14/08/2026
ĐỂ CẤP DƯỚI DÁM QUYẾT MÀ CẤP TRÊN VẪN KIỂM SOÁT ĐƯỢC
Có những năng lực chỉ hình thành khi người ta được tự quyết, tự chịu trách nhiệm và không còn có thể trông chờ người khác quyết định thay.
Khi Việt Nam gia nhập WTO năm 2007, tôi đã đi làm được khoảng 5 năm. Khi ấy, tôi từng lo nhiều doanh nghiệp trong nước sẽ không chịu nổi sức ép cạnh tranh, có thể phá sản hàng loạt và nền kinh tế phải trả giá rất đắt.
Gần hai thập kỷ nhìn lại, tôi thấy mình không sai khi nhìn thấy những rủi ro nhưng đã đánh giá thấp khả năng thích nghi của doanh nghiệp và của cả nền kinh tế khi buộc phải bước ra cạnh tranh thực sự. Có những năng lực chỉ hình thành khi người ta được tự quyết, tự chịu trách nhiệm và không còn có thể trông chờ người khác quyết định thay.
Tôi nhớ lại câu chuyện đó khi nhìn vào quá trình Đảng ta kiên trì thúc đẩy phân cấp, phân quyền, từ Nghị quyết 27/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới đến ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm vận hành mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền 3 cấp ngày 1/7 vừa qua.
Tại hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực và kiểm soát quyền lực, đồng thời chỉ ra nguy cơ cấp trên không nắm chắc cơ sở hoặc cấp dưới phải xin ý kiến quá nhiều. Việc đưa tỷ lệ công việc cấp xã phải xin ý kiến cấp trên vào nhóm chỉ số theo dõi cho thấy phân quyền phải được tiếp tục đo lường, phát hiện điểm nghẽn và điều chỉnh.
Giao quyền xuống thì ai kiểm soát người được trao quyền?
Đây là một trong những câu hỏi khó nhất của phân quyền. Nhưng nếu vì muốn kiểm soát mà những việc quan trọng vẫn phải xin ý kiến cấp trên, thì quyền trên văn bản đã giao xuống, còn quyền quyết định thực tế vẫn nằm ở trên. Người dưới khó chủ động, người trên quá tải, trách nhiệm cũng mờ đi.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy bài toán này không mới. Hiến chương châu Âu về tự quản địa phương quy định giám sát hành chính đối với chính quyền địa phương phải có căn cứ pháp luật; với thẩm quyền thuộc về địa phương, giám sát chủ yếu nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật và các nguyên tắc hiến định, còn mức độ can thiệp phải tương xứng với lợi ích cần bảo vệ.
Đằng sau cách diễn đạt có vẻ pháp lý ấy là một nguyên tắc giản dị: kiểm soát quyền lực không nhất thiết có nghĩa là cấp trên được quyền quyết định lại mọi việc của cấp dưới. Nếu một việc đã thuộc thẩm quyền địa phương, cấp trên có thể hỏi quyết định có đúng luật, có vượt thẩm quyền, có xung đột lợi ích, kết quả có đạt chuẩn hay không. Nhưng nếu cấp trên luôn có thể nói “tôi thấy phương án khác tốt hơn nên anh phải làm theo” thì rất khó nói quyền quyết định đã thực sự được trao.
New Zealand cũng đặt một ranh giới đáng chú ý. Luật Chính quyền địa phương yêu cầu Tổng Kiểm toán xem xét việc tuân thủ pháp luật, chất lượng thông tin và các giả định làm cơ sở cho kế hoạch dài hạn nhưng không bình luận thay về giá trị lựa chọn chính sách. Người kiểm tra được quyền xem quyết định có đúng thẩm quyền, đúng quy trình và có vụ lợi hay không và họ không mặc nhiên trở thành một cấp quyết định thứ hai.
Cách phân định đó rất gần với ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV ngày 29/7, triển khai Nghị quyết số 17 ngày 24/7.
Khi phân vai giữa các cơ quan trong hệ thống chính trị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh phải bảo đảm liên thông giữa lãnh đạo, thể chế hóa, tổ chức thực hiện và giám sát nhưng “không làm thay chức năng của nhau”. Theo tôi, đây cũng là nguyên tắc quan trọng của phân quyền: giám sát phải giúp quyền được giao thực hiện đúng, chứ không biến người giám sát thành cấp quyết định thứ hai.
Phân biệt này quan trọng vì quyền quyết định bao giờ cũng đi kèm khả năng có quyết định không tối ưu. Nếu mọi quyết định không thành công đều có nguy cơ trở thành vấn đề trách nhiệm cá nhân, cách an toàn nhất sẽ là không quyết, hoặc xin ý kiến cấp trên trước khi quyết. Khi ấy chính cơ chế kiểm soát có thể làm phân quyền mất tác dụng.
Nhưng trao cho cấp dưới khoảng tự quyết lớn hơn cũng không thể đồng nghĩa với buông lỏng. Brazil là một ví dụ đáng quan tâm. Tòa Kiểm toán Liên bang nước này sử dụng hệ thống Alice để thu thập dữ liệu đấu thầu, đối chiếu dữ liệu giá, nhận diện dấu hiệu bất thường rồi cảnh báo cho kiểm toán viên. Máy không thay con người kết luận vi phạm mà nó giúp biết hồ sơ nào cần nhìn kỹ hơn. Khi quyền lực để lại dấu vết số, cấp trên có thể nhìn thấy nhiều hơn mà chưa chắc phải can thiệp nhiều hơn./.
Vietnamnet
