15/04/2026
Khi đánh giá thường PH hay đặt câu hỏi?” Thường tôi hay “thưởng” cho hành vi tốt của đứa trẻ và không đời nào “thưởng” cho hanh vi hư của con
Nghe qua tưởng chừng đã áp dụng ABC đúng
Nhung điều gì đã xảy ra? Tại sao chúng ta vẫn cứ mắc sai lầm khi nói về “thưởng” hay “phạt”?
Thực ra, nhiều người đã chia sẻ rất nhiều lần với cha mẹ và giáo viên rằng: Bản chất của việc củng cố (reinforce) hay trừng phạt (punishment) không nằm ở bề ngoài của nó, mà là ở hậu quả (consequence) của nó lên tần suất mà hành vi đang được quan tâm sẽ sảy ra thêm hay giảm bớt sau đó.
Ví dụ: Đầu tiết học, giáo viên thường kiểm tra miệng ngẫu nhiên. Một học sinh chưa chuẩn bị bài rất lo sợ sẽ tới lượt mình. Học sinh này liên tục có hành vi gây rối như trêu bạn ngồi cạnh, đập tay mạnh xuống bàn, ho thành tiếng và nói chuyện riêng. Giáo viên khó chịu và lo sợ chuỗi hành vi này sẽ ảnh hưởng tới lớp nên “phạt” học sinh đi ra khỏi lớp. Điều này vô tình giúp học sinh đạt được nhu cầu “trốn tránh nhiệm vụ” (một trong 4 chức năng hành vi mà thầy Thành đã chia sẻ trong bài trước). Từ đó, hành vi này gia tăng trong tương lai và thậm chí ở cả các bối cảnh khác. Do đó, bản chất của việc “yêu cầu học sinh ra khỏi lớp” ở đây không phải là một hình phạt (punishment) mà trở thành củng cố cho hành vi của học sinh trong những lần tiếp theo tại bối cảnh tương tự.
Điều tương tự cũng sẽ sảy ra với củng cố, hoặc phần thưởng. Khi cha mẹ hoặc thầy cô sử dụng một số kỹ thuật được tin là củng cố (vd: phần thưởng), nhưng thực chất lại làm giảm hành vi mong muốn. Chẳng hạn như khi cha mẹ liên tục sử dụng các phần thưởng vật chất (extrinsic reward) có thể dẫn tới hiện tượng bão hoà phần thưởng (trẻ dư thừa phần thưởng và từ đó phần thưởng ấy không còn chức năng củng cố hành vi), hoặc trong một số trường hợp cha mẹ “nghĩ” đó là khen/ thưởng nhưng lại làm giảm hành vi của trẻ thì đó đã trở thành “punishment” mất rồi.
Ví dụ: Trẻ mới vẽ xong một bức tranh, con chạy lại khoe với bố: Bố ơi, bố ơi, nhìn bức tranh con vẽ đẹp lắm này. Người Bố tỏ ra bình thường, tiếp tục công việc của mình mà không ngoái lại, rồi đáp “Ừ, cũng được”. Trong khi người Bố cho rằng đó đã là một lời khen/ ghi nhận, thì đứa trẻ lại cảm thấy điều khác. Nếu sau phản ứng này của Bố, đứa trẻ giảm tần suất của việc chủ động chia sẻ với Bố thì phản ứng của người Bố trước đó không còn là một dạng “củng cố” nữa, mà đã có thể trở thành “trừng phạt: punishment”(Chúng ta chưa bàn tới tốt - xấu, hay - dở ở đây nhé).
Việc cha mẹ sử dụng các hình thức trừng phạt khắc nghiệt (vd: đ.á.nh đ.ò.n, la mắng thậm tệ, trì triết), bản chất cũng vậy. Chúng ta tưởng đó là “punishment” và sẽ làm hành vi giảm. Tuy nhiên, nếu chỉ áp dụng các hình thức này, về lâu dài, đặc biệt là khi vắng mặt các kích thích ngăn chặn đó, hành vi của trẻ sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Do đó, bản chất của những phản ứng đó của cha mẹ lại trở thành kích thích củng cố cho càng nhiều các vấn đề hành vi của trẻ - mà nhiều khi chúng ta không quan sát thấy.
Thế nên, chúng ta hãy cẩn trọng mỗi khi nghĩ về cả “thưởng” lẫn “phạt”!
14/04/2026
02/04/2026
28/03/2026
26/03/2026