Anne of April - Thư viện nhỏ

IN THE LIGHT...

"Cuộc sống xét về tổng thể giống như một cái cây. Cái cây này không chỉ chứa đựng những gì nó bày ra bên ngoài, mà còn mang cả một trạng thái tương lai ở nơi thẳm sâu ẩn kín. Một người đứng trước cái cây chỉ mới ra lá biết rất rõ rằng một thời gian nữa trên cùng cái cành mang lá đó sẽ có cả hoa và trái. Ở những nơi thẳm sâu ẩn giấu trong nó cái cây đã chứa đựng sẵn những hoa và quả đang kỳ phôi thai; thế nhưng chỉ bằng mỗi việc khảo sát những gì cái cây bày ra trước thị giác, ta làm sao biết được hoa và trái của nó trông sẽ như thế nào? Chỉ có người đã nắm bắt được bản chất và cốt lõi của cái cây mới có thể biết được mà thôi.

Cũng giống như vậy, toàn bộ cuộc đời của con người cũng chứa đựng trong nó các hạt giống của tương lai chính mình; nhưng nếu muốn nói bất kỳ điều gì về tương lai đó, trước tiên chúng ta phải thấu hiểu bản chất ẩn giấu bên trong của con người. Việc này thì thời đại của chúng ta ít có khuynh hướng muốn làm. Nó chỉ quan tâm tới những thứ xuất hiện trên bề mặt, và cho rằng đang đặt chân lên mảnh đất không an toàn khi được yêu cầu đi sâu vào những gì không quan sát được trên bề mặt.

Ở trường hợp cái cây vấn đề tất nhiên là đơn giản hơn. Ta biết những cái cây khác cùng loại đã hết lần này đến lần khác từng ra quả. Cuộc đời con người chỉ hiện diện một lần; những gì nó kết thành trong tương lai trước đây chưa từng tồn tại. Song chúng vẫn luôn tồn tại dưới dạng phôi thai trong con người, như
cách mà hoa tồn tại nơi một cái cây chỉ mới đang ra lá. Và việc đoán trước được điều gì đó về tương lai con người là có khả năng, một khi ta xuyên thấu qua phần bề mặt của bản chất con người để tiếp cận phần tinh túy cốt lõi nhất. Chỉ khi được bồi dưỡng bằng sự thấu đạt sâu sắc ấy, muôn màu vẻ những ý tưởng cải tổ hiện hành trong đương đại mới có thể hóa thiết thực và mang lại kết quả."

---
trích từ bản dịch The Education of the Child của Xuân Lan - mình copy từ file thầy Đức gửi tặng qua mail hình như là sau lần gặp đầu tiên, cùng với một số tài liệu khác.

Sáng nay mình đọc lại cuốn này bằng Tiếng Anh, được thầy Christoph tặng ở Stuttgart sau English Week năm 2023.

---
Hình này chị Julia gửi từ Frankfurt nhân dịp mình làm tập san Winter Ripples cho "tổ Tiếng Anh" ở Harmony, lễ hội Mùa Đông 2025.

TOLKIEN - VỀ GIÁ TRỊ CHÂN CHÍNH CỦA NHỮNG CÂU CHUYỆN CỔ
(tựa đề tạm đặt, đăng lại bài từ trang Như Lai Thần Chưởng)

---
Sự không ưa Disney của J.R.R. Tolkien không phải là kiểu phê phán hời hợt của một học giả già nua chống lại những phương tiện truyền thông mới. Đó cũng không phải là sự ghen tị nghề nghiệp hay chủ nghĩa truyền thống mang tính phản xạ. Đó là một sự đối lập triết học sâu sắc, bắt nguồn từ những cách hiểu căn bản khác nhau về việc câu chuyện tồn tại để làm gì và điều gì xảy ra khi ta thay đổi chúng.

Cuộc xung đột này bắt đầu bằng một sự trùng hợp thời gian gần như kỳ lạ vào năm 1937.

Năm đó, Tolkien xuất bản The Hobbit, một cuốn sách thiếu nhi tưởng chừng đơn giản nhưng thực chất là một thần thoại được kiến tạo cẩn trọng, định hình bởi chuyên môn ngôn ngữ học của ông, sự đắm mình trong văn học cổ đại, và niềm tin của ông rằng các câu chuyện mang trong mình sức nặng đạo đức và tinh thần. Ông đã dành nhiều năm không chỉ để xây dựng cốt truyện, mà còn để tạo nên cả một thế giới với ngôn ngữ, lịch sử và văn hóa riêng, đem lại cho câu chuyện chiều sâu vượt xa cuộc phiêu lưu bề mặt.

Chỉ vài tháng sau khi The Hobbit xuất hiện tại các hiệu sách ở Anh, Disney cho ra mắt Snow White and the Seven Dwarfs vào ngày 21 tháng 12 năm 1937. Đây là bộ phim hoạt hình dài đầu tiên từng được sản xuất — một kỳ công kỹ thuật, một canh bạc thương mại, và ngay lập tức trở thành một hiện tượng văn hóa. Khi bộ phim được chiếu tại Anh vào đầu năm 1938, nó đại diện cho tất cả những gì giải trí hiện đại có thể đạt tới: sức hút đại chúng, đổi mới công nghệ và thành công tài chính ở quy mô chưa từng có.

Sự trùng hợp này không chỉ là ngẫu nhiên. Nó đặt trước công chúng cùng lúc hai tầm nhìn hoàn toàn khác nhau về truyện cổ tích. Một bên là nỗ lực của một giáo sư Oxford nhằm tạo ra thần thoại mới dựa trên truyền thống kể chuyện cổ xưa. Bên kia là nỗ lực của một hãng phim Hollywood nhằm biến những truyện cổ tích cũ thành thứ có thể lấp đầy các rạp chiếu phim.

Tolkien và người bạn thân C.S. Lewis đã cùng nhau đi xem Snow White, có lẽ vì tò mò trước bộ phim mang tính đột phá mà ai cũng đang bàn tán. Cả hai đều là học giả văn học trung cổ, đều gắn bó sâu sắc với truyện cổ tích và thần thoại, và đều coi câu chuyện là vật mang chân lý và ý nghĩa chứ không chỉ là giải trí đơn thuần.
Cả hai đều không ấn tượng.

Lewis ghi lại trong nhật ký rằng ông thấy bộ phim “ủy mị đến phát bệnh”. Phản ứng của Tolkien còn sâu sắc hơn và kéo dài hơn. Những gì ông thấy trên màn ảnh hôm đó đã khiến ông bất an theo cách ảnh hưởng đến suy nghĩ của ông về chuyển thể và văn hóa đại chúng suốt phần đời còn lại.

Sự bất an ấy không nằm ở mặt kỹ thuật. Tolkien ngay lập tức thừa nhận tài năng của Disney — hoạt hình chưa từng có tiền lệ, nghệ thuật không thể phủ nhận, thành tựu đáng kinh ngạc. Điều khiến ông lo ngại là ý đồ, là triết lý, là cách Disney hiểu truyện cổ tích nên làm gì.

Theo quan điểm của Tolkien, được trình bày cẩn thận trong tiểu luận On Fairy-Stories và trong nhiều bức thư của ông, truyện cổ tích không phải là thứ trang trí để giải trí cho trẻ em. Chúng là những công cụ cổ xưa với mục đích nghiêm túc: đối diện nỗi sợ, khám phá mất mát, thừa nhận hiểm nguy, và xử lý hệ quả đạo đức dưới hình thức biểu tượng. Chúng là thần thoại — những câu chuyện mang chân lý về thân phận con người theo cách mà tiểu thuyết hiện thực không thể làm được.

Những truyện cổ tích đích thực, theo Tolkien, giữ được một phẩm chất mà ông gọi là “eucatastrophe” — một bước ngoặt hạnh phúc đột ngột, mang cảm giác kỳ diệu chính vì bóng tối trước đó là có thật và đáng sợ. Kết thúc có hậu chỉ có ý nghĩa khi nguy hiểm, nỗi sợ và khả năng thất bại là điều hoàn toàn có thật. Hiệu ứng ấy không thể được tạo ra chỉ bằng cảm xúc ủy mị.

Cách tiếp cận của Disney, theo Tolkien, đã biến những câu chuyện nguy hiểm và phức tạp về mặt đạo đức ấy thành một thứ gì đó hoàn toàn khác. Các yếu tố cổ xưa vẫn còn đó — người lùn, hoàng hậu độc ác, rừng ma thuật — nhưng chúng đã được tái định hình thành cảm xúc dễ dãi, hài hước và phô diễn, được thiết kế cho tiêu dùng đại chúng và thành công thương mại.

Hoàng hậu độc ác trong Snow White là kẻ ác rõ ràng, bị đánh bại hoàn toàn, không có chiều sâu đạo đức. Những người lùn trở thành nhân vật gây cười với tính cách riêng, được khai thác để bán hàng lưu niệm. Bóng tối xuất hiện luôn bị kiểm soát, luôn được giải quyết gọn gàng, luôn phục tùng thông điệp trấn an rằng mọi thứ rồi sẽ ổn. Các cạnh sắc của câu chuyện đã bị mài nhẵn.

Sự biến đổi ấy khiến Tolkien cảm thấy đó là một dạng làm băng hoại. Không phải theo nghĩa ác ý có chủ đích, mà theo nghĩa lấy một thứ có mục đích cụ thể rồi biến nó thành thứ khác, trong khi vẫn giữ lại vẻ ngoài bề mặt. Giống như việc dịch thơ sang văn xuôi — từ ngữ có thể đúng, nhưng phẩm chất cốt lõi làm nên thơ đã mất.

Trong một bức thư năm 1964 gửi cho một nhà sản xuất phim muốn chuyển thể tác phẩm của mình, Tolkien nói rất thẳng thắn. Ông viết rằng ông có một “sự ghê tởm xuất phát từ tận đáy lòng” đối với các tác phẩm của Disney, tin rằng tài năng của Disney — mà ông thừa nhận — dường như đã bị “làm băng hoại một cách vô vọng”. Bất kỳ câu chuyện nào Disney chạm vào, Tolkien lo sợ, đều có nguy cơ bị làm phẳng thành thứ đạo đức nhưng nông cạn, hình ảnh phong phú nhưng tinh thần rỗng.

Đây không phải là thù ghét cá nhân. Tolkien chưa bao giờ gặp Walt Disney. Ông không theo dõi sự nghiệp của Disney hay bình luận về con người ông ta. Sự phản đối của ông hoàn toàn mang tính triết học — một bất đồng về bản chất của câu chuyện, về việc chúng nên làm gì, và điều gì xảy ra khi ta thay đổi chúng để tiếp cận đông đảo công chúng hơn.

Bất đồng cốt lõi là thế này: Disney tin rằng câu chuyện đạt được mục đích cao nhất khi được đơn giản hóa và làm rõ cho khán giả đại chúng. Những tình huống đạo đức phức tạp trở thành thiện – ác rõ ràng. Nhân vật mơ hồ trở thành anh hùng hoặc phản diện. Bóng tối trở nên dễ kiểm soát, hiểm nguy trở nên có thể vượt qua, và kết thúc trở nên hạnh phúc một cách không nhập nhằng. Theo Disney, sự dễ tiếp cận này mang tính dân chủ hóa — đưa truyện cổ tích đến với hàng triệu người có thể sẽ không bao giờ đọc bản gốc.
Tolkien thì tin rằng sức mạnh của câu chuyện đến chính từ việc giữ lại bóng tối, sự phức tạp và hiểm nguy. Sự mơ hồ đạo đức của những nhân vật như Gollum, hiểm nguy thực sự trong hang Shelob, sự phức tạp của những con người vừa anh hùng vừa nhỏ nhen, vừa dũng cảm vừa hèn nhát — những yếu tố ấy không phải là chướng ngại cho sự hiểu biết. Chúng chính là cốt lõi. Chúng khiến câu chuyện trung thực với trải nghiệm con người và có khả năng truyền tải ý nghĩa thực sự.

Một tầm nhìn cố gắng hiện đại hóa thần thoại, làm cho nó dễ tiếp cận và dễ nuốt với công chúng đương đại. Tầm nhìn kia cố gắng bảo vệ thần thoại khỏi hiện đại tính, giữ gìn những phẩm chất khiến nó mang tính thần thoại chứ không chỉ là giải trí.

Đây không phải là sự hoài cổ về một quá khứ thuần khiết tưởng tượng. Tolkien hiểu rằng câu chuyện luôn thay đổi qua mỗi lần kể lại — đó là cách truyền thống truyền miệng vận hành. Nhưng ông phân biệt giữa những thay đổi nảy sinh một cách tự nhiên từ những người kể chuyện mới thực sự tương tác với chất liệu, và những thay đổi bị áp đặt bởi mệnh lệnh thương mại và nhu cầu của thị trường đại chúng.

Theo Tolkien, những thay đổi của Disney thuộc về loại thứ hai. Chúng không xuất phát từ sự thấu hiểu sâu hơn về câu chuyện, mà từ yêu cầu của điện ảnh như một phương tiện, từ nhu cầu làm vừa lòng khán giả rộng nhất có thể, từ mệnh lệnh thương mại nhằm bán hàng hóa và xây dựng thương hiệu.

Niềm tin này đã định hình sâu sắc sự phản kháng của Tolkien đối với việc chuyển thể điện ảnh trong suốt cuộc đời ông. Ông nhiều lần được đề nghị chuyển thể The Lord of the Rings thành phim. Ông luôn kháng cự, một phần vì ông sợ — và với thời đại đó, là có cơ sở — rằng bất kỳ bản chuyển thể nào cũng sẽ “Disney hóa” tác phẩm của mình.

Ông hình dung, với sự kinh hoàng, Sam Gamgee trở thành nhân vật gây cười, Gollum thành phản diện đơn giản, sự phức tạp đạo đức của những nhân vật như Boromir hay Denethor bị giản lược thành những phân loại rạch ròi, bóng tối của Mordor bị làm cho dễ chịu với khán giả gia đình, và những khoảnh khắc eucatastrophe bị tạo ra bằng cảm xúc thay vì được giành lấy qua hiểm nguy thật sự.
Những nỗi sợ này không phải là hoang tưởng. Chúng dựa trên cách Hollywood thường chuyển thể các tác phẩm văn học, và đặc biệt là trên cách Disney đã đối xử với truyện cổ tích truyền thống. Tolkien đã chứng kiến Snow White biến câu chuyện u tối của anh em Grimm thành thứ sáng sủa hơn, đơn giản hơn và thành công thương mại hơn. Ông không có lý do gì để tin rằng tác phẩm của mình sẽ được đối xử khác đi.

Trong thư từ, Tolkien nói rất rõ mối lo này. Ông viết rằng ông thà không bao giờ để tác phẩm của mình được dựng phim còn hơn là để nó phải chịu kiểu đối xử mà Disney đã dành cho truyện cổ tích. Đối với ông, việc bảo toàn tính toàn vẹn của tác phẩm quan trọng hơn việc tiếp cận lượng khán giả lớn hơn thông qua chuyển thể.
Với Tolkien, thần thoại không phải là thứ để “cải tiến”, “hiện đại hóa” hay “làm cho dễ tiếp cận hơn” bằng cách đơn giản hóa. Nó cần được bảo tồn — với sự phức tạp, bóng tối, mơ hồ đạo đức và hiểm nguy thật sự còn nguyên vẹn. Nếu điều đó đồng nghĩa với việc ít người tiếp cận hơn, thì cũng đành vậy. Thà có một nhóm khán giả nhỏ đối diện với thứ thật, còn hơn là một đám đông tiêu thụ một sản phẩm thương mại hóa.

Quan điểm này khi đó — và đến nay — vẫn gây tranh cãi. Các nhà phê bình cho rằng Tolkien mang tính tinh hoa, rằng ông muốn khóa truyện lại cho giới có học thức, rằng ông không đánh giá đúng việc Disney đã giới thiệu truyện cổ tích cho hàng triệu đứa trẻ vốn sẽ không bao giờ tiếp xúc với chúng.

Nhưng phản biện của Tolkien có lẽ sẽ là: rốt cuộc Disney đã giới thiệu cho họ thứ gì? Nếu bóng tối bị loại bỏ, nếu sự phức tạp đạo đức bị đơn giản hóa, nếu hiểm nguy thật sự bị thay bằng những nỗi sợ có kiểm soát, thì trẻ em có thực sự đang tiếp xúc với truyện cổ tích không? Hay chúng đang tiếp xúc với thứ gì đó trông giống truyện cổ tích nhưng vận hành khác hẳn — như giải trí chứ không phải thần thoại?

Câu hỏi không phải là phim của Disney có hay hay được làm tốt hay không. Rõ ràng là có. Câu hỏi là liệu chúng có phục vụ cùng một mục đích như những câu chuyện gốc hay không, hay việc biến chúng thành giải trí đại chúng đã làm thay đổi căn bản khả năng và ý nghĩa của chúng.

Tolkien tin rằng khi câu chuyện mất đi bóng tối, chúng mất đi chức năng thần thoại. Chúng vẫn có thể giải trí, vẫn có thể làm người xem vui thích, vẫn có thể dạy những bài học đạo đức đơn giản. Nhưng chúng không còn làm được điều mà truyện cổ tích đích thực làm — đối diện thực tại của cái ác, khám phá sự phức tạp của lựa chọn đạo đức, và thừa nhận rằng kết cục có hậu là điều kỳ diệu chính vì thảm họa đã từng hoàn toàn có thể xảy ra.

Đó là lý do vì sao sự phản đối của Tolkien đối với Disney không phải là chuyện hoạt hình so với sách, hay phim so với văn chương. Đó là xung đột giữa hai triết lý kể chuyện không tương thích. Thành công thương mại của Disney chứng minh rằng cách tiếp cận của ông hiệu quả — hàng tỷ người đã yêu thích các bộ phim của ông. Nhưng thành công thương mại và chức năng thần thoại là hai thước đo khác nhau về giá trị của một câu chuyện.

Trớ trêu thay, tác phẩm của Tolkien cuối cùng cũng được chuyển thể thành phim — và đạt được thành công thương mại khổng lồ mà hẳn ông sẽ khiếp sợ. Bộ ba The Lord of the Rings của Peter Jackson thu về gần 3 tỷ đô la toàn cầu và giành nhiều giải Oscar. Nó đưa tác phẩm của Tolkien đến với hàng trăm triệu người chưa từng đọc sách.

Nhưng Jackson, dù có những thay đổi và lược bỏ, phần lớn vẫn tôn trọng sự khăng khăng của Tolkien về bóng tối, sự phức tạp đạo đức và hiểm nguy thật sự. Các bộ phim không phải là chuyển thể Tolkien hoàn hảo — không bộ phim nào có thể — nhưng chúng giữ lại đủ trọng lượng thần thoại để vận hành khác với các bản chuyển thể truyện cổ tích kiểu Disney.

Liệu Tolkien có chấp nhận hay không thì không thể biết. Ông qua đời năm 1973, trước khi công nghệ đủ để thử nghiệm một chuyển thể như vậy. Nhưng thư từ của ông cho thấy ông có thể đã thận trọng hài lòng khi có ai đó cố giữ lại bóng tối thay vì mài nhẵn nó.
Câu hỏi lớn hơn mà Tolkien đặt ra vẫn còn nguyên giá trị: Khi câu chuyện được chuyển thể để tiêu thụ đại chúng, điều gì bị mất đi? Khi các cạnh sắc bị mài mòn, khi sự phức tạp đạo đức bị đơn giản hóa, khi bóng tối trở nên dễ kiểm soát, ta còn đang có cùng một câu chuyện không? Hay ta có thứ gì đó trông tương tự nhưng vận hành hoàn toàn khác?

Disney sẽ lập luận — và hàng triệu khán giả hài lòng sẽ đồng ý — rằng việc làm cho câu chuyện dễ tiếp cận là mục tiêu đáng giá, rằng đưa truyện cổ tích đến với công chúng rộng lớn qua điện ảnh là điều quan trọng, và rằng một số thay đổi cần thiết xứng đáng với cái giá phải trả.

Tolkien sẽ lập luận — và những người trân trọng tác phẩm của ông sẽ đồng ý — rằng có những phẩm chất của câu chuyện không thể sống sót qua một số kiểu thay đổi, rằng không phải mọi thứ đều nên được chuyển thể cho tiêu dùng đại chúng, và rằng việc bảo vệ tính toàn vẹn của thần thoại quan trọng hơn việc tối đa hóa lượng khán giả.

Không quan điểm nào hoàn toàn đúng hay sai. Chúng đại diện cho những giá trị khác nhau, những ưu tiên khác nhau, những niềm tin khác nhau về việc câu chuyện tồn tại để làm gì.

Nhưng lập trường của Tolkien xứng đáng được xem xét nghiêm túc, đặc biệt trong thời đại mà gần như mọi câu chuyện đều được định sẵn để chuyển thể, khi tài sản trí tuệ trở thành thương hiệu, khi sự phức tạp của tự sự thường bị hy sinh cho sức hút đại chúng, và khi áp lực tiếp cận khán giả tối đa chi phối các quyết định sáng tạo.
Khi câu chuyện mất đi bóng tối — khi cái ác thật sự trở thành phản diện hoạt hình, khi sự phức tạp đạo đức trở thành đúng – sai rõ ràng, khi hiểm nguy thật sự trở thành cuộc phiêu lưu có kiểm soát — liệu chúng còn xứng đáng được gọi là thần thoại không? Hay chúng đã trở thành thứ gì đó khác: giải trí khoác áo thần thoại nhưng không còn làm được công việc của thần thoại?

Tolkien đã dành cả đời để lập luận rằng chúng trở thành thứ khác. Disney đã dành cả đời để chứng minh rằng thứ khác đó có thể cực kỳ thành công và được hàng triệu người yêu mến.

Sự căng thẳng giữa hai lập trường ấy — giữa bảo tồn và phổ biến, giữa chức năng thần thoại và giải trí đại chúng, giữa việc bảo vệ câu chuyện và việc chia sẻ chúng rộng rãi — vẫn chưa được giải quyết. Có lẽ nó không thể được giải quyết. Có lẽ đó là một sự căng thẳng mà ta buộc phải điều hướng, từng trường hợp một, từng câu chuyện một.

Nhưng lời cảnh báo của Tolkien, được sinh ra từ việc xem Snow White năm 1938 và được ông trình bày suốt cuộc đời mình, vẫn đáng để lắng nghe: rằng không phải mọi thay đổi đều là cải tiến, rằng thành công thương mại không đảm bảo tính toàn vẹn thần thoại, và rằng đôi khi cái giá của việc tiếp cận tất cả mọi người là đánh mất chính điều khiến câu chuyện đáng được chia sẻ ngay từ đầu.

Bảy mươi năm sau khi ông qua đời, khi hầu như mọi câu chuyện đều trở thành “nội dung”, khi mọi thần thoại đều thành “tài sản”, khi mọi câu chuyện đều được chuyển thể, làm lại và tái tưởng tượng để tiếp cận lượng khán giả tối đa, có lẽ sự phản đối mang tính triết học của Tolkien đối với cách tiếp cận của Disney xứng đáng được xem xét lại.

Không phải như một sự kháng cự lạc hậu đối với tiến bộ, mà như một câu hỏi nghiêm túc về những gì ta đánh mất khi đánh đổi chiều sâu lấy độ phủ, sự phức tạp lấy sự rõ ràng, và chức năng thần thoại lấy sức hút đại chúng.

Tolkien không phản đối việc câu chuyện đến với con người. Ông phản đối việc câu chuyện bị thay đổi một cách căn bản trong quá trình đó đến mức chúng không còn là thứ mà chúng vốn được sinh ra để trở thành.

Liệu ông đúng hay không là điều mỗi người phải tự phán xét. Nhưng sự phản đối của ông không hề hời hợt hay nhỏ nhen. Đó là lập trường được cân nhắc kỹ lưỡng của một người đã dành cả đời để hiểu cách câu chuyện vận hành, ý nghĩa của chúng, và điều gì xảy ra khi ta thay đổi chúng.

Và tất cả bắt đầu, một cách đáng kinh ngạc, với hai người đàn ông bước ra khỏi một rạp chiếu phim năm 1938, vừa xem xong Snow White, bị xáo trộn không phải vì bộ phim thất bại, mà vì nó đã thành công trong việc làm điều mà cả hai đều tin rằng truyện cổ tích không nên làm.

Nguồn: page Như Lai Thần Chưởng tổng hợp và biên soạn

HƠI ẤM

Vui và ấm áp sao căn-nhà-bốn-mùa đã được đón những người bạn lớn và bé, quen và mới đến chơi, quây quần trên chiếc thảm ấm trong một buổi chiều đẹp trời hiếm hoi của mùa thu - đông năm nay.

Trái tim tụi mình được yên bình bằng một sự kết nối giản dị, dịu dàng. Những đứa con được ôm ấp và biết cách chăm chú trong tĩnh lặng khi được người lớn đọc sách cho nghe; những người mẹ được ngồi cạnh, cùng tô tô vẽ vẽ hoặc chỉ đơn giản là ở đó cùng con.

Thật biết ơn mỗi một sự hiện diện, và sự cộng hưởng hơi ấm mà mỗi người lớn và em bé đã mang đến nơi này.
---

Hoạt động Đọc sách và Làm thủ công cùng bé, trong chuỗi các sự kiện của Lễ hội Thành phố Học tập tại Đà Nẵng, tháng 11/2025, do các bạn VCIL tổ chức

LÁ THƯ ĐẶC BIỆT

Một lòng biết ơn sống động trỗi dậy rạo rực trong lồng ngực mình sáng nay, sau cơn ẩm ương cô đặc không gọi mà đến...

Là khi mình mở cuốn sách nhỏ đầy ánh sáng và đọc một mạch từ đầu đến cuối - thì những rung động mới mẻ mà như từng-quen-biết đã rủ nhau rập rờn kéo về...

Câu nói cũ, khi người học trò tìm kiếm thì người thầy xuất hiện, khi tín hiệu phát ra thì vũ trụ đáp lời -

Thiên Thần Bé Nhỏ và Ông Mặt Trời là một lời phản hồi an ủi, vỗ về, giản dị mà chạm tới sâu thật sâu của mình. Đây không phải cuốn sách để review hay khuyên đọc cho bất kỳ ai, mà là bức thư sẽ được đọc đi đọc lại hoài, vì mình "hữu duyên" (như chị NA nói khi tặng mình), dù vậy mình vẫn phải trích một trong những lời nhắn nhủ quý giá từ cuốn sách:

"Nếu như bạn không nhớ tôi là ai, tôi sẽ khó mà nhớ lại mình là ai trong suốt một thời gian dài; và nếu tôi quên mất tôi thực sự là ai, bạn cũng có thể quên mất bạn thực sự là ai luôn đấy, và cả hai chúng ta có thể lạc lối. Vì vậy, chúng ta cần một linh hồn khác đi cùng chúng ta để nhắc chúng ta thật ra mình là ai."

Nhớ những ngày đầu vào Đà Nẵng, mình đã giữ bên và đọc đi đọc lại những lá thư mà những người bạn của thanh xuân gửi cho mình từ Hà Nội, những lá thư thương mến, ôm ấp và giữ cho mình một niềm tin vào chính bản thân nhỏ bé này khi bắt đầu bước đi trên một chặng đường mới.

Nhờ những điều dung dị như vậy, nhờ những lá thư vẫn được chuyền tay trong bất kỳ hình dáng nào, mà hơi ấm và ánh sáng còn luôn ở lại, chí ít là với mình.

HẠNH PHÚC LÀ GÌ
trong The Wind in the Willows của tác giả Kenneth Grahame (bản tiếng Việt có tên là Gió Qua Rặng Liễu hoặc Gió Đùa Trong Liễu)

Sau kỳ nghỉ hè vừa rồi, các bạn lớp 9 quay lại lớp và "báo cáo" với mình về Nhật ký đọc sách của cá nhân. Là một phần của chương trình học, các con sẽ tự chọn một cuốn sách trong những cuốn cô mang đến (với mức độ ngôn ngữ và chủ đề khác nhau), và mang về nhà đọc, có ghi chép về quá trình đọc, trong một thời gian.

Một bạn nam với năng lực đọc rất khá, và với tính cách (thường được các bạn khác cho là) khá... già, đã bất ngờ chọn cuốn The Wind in the Willows - bản giản lược dành cho thiếu nhi, và còn bất ngờ hơn khi ngay sau đó con bày tỏ niềm hứng thú với câu chuyện này. Rồi sau cả một kỳ nghỉ hè dài, khi quay lại lớp, chia sẻ về kỳ nghỉ của mình, con nói rằng:

chính cuốn sách này là cứu cánh của mùa hè, là điều tươi sáng nhất trong khoảng thời gian vừa qua của con, và con mong muốn đọc bản gốc của nó.

Với bà giáo là mình, thì đây là một trong những niềm hạnh phúc chân thật khi đứng lớp; chính là sự đáng giá của hành trình mà nếu nhìn từ xa hay với một sự thúc giục thì rất dễ nản lòng, nhưng nếu từ tốn hiện diện bên cạnh những nhân cách đang lớn dần lên thì bản thân luôn được đủ đầy.

Thế là, mình tìm lại bản gốc The Wind in the Willows cho anh chàng, dù không thể là ấn bản năm 1908 😉 nhưng hi vọng bản này không bị biên tập thay đổi nhiều so với bản in lần đầu.

Và ngay trong những trang đầu, Chuột Chũi (Mole) và Chuột Nước (Rat) đã ngay lập tức "tóm" lấy mình với hai tuyên ngôn về Hạnh Phúc của riêng hai chú (e hèm):

🌟After all, the best part of a holiday is perhaps not so much to be resting yourself, as to see the other fellows busy working (by Mole)

-- Suy cho cùng, phần tốt đẹp nhất của một kỳ nghỉ có lẽ không phải ở chỗ bản thân mình được nghỉ ngơi, mà cái thú là khi được nhìn thấy những đứa khác vẫn phải lu bu làm việc. (Chũi nói)

🌟 Nothing seems really to matter, that's the charm of it. Whether you get away, or whether you don't; whether you arrive at your destination or whether you reach somewhere else, or whether you never get anywhere at all, you're always busy, and you never do anything in particular; and when you've done it there's always something else to do, and you can do it if you like, but you'd much better not. (by Rat)

-- Chẳng có gì thực sự quan trọng, đó mới là cái thú vị của nó. Dù bạn có đi hay không; dù bạn có đến được nơi bạn muốn hay đến một nơi nào khác, hoặc dù bạn chẳng bao giờ đi đến đâu cả, bạn lúc nào cũng bận rộn, nhưng chẳng bao giờ làm gì cụ thể cả; và khi xong rồi thì lại luôn có việc khác để làm, bạn cứ làm nếu thích, nhưng tốt nhất là đừng." (Chuột)

Đấy, hạnh phúc trên đồng cỏ, trên bờ sông nó phóng khoáng và dí dỏm nhỉ? Ai cũng có thể có những giây phút hạnh phúc thật riêng khác của mình, đúng không nào?

(hình ảnh đính kèm: hạnh phúc của Thư)

NHỮNG NGÀY CUỐI NĂM

có sớm không khi gọi những ngày này là cuối năm?

khi những cơn bão đã đi qua, và dù nghe tin tuần tới mưa lớn sẽ quay lại, và dù cho dự định sơn lại căn phòng vẫn ngổn ngang... thì rõ ràng từ hôm qua nắng đã chiếu sáng, tươi ấm và nhẹ tênh

những cơn gió thổi trong không khí thoáng đãng đầy tự do, cỏ lau nở sáng rực phía bờ sông, và sự hây hây trở lại trên má và môi người đi đường

thì là... sắp cuối năm chứ còn gì nữa!

thật là những ngày tươi đẹp, ngay cạnh chiếc kệ sách cũ, nhưng được sắp xếp lại, sẽ ngăn nắp hơn, sẽ hữu ích và thân thiện hơn

khi những cuốn sách được đứng lên, mình thấy rõ hình hài, độ dày, màu sắc và cả sức sống của chúng - sự mời gọi đến từ những thứ vẻ ngoài ấy sao mà quyến rũ

và khi những bàn tay chạm vào trang giấy, lật lật sang, thì cảm nhận về mặt giấy và mực chữ dường như chuyền một luồng rung động thật lòng vào bên trong, khiến người ta thấy đủ đầy và thổn thức

ngọt ngào là mùa thu

Word of the night: ILLUMINATION
---
nhặt được từ sách The Christmas Candle (của Richard Paul Evans)

GIÁO DỤC NHI ĐỒNG

"Giáo dục của mẹ là mở mang lí trí, soi sáng lương tâm và gây dựng nghị lực, sự giáo dục ấy thực hành trong một bầu không khí hiền từ mà cương quyết, yêu thương và không nuông chiều. Giáo dục cách ấy làm cho các tập quán tốt, các đức quý, tính hay tràn chiếm cả tâm hồn trẻ, không để chỗ cho những khuynh hướng tội lỗi chen lấn vào.

Các bà mẹ nên nhớ giáo dục là cốt gieo những mầm mống tốt thì sự xấu xa tự nhiên không có nữa. Chớ không phải là như phần đông lầm tưởng dạy con chỉ có một cách là trừng phạt những nết hư tính xấu của con là đủ rồi.

Một vạt đất hoang vu, nếu ta cày cuốc xong rồi lại bỏ phứa cho tự nhiên thì cây cỏ lại tràn mọc lại. Nếu trên vạt đất đã cày cuốc ấy ta biết gieo những mầm tốt, giống quý, những cây quý sẽ mọc cao và lấn át những cỏ còi cỏ cú. Dầu sau này có năm ba cây cỏ tranh mọc bậy, nhà làm vườn siêng năng chỉ tốn chút công phất qua là sạch.

Đối với tâm hồn của trẻ con cũng thế, nếu ta gieo trồng những mầm mống đạo đức thì tranh cỏ tội lỗi không mọc nổi. Ta không còn nhọc công mà la mắng trừng phạt, mà kêu trời van đất về những tội lỗi của con nữa. Mà dầu khi có một tội lỗi, những tội lỗi ấy cũng không bám chặt ăn sâu để ta phải dùng đến phương pháp quyết liệt mà tảo trừ."
---
trích từ sách Giáo Dục Nhi Đồng của tác giả Đạm Phương Nữ Sử (tên thật là Công Tôn Nữ Đồng Canh), một cây viết, nhà văn hóa, xã hội hiếm hoi (là nữ) của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Ở thời điểm đó, bà đã thể hiện những tư tưởng tiến bộ, đi trước thời đại và mang tính tổng thể về giáo dục trẻ em - trẻ em với toàn bộ những yếu tố bên trong và bên ngoài, quá khứ và hiện tại, trong mối liên hệ không tách rời với gia đình, mà quan trọng nhất là người cha người mẹ. Bao bọc nội dung có giá trị "thời thượng" ấy là văn phong dung dị mà sắc bén, từ tốn mà đầy sức nặng, cởi mở mà đậm tinh thần Việt Nam. Nay ở năm thứ 25 của thể kỷ XXI, mình đọc mà thấy khai mở bởi từng câu từng từ.

Trong phần Lời nói đầu của sách, bà viết: "Bản sách này ra đời có mục đích là giúp đường chỉ nẻo trong muôn một cho các ông cha bà mẹ muốn dạy con. Nó sẽ là người bạn của những bà mẹ hiền từ, rất thương con và muốn cho con nên người."

Với mình thì, cuốn sách này là một trong những món quà đến đúng thời điểm; như một giọt nước trong lấp lánh rơi xuống và nhẹ nhàng tan vào, cơ thể mình - mát lành theo.

Xin gởi một lời mời đọc tới những người cha người mẹ Việt Nam của thế kỷ này :)

NGỒI DƯỚI TÁN CÂY MÙA HÈ

Sáng nay, mình chợt nhớ lại những buổi sáng mùa hè đầy nắng ngày bé, mình và em họ bê một chiếc bàn nhỏ cùng hai chiếc ghế con ra ngồi dưới bóng cây sa-pô-chê nhà cậu. Chúng mình ngồi-học-bài ở đó! Và đó là một trong những trải nghiệm đầy năng lượng về việc học của mình.

Những ngày này, chúng ta hay băn khoăn liệu trẻ con có đang phải học nhiều quá hay không, liệu bài tập về nhà có phải là một áp lực cộng thêm hay không. Nghe có vẻ như việc học thật nặng nề, nhỉ! Hay là, ta thử nhìn từ góc độ này: khoan nghĩ về việc con phải dành bao nhiêu giờ để học ở lớp, ở trung tâm, học ở nhà; mà nhìn xem, con đang học gì, và học như thế nào.

Trẻ em ngày nay được bày sẵn rất nhiều công cụ để tiếp cận với nguồn thông tin cũng vô cùng dồi dào và sẵn có ở khắp nơi. Nói gì thì nói, ở cuối bất kì một cuộc nói chuyện hay bài viết nào, mình đều cảm thấy cần phải nhắc đến vai trò của người lớn – thời gian thực sự đồng hành với con, thay vì đứng ngoài nhìn vào, nhận xét, và phàn nàn.

Có một mục tiêu chung được đặt ra cho các lớp học của mình, từ các bạn nhỏ, thiếu niên, đến người lớn, đó là kỹ năng tự học. Làm sao để khi ra ngoài bối cảnh lớp học, không có sự giám sát và thúc đẩy của giáo viên, các bạn vẫn tiếp tục học. Một cách hứng thú, và bền vững. Giống như hai đứa trẻ, ngồi dưới tán cây mùa hè, với bút mực và sách vở, ngày ấy. Như là một phần của đời sống.

Hôm nay, nói một chút về tự học ở trẻ em, nhân mình đọc được một bài liên quan ở trang GradePower Learning.

TỰ HỌC LÀ GÌ
Là việc trẻ tự thực hiện và điều hướng việc học của mình – bên ngoài lớp học và sự giám sát của giáo viên. Với tự học, trẻ được quyền kiểm soát nội dung và phương pháp học.

TẦM QUAN TRỌNG CỦA TỰ HỌC
Tự học là một cách tuyệt vời để cải thiện trải nghiệm học tập, dù là học để thi hay chỉ vì sự thích thú. Tự học sẽ mang trẻ đến những chân trời xa hơn sách giáo khoa hay những gì giáo viên dạy ở lớp. Bằng cách thực hành tự học, trẻ được kích thích để khám phá sâu hơn vào những chủ đề mình quan tâm, từ đó phát triển những kỹ năng học tập một cách vững vàng.

LỢI ÍCH CỦA TỰ HỌC

1. Học sâu hơn
Khi tự học, trẻ được quyền chọn chủ đề mình thực sự yêu thích. Điều này mang đến niềm vui. Và chính niềm hứng khởi nội tại này sẽ kích thích trẻ khám phá sâu hơn về chủ đề ấy. Trẻ có cơ hội tư duy về nội dung một cách sâu sắc hơn, nhờ thế những sợi dây liên kết giữa các mảng thông tin tự nhiên mà hình thành.

Khi trẻ chú tâm, hứng thú, khả năng ghi nhớ cũng trở nên tốt hơn. Ngoài ra, những kĩ năng mà trẻ vận dụng và có được qua quá trình tự học sẽ giúp trẻ khi ứng xử với các tình huống khó khăn trong cuộc sống.

2. Xây dựng sự tự tin
Càng tự học, trẻ sẽ càng trở nên tự tin. Con sẽ nhận thấy mình là một người độc lập, có khả tự học những điều mới mà không phụ thuộc vào người khác. Đây chính là đòn bẩy động lực quan trọng cho trẻ về lâu dài.

4. Học ở tốc độ riêng của mình
Tự học cho phép con học nhanh hoặc chậm, phù hợp với khả năng của mình. Trẻ có thể dừng lại ở một nội dung mình thích, hoặc khi muốn hiểu rõ hơn về nó. Điều này giúp giảm áp lực, sự lo lắng hay nhàm chán mà trẻ có thể gặp phải trong những giờ học thông thường.

5. Kích thích sự tò mò
Mặc dù thường bị coi nhẹ, nhưng sự tò mò chính là một trong những động lực quan trọng nhất khiến trẻ (tự) học. Nếu trẻ không cảm nhận được sự liên quan giữa nội dung học với sở thích của mình, con sẽ tiếp thu ít hơn. Khi đó, trẻ học để ghi nhớ hơn là để hiểu. Tự học lại cho phép trẻ chọn thứ mình thực sự quan tâm để học, nhờ vậy mang lại một trải nghiệm học tập hứng khởi và hiệu quả hơn.

BA MẸ GIÚP CON TỰ HỌC NHƯ THẾ NÀO

1. Tìm tài liệu liên quan
Sách, báo, video giáo dục là những nguồn đáng tin cậy mà ba mẹ có thể tìm và cung cấp cho con, hoặc hướng dẫn con cách để tiếp cận có chọn lọc.

2. Trò chuyện về những gì con đang học
Hỏi han, lắng nghe để biết con quan tâm đến những chủ đề nào. Trò chuyện về nội dung con đang học là một cách tuyệt vời để giúp con tăng khả năng hiểu, thúc đẩy con học và chia sẻ nhiều hơn (Trò chuyện về quá trình, chứ không phải kiểm tra kết quả học tập của con).

3. Thử nhiều phương pháp
Mỗi trẻ phù hợp với một phương pháp tự học nhất định. Lợi thế của tự học là trẻ được chọn xem cách nào hiệu quả nhất để áp dụng. Ba mẹ hãy khuyến khích con thử nhiều cách, như đọc sách, xem video, vẽ bản đồ tư duy, hay các hoạt động sáng tạo khác mà con có thể dùng để xử lý thông tin. Sau đó, có thể chọn phương pháp nào khiến con hứng thú nhất để duy trì.

4. Cung cấp dụng cụ cần thiết
Bí quyết đầu tiên để con có thể tự học là được trang bị. Hãy đảm bảo con có đủ những dụng cụ học tập cần thiết trong những buổi tự học:
• Một góc học tập – ví dụ như một bộ bàn ghế tách biệt khỏi những thứ gây xao nhãng (tivi hay đồ chơi)
• Dụng cụ học tập – như các loại bút (bút mực, bút chì hay bút màu) và các loại giấy (nhiều màu) để trẻ ghi chép sáng tạo tùy ý
• Máy tính – để con có thể đọc, xem, nghe tài liệu online (nếu cần, đối với những bạn có thể tự sử dụng an toàn)

Mong các con có những giờ tự học đầy năng lượng như ngồi dưới tán cây mùa hè.

---
ANNE OF APRIL