́𝒏𝒈 𝒌𝒆̂̉.
𝑫𝒐 đ𝒐́ / đ𝒂𝒏𝒈 𝒏𝒐̂̉ 𝒓𝒂 𝒏𝒉𝒊𝒆̂̀𝒖 𝒕𝒓𝒂𝒏𝒉 𝒍𝒖𝒂̣̂𝒏 𝒈𝒂𝒚 𝒈𝒂̆́𝒕.
Như vậy, sau khi chia nhỏ ý, và thay đổi cách diễn đạt (bản gốc) thì bản dịch sẽ được truyền tải một cách trôi chảy và tự nhiên hơn, lược bỏ bớt các từ thừa (fillers) như ‘thì-là-mà, ..’
Ta có thể so sánh bản dịch được tái cấu trúc với bản dịch trực tiếp từ bản gốc.
𝐑𝐞𝐟𝐨𝐫𝐦𝐮𝐥𝐚𝐭𝐞𝐝 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐫𝐩𝐫𝐞𝐭𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐢𝐧𝐭𝐨 𝐄𝐧𝐠𝐥𝐢𝐬𝐡
𝐼𝑛 𝑚𝑦 𝑜𝑝𝑖𝑛𝑖𝑜𝑛 (𝑚𝑦 𝑣𝑖𝑒𝑤 𝑖𝑠 𝑡ℎ𝑎𝑡), 𝑡ℎ𝑒 𝑎𝑟𝑟𝑖𝑣𝑎𝑙 𝑜𝑓 𝑈𝑏𝑒𝑟 𝑎𝑛𝑑 𝐺𝑟𝑎𝑏 ℎ𝑎𝑠 𝑐𝑜𝑚𝑝𝑙𝑒𝑡𝑒𝑙𝑦 𝑡𝑟𝑎𝑛𝑠𝑓𝑜𝑟𝑚𝑒𝑑 (𝑟𝑒𝑠ℎ𝑎𝑝𝑒𝑑) 𝑡ℎ𝑒 𝑚𝑎𝑟𝑘𝑒𝑡. 𝐴𝑡 𝑝𝑟𝑒𝑠𝑒𝑛𝑡, 𝑡ℎ𝑒 𝑐ℎ𝑎𝑛𝑔𝑒𝑠 𝑎𝑟𝑒 𝑠𝑜 𝑠𝑖𝑔𝑛𝑖𝑓𝑖𝑐𝑎𝑛𝑡 (𝑝𝑟𝑜𝑓𝑜𝑢𝑛𝑑) 𝑡ℎ𝑎𝑡 𝑡𝑟𝑎𝑑𝑖𝑡𝑖𝑜𝑛𝑎𝑙 𝑡𝑎𝑥𝑖𝑠 𝑜𝑝𝑒𝑟𝑎𝑡𝑜𝑟𝑠 (𝑐𝑜𝑚𝑝𝑎𝑛𝑖𝑒𝑠) 𝑎𝑟𝑒 𝑙𝑜𝑠𝑖𝑛𝑔 𝑚𝑎𝑟𝑘𝑒𝑡 𝑠ℎ𝑎𝑟𝑒. 𝐴𝑠 𝑎 𝑟𝑒𝑠𝑢𝑙𝑡, 𝑓𝑖𝑒𝑟𝑐𝑒 (ℎ𝑒𝑎𝑡𝑒𝑑) 𝑑𝑒𝑏𝑎𝑡𝑒𝑠 ℎ𝑎𝑣𝑒 𝑒𝑟𝑢𝑝𝑡𝑒𝑑.
𝐃𝐢𝐫𝐞𝐜𝐭, 𝐰𝐨𝐫𝐝-𝐟𝐨𝐫-𝐰𝐨𝐫𝐝 𝐢𝐧𝐭𝐞𝐫𝐩𝐫𝐞𝐭𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐢𝐧𝐭𝐨 𝐄𝐧𝐠𝐥𝐢𝐬𝐡 (𝐝𝐨 𝐀𝐈 𝐠𝐨̛̣𝐢 𝐲́)
In my opinion, when Uber and Grab appeared, it made the whole market change. And until now, we see it has changed so much that traditional taxis clearly feel the impact on their market share. Therefore, there are very strong debates going on now.
28/12/2025
11/11/2025
25/09/2025
25/09/2025
03/09/2025
29/08/2025
29/08/2025
28/08/2025
25/07/2025
18/07/2025