Hunt a metaphor - Văn học nghệ thuật

Nghệ sĩ thường bị cho là những người mơ mộng, sống trong thế giới riêng và tránh xa thực tại. Nhưng đọc William Blake, người ta nhận ra điều ngược lại. Nghệ sĩ không phải người chạy trốn thế giới, họ là người bị thế giới đi qua mình nhiều lần hơn người khác.

Trong tập thơ "Khúc ca thơ ngây và từng trải", Blake đặt cạnh nhau hai trạng thái của tâm hồn: ngây thơ và từng trải. Ông không xem đó là hai giai đoạn của tuổi tác mà là hai cách tồn tại bên trong mỗi con người.

Ngây thơ là khả năng tin tưởng, yêu thương, kinh ngạc trước thế giới. Từng trải là khả năng nhận ra những bất công, tổn thương và giới hạn của đời sống.

Người nghệ sĩ luôn bị kéo căng giữa hai cực ấy.

Nếu chỉ còn ngây thơ, nghệ thuật dễ trở thành sự lãng mạn hóa hiện thực. Nhưng nếu chỉ còn từng trải, nghệ thuật có nguy cơ biến thành tiếng nói của sự cay đắng và tuyệt vọng. Sáng tạo chân chính thường xuất hiện ở khoảng giữa: nơi con người vẫn đủ tỉnh táo để nhìn thấy bóng tối, nhưng chưa đánh mất khả năng tin vào ánh sáng.

Vì vậy mà những nghệ sĩ lớn thường mang trong mình một đời sống nội tâm phức tạp. Họ không ngừng đối thoại với chính mình, không ngừng đặt câu hỏi về điều thiện và điều ác, về tự do và sự áp đặt, về vẻ đẹp và sự đổ vỡ.

William Blake từng đặt ra câu hỏi nổi tiếng: Đấng đã tạo ra chiên con, có phải cũng là Đấng tạo ra hổ dữ? Đó không chỉ là câu hỏi thần học, đó là câu hỏi về con người. Và có lẽ cũng là câu hỏi mà mọi nghệ sĩ chân chính đều theo đuổi suốt đời: làm sao để hiểu được những mâu thuẫn của thế giới mà không đánh mất sự trong trẻo của tâm hồn mình?

🐯 Tìm hiểu thêm về tập thơ "Khúc ca thơ ngây và từng trải" của William Blake do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của Nguyễn Tuấn Bình tại link ở phần bình luận.

Có những đổi thay được gọi là phát triển, nhưng nhìn từ phía ký ức lại mang dáng dấp của một cuộc chia tay kéo dài. Điều còn đọng lại không phải là sự tiếc nuối trước cái nghèo của ngày cũ, mà là cảm giác ngỡ ngàng khi những dấu hiệu quen thuộc của một miền quê dần bị thay thế bởi những hình hài mới mẻ hơn, hiện đại hơn. Nụ cười xuất hiện nhiều lần, nhưng là thứ nụ cười pha chút chua chát, như thể càng vui mừng trước sự khởi sắc của một vùng đất, người ta càng nhận ra có những điều một khi mất đi sẽ không thể dựng lại bằng bê tông, kính hay những con đường rộng hơn.

"Làng ta giầu có mất rồi
Đàn ve ca sĩ vẫn chơi nhạc nghèo
Nhớ con cuốc lủi ao bèo
Khóc rong rêu đã còng queo đáy hồ
Tiếc hàng râm bụt ngõ xưa
Ngõ thành ngách phố ngập mưa quá đùi
Quê mình phố hóa mất rồi
Gái làng giỏi vẽ nét cười thếp son
Nhà cao đội nón chóp tròn
Ngả cây chặt đứt véo von chích chòe
Người đi viễn xứ tìm quê
Ngỡ ngàng hỏi lối tìm về ngày qua

Quê ta như đã nở hoa
Có người rơm rớm là “Hà Nội hai”

Thôn lộ ngắn xã lộ dài
Chơi vơi cò cũ trắng vài chung cư.

📖 Bài thơ "Ngoại thành quê ta ơi" được trích từ tập thơ "Cứ cừ cò cư" của Dã Thi Văn Thùy, tìm hiểu thêm tại link ở phần bình luận.

Điều làm nên một quê hương không chỉ là những địa danh còn được đánh dấu trên bản đồ, đó còn là những công việc, những tập quán, những nhịp sống từng diễn ra ở đó qua nhiều thế hệ.

Đọc "Cố hương muôn nghìn cảnh cũ đồ xưa", có một chi tiết dễ bị bỏ qua nhưng nếu đọc kĩ sẽ mang một ấn tượng rất sâu, đó là hình ảnh những đứa trẻ và những cô gái trong làng lên Núi Dành nhặt củi, vơ lá bạch đàn, lá thông rồi gánh về làm chất đốt. Sau quãng đường dài, họ ngồi nghỉ ở Cầu Chẹm trước khi tiếp tục về nhà.

Đó không phải là một sự kiện đặc biệt. Không có gì anh hùng hay bi tráng trong công việc ấy, chỉ đơn giản là một phần của đời sống thường ngày ở một làng quê Bắc Bộ trong những năm tháng còn nhiều thiếu thốn. Cũng chính vì quá đỗi bình thường nên khi nó tồn tại, chẳng ai nghĩ rằng một ngày nào đó nó sẽ trở thành ký ức.

Thế nhưng thời gian đã làm thay đổi mọi thứ. Khi bếp ga và điện thay thế củi lửa, những chuyến đi lên núi nhặt lá cũng dần biến mất. Núi Dành vẫn còn đó, Cầu Chẹm vẫn còn đó, nhưng đời sống từng gắn với những địa danh ấy thì không còn nữa. Một người trẻ lớn lên hôm nay có thể đi ngang qua những nơi ấy mà không hề biết rằng đã từng có những đoàn người rồng rắn gánh lá đi về giữa buổi chiều quê.

Đó là một trong những điều đặc biệt của cuốn sách này. Nguyễn Quốc Vương không chỉ ghi lại cảnh vật mà còn ghi lại những hoạt động từng diễn ra trong cảnh vật ấy. Một ngọn núi không chỉ là một ngọn núi. Một cây cầu không chỉ là một cây cầu. Chúng trở thành những không gian sống, nơi lưu giữ dấu chân, công việc, tiếng nói và ký ức của biết bao con người bình thường.

Bởi vậy, khi đọc "Cố hương muôn nghìn cảnh cũ đồ xưa", cảm giác đọng lại không đơn thuần là nỗi nhớ quê. Đó còn là nhận thức rằng mỗi thế hệ đều sống trong một thế giới riêng, và thế giới ấy có thể biến mất rất nhanh nếu không có ai ghi chép lại. Có những điều tưởng như nhỏ nhặt như một gánh lá, một đoạn đường, một chỗ ngồi nghỉ ven đường, nhưng khi mất đi, chúng mang theo cả một phần lịch sử của đời sống nông thôn.

Ký ức quý giá không phải vì nó lưu giữ những điều lớn lao, mà bởi nó giúp những điều bình thường nhất không bị thời gian xóa khỏi thế gian.

Có những ký ức không hiện lên qua những biểu tượng lớn của lịch sử hay những công trình đồ sộ mà trú ngụ trong những góc nhỏ của làng quê. Thời gian có thể thay đổi mọi thứ, nhưng vẫn có những hình ảnh đủ bền bỉ để trở thành nơi neo đậu của ký ức tập thể. Điều gây dư âm không phải là sự hoài niệm đơn thuần mà là cảm giác khi nhận ra những năm tháng thiếu thốn đôi khi lại lưu giữ nhiều hơi ấm hơn những giai đoạn đủ đầy sau này.

Và rồi, sau những cuộc dịch chuyển dài của đời người, điều còn lại thường không phải là những gì đã chinh phục được ở phương xa mà là khoảnh khắc bụi bặm của hiện tại được gột rửa, để một phần bản ngã nguyên sơ bất ngờ hiện ra. Những cánh cổng tưởng chỉ đứng đó giữa làng quê, nhưng thực ra chúng đang canh giữ cả một miền ký ức, nơi tuổi thơ, cộng đồng và cảm thức thuộc về vẫn âm thầm tồn tại, bất chấp mọi đổi thay của thời đại.

"Mỗi thời một kiểu ngai vàng
Tò vò là dáng cổng làng nghìn xưa
Qua vạ nắng, thoát họa mưa
Nóc tò vò vẫn đơn sơ tò vò
Thôn còn đói, xóm chưa no
Chia khoai dưới đất, sẻ ngô giữa trời
Bẻ đôi khóc, bổ tư cười
Khoác chung ấm lạnh một thời ổ rơm

Ta đi khâu mộng áo cơm
Trót quên ngực áo ai thơm rơm vàng
Nửa đời đất khách lang thang
Về quì mắt lạy cổng làng quê ta

Ao non bắc cầu tre già
Khỏa trôi bụi phố, lộ ra chân mình
Hai con chó đá lặng thinh
Ngàn năm ngồi gác yên bình làng quê

Ngỡ ngàng mắt tỉnh mắt mê
Tò vò xưa đã bay về chiêm bao."

📖 Bài "Bay về phía cổng tò vò" của Dã Thi Văn Thùy được trích từ tập thơ "Cứ cừ cò cư" do Book Hunter thực hiện xuất bản, xem thêm về tập thơ tại link ở phần bình luận.

Ngày nay, hình ảnh một ngôi nhà không cổng có lẽ đã trở nên xa lạ ở nhiều vùng nông thôn. Nhưng trong ký ức của Nguyễn Quốc Vương, đó từng là điều hết sức bình thường. Trước mặt nhà chỉ có hàng rào xương rồng và cây hóp, chừa lại một khoảng trống làm lối đi. Không khóa, không then cài, cũng chẳng có gì đáng giá để giữ gìn.

Từ chi tiết ấy, một lát cắt của đời sống làng quê hiện ra. Người trong làng đi ngang có thể ghé vào xin bát nước. Các bà, các chị đặt quang gánh dưới gốc bưởi, ngồi bên bờ giếng chuyện trò cho ráo mồ hôi rồi mới tiếp tục lên đường. Một ngôi nhà không chỉ là nơi ở của một gia đình, mà còn là một phần của không gian chung nơi những mối quan hệ làng xóm được duy trì bằng những cuộc ghé thăm rất đỗi tự nhiên.

Nhưng tác giả cũng chẳng lãng mạn hóa sự nghèo khó ấy, anh kể rất thẳng thắn rằng nhà mình nghèo đến mức "trộm có vào cũng chẳng có gì để lấy". Nhưng khi đọc những trang sách này, người ta nhận ra điều đang được nhắc đến không phải là sự thiếu thốn vật chất mà là một kiểu đời sống đã dần biến mất.

Ở một chương khác, tác giả quan sát sự xuất hiện ngày càng nhiều của những bức tường cao và cánh cổng kín. Một phần vì nạn trộm cắp, một phần vì những tranh chấp đất đai. Những lý do ấy đều rất thực tế và dễ hiểu. Thế nhưng, cùng với những bức tường được xây lên, một điều gì đó cũng âm thầm thay đổi. Không gian làng quê trở nên khép kín hơn. Những cuộc ghé thăm ngẫu nhiên ít dần. Sự mở lòng từng là điều tự nhiên nay trở thành điều cần cân nhắc.

Đọc đến đây mới thấy ký ức trong cuốn sách không chỉ là ký ức về đồ vật hay cảnh vật. Đó còn là ký ức về những cách con người sống với nhau. Một cái cổng không đơn thuần là một công trình kiến trúc, nó là dấu vết của những biến chuyển xã hội diễn ra trong suốt vài chục năm qua ở nông thôn Việt Nam.

Đó cũng là điều khiến "Cố hương muôn nghìn cảnh cũ đồ xưa" khác với nhiều cuốn sách viết về quê hương. Tác phẩm không chỉ lưu giữ những gì đã mất, mà còn giúp người đọc nhận ra những thay đổi tưởng như rất nhỏ nhưng lại âm thầm làm đổi khác cả một thế giới sống.

Tolstoy không hỏi nghệ thuật có đẹp hay không, thay vào đó là: Nghệ thuật đang kết nối con người hay đang chia cắt họ?

“Nghệ thuật là một phương tiện giao cảm của con người, cần thiết cho sự sống và cho bước tiến tới cái thiện của mỗi cá nhân cũng như cái thiện của toàn nhân loại, và chúng gắn kết họ trong cùng những cảm xúc chung.”

Đó là một quan niệm gần như đối lập với cách chúng ta thường nói về nghệ thuật hiện nay. Bởi trong nhiều trường hợp, nghệ thuật được tôn vinh chính vì sự khó hiểu, độc quyền hoặc khả năng tạo ra ranh giới giữa người “hiểu” và người “không hiểu”.

Nhưng với Tolstoy, một tác phẩm càng khiến con người nhận ra những điểm chung của mình, nó càng tiến gần đến bản chất của nghệ thuật. Không phải ngẫu nhiên mà những câu chuyện về tình yêu, mất mát, lòng trắc ẩn hay niềm hy vọng vẫn được kể đi kể lại qua hàng thế kỷ. Chúng tồn tại bởi chúng chạm đến thứ sâu hơn mọi khác biệt, đó là kinh nghiệm làm người.

Nghệ thuật vĩ đại nhất, biết đâu, lại không phải là nghệ thuật khiến người ta thán phục mà là thứ nghệ thuật khiến những con người xa lạ bỗng nhận ra rằng họ không hề xa lạ đến thế.

📖 Tìm hiểu thêm về tác phẩm "Nghệ thuật là gì?" của Leo Tolstoy do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của Đào Quốc Minh tại link ở phần bình luận.

“Vì Bi kịch là sự mô phỏng, không phải mô phỏng con người, mà là mô phỏng hành động và đời sống.” - Có thể nói đây là một trong những câu quan trọng nhất mà Aristotle từng viết về nghệ thuật.

Chúng ta thường nói nghệ thuật kể về con người. Nhưng Aristotle cho rằng điều cốt lõi hơn không phải con người mà là những gì con người làm. Không phải chân dung mà là lựa chọn. Không phải tính cách mà là hành động.

Một nhân vật trở nên đáng nhớ không phải vì họ tốt hay xấu. Họ trở nên đáng nhớ vì những quyết định họ đưa ra khi đứng trước nỗi sợ hãi, tham vọng, tình yêu hay mất mát.

Điều này cũng đúng với nghệ thuật nói chung. Nghệ thuật không tồn tại để đóng khung con người thành những nhãn dán đạo đức đơn giản. Nó cho chúng ta nhìn thấy những xung đột, những lựa chọn và những hệ quả mà đời sống luôn đặt ra.

Ngày nay khi mọi người ngày càng bị phân loại thành đúng hoặc sai, phe này hoặc phe kia, nghệ thuật vẫn giữ một chức năng quan trọng: nhắc chúng ta rằng con người không phải là những bản hồ sơ tĩnh, chúng ta là những câu chuyện đang diễn ra.

Và, nghệ thuật, hơn bất cứ điều gì khác, là nơi những câu chuyện ấy được soi chiếu rõ nhất.

📖 Tìm hiểu thêm về tác phẩm "Thi ca luận" của Aristotle do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của nhà văn Hà Thủy Nguyên tại link ở phần bình luận.

Tolstoy từ chối xem nghệ thuật đơn thuần là công cụ tạo ra khoái cảm. Với ông, “nghệ thuật không phải là sự khoái lạc, sự an ủi hay trò tiêu khiển; nghệ thuật là một điều vĩ đại.”

Ngày nay, chúng ta thường được khuyến khích tiêu thụ nghệ thuật như tiêu thụ mọi sản phẩm khác: nhanh hơn, nhiều hơn, dễ chịu hơn. Nhưng nếu nghệ thuật chỉ còn là một hình thức giải trí, liệu nó có đang đánh mất thiên chức lớn nhất của mình?

Tolstoy cho rằng nghệ thuật có khả năng chuyển hóa những điều con người hiểu bằng lý trí thành điều họ thực sự cảm nhận bằng trái tim. Một bài thơ, một bức tranh hay một bản nhạc không chỉ để làm đẹp đời sống; chúng còn có thể thay đổi cách chúng ta nhìn nhận người khác, cảm thông với những số phận xa lạ, và nhận ra mình thuộc về một cộng đồng rộng lớn hơn bản thân.

Giữa một thế giới ngày càng bị chia cắt bởi thuật toán, bản sắc và lợi ích, có lẽ giá trị lớn nhất của nghệ thuật không nằm ở việc làm ta thích thú mà ở việc khiến ta trở nên người hơn.

📖 Tìm hiểu thêm về tác phẩm "Nghệ thuật là gì?" của Leo Tolstoy do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của Đào Quốc Minh tại link ở phần bình luận.

“Con người là sinh vật có khả năng mô phỏng tốt nhất, và thông qua mô phỏng mà học hỏi từ rất sớm.”

Aristotle viết điều này trong tác phẩm "Thi ca luận" cách đây đã hơn hai nghìn năm, nhưng nó vẫn là một trong những định nghĩa đúng nhất về nguồn gốc của nghệ thuật.

Một đứa trẻ học nói bằng cách bắt chước người lớn. Một người học vẽ bằng cách chép tranh. Một nhà văn bắt đầu bằng việc chịu ảnh hưởng từ những cuốn sách mình yêu thích. Trước khi sáng tạo, con người luôn học cách mô phỏng.

Ngày nay, chúng ta thường tôn thờ sự độc đáo đến mức xem việc học hỏi từ người khác như một điều đáng xấu hổ. Nhưng có lẽ mọi sáng tạo đều bắt đầu từ một cuộc đối thoại với những gì đã tồn tại trước đó.

Nghệ thuật vì thế không phải là hành trình tìm cách trở nên khác biệt bằng mọi giá mà là hành trình quan sát thật kỹ thế giới, hấp thụ nó, rồi trả lại cho đời một cách nhìn mới. Người nghệ sĩ không đứng ngoài nhân loại để sáng tạo, họ đứng giữa nhân loại, lắng nghe, học hỏi, mô phỏng, rồi từ đó tạo nên điều chưa từng tồn tại.

Và đó cũng là lý do nghệ thuật luôn là một phần của bản chất con người, chứ không chỉ là một nghề nghiệp hay một lĩnh vực chuyên môn.

📖 Tìm hiểu thêm về tác phẩm "Thi ca luận" của Aristotle do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của nhà văn Hà Thủy Nguyên tại link ở phần bình luận.

Câu hỏi “Nghệ thuật là gì?” chưa bao giờ cũ. Nghệ thuật của hôm nay thường được đo bằng độ phức tạp, tính độc quyền hay giá trị thị trường, nhưng định nghĩa của Tolstoy lại rất chân phương: “Nghệ thuật là hoạt động của con người, trong đó một người có ý thức truyền đạt cho người khác bằng các dấu hiệu bên ngoài nhất định, thứ cảm xúc mà mình đã trải qua, và người khác bị ‘lây nhiễm’ bởi những thứ cảm xúc đó, cùng trải nghiệm chúng.”

Nếu vậy, nghệ thuật không bắt đầu từ kỹ thuật, cũng không kết thúc ở sự ngưỡng mộ. Nó bắt đầu từ khả năng một con người thành thật với cảm xúc của mình đến mức khiến người khác cảm thấy điều tương tự.

Vì thế mà một bài dân ca mộc mạc có thể khiến ta rung động hơn một tác phẩm được ca tụng trong các thính phòng sang trọng. Không phải vì cái nào “cao cấp” hơn mà vì cảm xúc chân thật luôn có sức mạnh vượt qua mọi phân tầng văn hóa, học vấn hay giai cấp.

Trong cách nhìn của Tolstoy, nghệ thuật không phải đặc quyền của giới tinh hoa. Nó là chiếc cầu nối những trải nghiệm riêng tư nhất của con người với phần nhân tính chung mà tất cả chúng ta đều sở hữu.

📖 Tìm hiểu thêm về tác phẩm "Nghệ thuật là gì?" của Leo Tolstoy do Book Hunter thực hiện xuất bản với bản dịch của Đào Quốc Minh tại link ở phần bình luận.