25/08/2026
Mỗi khi nói người trẻ ngại kết hôn, ngại sinh con, chúng ta thường nghe những câu như: "Giới trẻ bây giờ thực dụng quá", "Ngày xưa nghèo hơn vẫn sinh 3-4 đứa", "Có con rồi mới biết hạnh phúc", hay thậm chí "Tại chúng nó chỉ thích hưởng thụ".
Nhưng nếu nhìn kỹ vào cuộc sống của một cặp vợ chồng trẻ hiện nay, mình nghĩ câu chuyện phức tạp hơn rất nhiều.
Nuôi một đứa trẻ bắt đầu từ tiền thuê nhà, tiền ăn, tiền học, tiền bảo hiểm, tiền gửi trẻ, tiền khám bệnh, những khoản phát sinh không báo trước và cả hàng nghìn giờ mà bố mẹ phải dành cho con trong hơn 20 năm tiếp theo.
Theo những con số được đưa ra, chi phí cơ bản để nuôi một đứa trẻ ở Việt Nam từ lúc sinh đến 22 tuổi đã vượt 4,2 tỷ đồng, mới tính những nhu cầu thiết yếu. Trong khi đó, một gia đình trẻ ở Hà Nội nếu tổng thu nhập khoảng 20 triệu đồng mỗi tháng, sau tiền nhà, ăn uống, đi lại và các khoản sinh hoạt cơ bản thì phần còn lại để tích lũy chẳng còn bao nhiêu.
Mình từng nói chuyện với một cặp vợ chồng trẻ, cả hai đều đi làm, tổng thu nhập khoảng hơn 25 triệu mỗi tháng. Họ chưa có con nhưng đã phải tính trước tiền thuê nhà, tiền gửi trẻ, tiền sữa, tiền học, rồi chuyện nếu một trong hai người phải nghỉ việc vài tháng để chăm con thì thu nhập gia đình sẽ thay đổi thế nào.
Người vợ nói với mình một câu khá đơn giản: "Em rất thích trẻ con, nhưng em sợ mình không đủ khả năng để cho con một cuộc sống tử tế." Mình thấy câu ấy đáng suy nghĩ hơn rất nhiều so với việc kết luận rằng người trẻ "không thích sinh con". Bởi đôi khi họ không ghét việc làm cha mẹ. Họ chỉ nhìn vào bài toán phía trước và thấy mình chưa đủ sức.
Nhà ở cũng là một phần rất lớn của câu chuyện. Giá căn hộ tại Hà Nội và TP.HCM trong vài năm qua tăng mạnh, trong khi thu nhập của người trẻ không tăng theo cùng tốc độ. Nếu hai vợ chồng chưa có nhà, việc sinh con đồng nghĩa với việc họ phải giải một bài toán khó hơn rất nhiều: thuê nhà lâu dài hay vay tiền mua nhà, sống ở khu vực trung tâm hay đi xa hơn, cho con học trường công hay trường tư, sau này có cần đổi nhà vì trường học hay không.
Một đứa trẻ khiến mọi quyết định của gia đình trở nên dài hạn hơn.
Trước khi có con, hai người có thể nghĩ: "Tháng này chưa tiết kiệm được thì tháng sau tiết kiệm." Sau khi có con, suy nghĩ ấy thay đổi. Tiền học của con không thể đợi. Tiền khám bệnh không thể đợi. Tiền thuê nhà cũng không thể đợi. Và bố mẹ càng có ý thức muốn dành cho con điều kiện tốt, áp lực ấy càng lớn.
Nhìn sang Trung Quốc, mình thấy câu chuyện còn rõ hơn.
Ở các thành phố lớn, giá nhà từng cao gấp rất nhiều lần thu nhập bình quân, trong khi chi phí nuôi con tại đô thị có thể lên tới hàng trăm nghìn, thậm chí khoảng một triệu NDT tùy mức sống và cách tính.
Chính phủ Trung Quốc đã đưa ra các khoản hỗ trợ cho trẻ nhỏ, nhưng với nhiều gia đình trẻ, khoản tiền ấy vẫn quá nhỏ so với tổng chi phí mà họ phải bỏ ra trong nhiều năm.
Thế nên mới xuất hiện một cách phản ứng rất đặc trưng của thế hệ trẻ Trung Quốc: "tang ping" – 躺平, nằm thẳng.
Không mua nhà.
Không mua xe.
Không chạy theo cuộc đua thu nhập.
Không kết hôn nếu chưa muốn.
Không sinh con nếu thấy mình không đủ khả năng.
Nghe thì giống như một thái độ buông xuôi, nhưng mình nghĩ bên trong nó còn có một thứ khác: sự mệt mỏi.
Khi người trẻ đã cố gắng học hành, tìm việc, tăng thu nhập nhưng vẫn cảm thấy khoảng cách giữa mình và những thứ cơ bản như nhà ở, gia đình, con cái ngày càng xa, họ bắt đầu đặt câu hỏi: "Nếu cố thêm nữa cũng chưa chắc đạt được, vậy mình có nhất thiết phải chơi cuộc chơi này không?" Đó là lúc "tang ping" trở thành một cách tự bảo vệ.
Sau "tang ping" còn xuất hiện "bai lan" – 摆烂, một trạng thái bi quan hơn, kiểu như mặc kệ mọi thứ. Mình không muốn dùng những khái niệm này để phán xét người trẻ Trung Quốc, bởi nhìn từ bên ngoài rất dễ nói một người là lười biếng.
Nhưng khi một người liên tục cố gắng rồi liên tục thất vọng, đến một lúc nào đó họ sẽ bắt đầu giảm kỳ vọng để tự bảo vệ mình.
Không mua được nhà thì thôi, thuê nhà.
Không có việc đúng ngành thì làm tạm việc khác.
Không đủ tiền nuôi con thì không sinh.
Không thể đạt được cuộc sống mà xã hội từng nói là "bình thường", vậy thì mình tự định nghĩa lại thế nào là đủ.
Mình nghĩ đây mới là điều đáng để chúng ta quan sát.
Ngày trước, một gia đình có thể sống trong một căn nhà nhỏ, bố mẹ làm công việc bình thường, con cái học trường gần nhà, cuối tuần chơi ngoài sân và vẫn cảm thấy mình đang có một cuộc sống ổn.
Ngày nay, tiêu chuẩn nuôi con đã thay đổi rất nhiều.
Con phải học ngoại ngữ.
Phải có hoạt động ngoại khóa.
Phải học thêm.
Phải có môi trường tốt.
Phải được chăm sóc sức khỏe.
Phải được trải nghiệm.
Phải có cơ hội vào đại học tốt.
Rồi nếu bố mẹ có điều kiện, lại nghĩ đến du học.
Mỗi thứ nghe riêng lẻ đều hợp lý. Nhưng cộng tất cả lại, chi phí để trở thành một "ông bố, bà mẹ tốt" ngày càng cao.
Và điều đáng sợ là nhiều người trẻ không muốn sinh con trong tình trạng họ cảm thấy mình sẽ trở thành những ông bố bà mẹ luôn thiếu tiền, thiếu thời gian và thiếu cả sự bình yên.
Mình làm tư vấn du học nên gặp khá nhiều gia đình có điều kiện. Mình nhận ra một điều thú vị: những người có con thường không chỉ tính chuyện học phí. Họ tính cả 10 năm, 15 năm sau.
"Con học trường nào?"
"Ở đâu?"
"Mai sau làm nghề gì?"
"Gia đình có đủ khả năng cho con học tiếp không?"
Càng hiểu việc nuôi một đứa trẻ tốn bao nhiêu công sức, nhiều người trẻ càng thận trọng trước quyết định sinh con.
Và mình nghĩ sự thận trọng ấy không đáng bị chế giễu. Sinh một đứa trẻ là quyết định rất lớn. Không nên biến nó thành một cuộc thi xem ai sinh sớm hơn, sinh nhiều hơn hay ai hoàn thành "đúng độ tuổi" hơn.
Có lẽ điều xã hội cần làm không phải là liên tục hỏi: "Bao giờ các bạn chịu sinh con?" Mà nên hỏi: "Điều gì khiến một người trẻ muốn có con nhưng vẫn không dám sinh?"
Nếu nhà ở quá đắt, hãy nói về nhà ở.
Nếu chi phí nuôi trẻ quá cao, hãy nói về giáo dục, y tế và dịch vụ chăm sóc trẻ.
Nếu cha mẹ phải nghỉ việc quá lâu để chăm con, hãy nói về môi trường làm việc và chính sách hỗ trợ.
Nếu một gia đình có hai người đi làm vẫn không đủ khả năng nuôi một đứa trẻ tử tế, thì đừng vội trách họ ích kỷ.
Bởi phía sau quyết định "không sinh" đôi khi là cả một bảng tính mà chúng ta không nhìn thấy.
Mình vẫn tin trẻ con là một phần rất đẹp của cuộc sống.
Mình cũng tin làm cha mẹ có thể đem đến những niềm vui mà tiền bạc không mua được. Nhưng mình không nghĩ chúng ta nên dùng hai điều ấy để phủ nhận những khó khăn rất thật mà người trẻ đang phải đối mặt.
Một cặp vợ chồng trì hoãn việc sinh con cũng chưa chắc họ chỉ muốn hưởng thụ. Đôi khi họ đang cố xây cho mình một nền móng đủ chắc trước khi đưa thêm một người vào cuộc đời.
Nếu một thế hệ ngày càng ít muốn sinh con, có lẽ điều chúng ta cần nhìn vào không phải chỉ là "họ thay đổi suy nghĩ", mà còn là xã hội đã thay đổi cuộc sống của họ như thế nào. Bởi trước khi hỏi một người: "Tại sao không sinh con?" Mình nghĩ nên thử hỏi họ một câu khác: "Nếu hôm nay bạn có một đứa trẻ, bạn có cảm thấy mình đủ an tâm để nuôi nó lớn lên không?" Câu trả lời cho câu hỏi ấy có lẽ sẽ giúp chúng ta hiểu thế hệ trẻ hơn rất nhiều.
Còn bạn nghĩ sao về vấn đề này? Theo bạn, lý do lớn nhất khiến người trẻ ngày càng ít muốn sinh con là áp lực tài chính, giá nhà, chi phí nuôi dạy con, sự thay đổi trong quan niệm sống hay còn điều gì khác?
Đào Quang Trung
