08/10/2025
LÀM THEO HƯỚNG DẪN
(Following Instructions/ Direction)
Khái niệm làm theo hướng dẫn
Làm theo hướng dẫn là một phần quan trọng của cuộc sống hàng ngày của trẻ. Đó là khả năng thực hiện một hoặc nhiều hành động theo yêu cầu của người khác. Làm theo hướng dẫn đòi hỏi trẻ lắng nghe một cách chi tiết lời người khác nói, sắp xếp chuỗi thông tin theo thứ tự các bước thích hợp và biết cách phân tích hoặc nhớ lại các thông tin người khác đưa ra.
Ở nhà, cha mẹ trẻ thường yêu cầu trẻ làm những công việc đơn giản, ví dụ: “ Để ly xuống bàn!”; Ở trường thầy cô sẽ yêu cầu trẻ tuân theo các nội quy trong lớp, ví dụ: “ Mang cặp treo lên móc!”, và trong các nhiệm vụ học tập, ví dụ: “Em hãy vẽ hình vuông, sau đó tô màu đỏ vào hình vuông vừa vẽ”. Khi trẻ tham gia chơi với các bạn trong lớp, trẻ và các bạn thường đưa ra những hướng dẫn trong khi chơi, ví dụ: “Bạn Hương đặt búp bê lên giường” hoặc “Chúng ta cùng chơi trò bác sĩ, bạn Hương là bệnh nhân, Minh là bác sĩ”.
Tầm quan trọng của làm theo hướng dẫn
Trẻ có khả năng làm theo hướng dẫn là một điều quan trọng để thực hiện các nhiệm vụ có hiệu quả trong các môi trường khác nhau, ví dụ: ở nhà, ở trường mẫu giáo, trường tiểu học, công viên hoặc nhà người khác. Nếu trẻ gặp khó khăn khi làm theo hướng dẫn, điều đó ảnh hưởng đến khả năng đạt được các mục tiêu hoặc nhiệm vụ được đề ra ( mà thường từ người lớn) cho trẻ.
Phân loại làm theo hướng dẫn
Làm theo hướng dẫn một bước: những hướng dẫn với câu đơn giản và những từ trẻ học rất sớm, ví dụ: “Đưa cho mẹ cái ly/ cốc”; “Bỏ rác vào thùng”; “Mở/ đóng cửa”; “Mang/ cởi giày dép”; “Cho bạn kẹo”; “Vẽ vòng tròn”…
Làm theo hướng dẫn một bước mở rộng: những hướng dẫn với câu có thêm thành phần phụ, câu phủ định, hoặc từ vựng trẻ học về sau, ví dụ: “Cho cô cây bút chì không phải màu đỏ”; “Không nhặt tranh hoa cúc vàng” “Lấy con vịt to hơn” “Chỉ con thỏ ôm củ cà rốt”…
Làm theo hướng dẫn hai bước: những hướng dẫn với câu có liên từ cơ bản hoặc thêm ngữ (phrase), ví dụ: “Vẽ một vòng tròn và một hình vuông”; “Đóng cửa, sau đó ngồi xuống; “Dọn dẹp đồ chơi trước khi lấy đồ chơi khác”; “Lấy cái ly không có nước đưa cho mẹ”
Làm theo hướng dẫn hai bước mở rộng: những hướng dẫn hai bước với câu có thêm thành phần phụ. ví dụ : “Hôm nay, chúng ta đi sinh hoạt ngoại khóa thay vì học trong lớp”;
Làm theo hướng dẫn ba bước:
Làm theo hướng dẫn ba bước với 1 hành động và 3 đồ vật, ví dụ: "Lấy cho mẹ chiếc giày, cái ly và trái banh”
Làm theo hướng dẫn ba bước với 3 hành động và 1 đồ vật, ví dụ: "Lấy ly, mang vào nhà bếp và để vào trong bồn rửa chén”
Làm theo hướng dẫn ba bước với 3 đồ vật liên hệ với nhau, ví dụ: " Đặt búp bê ngồi lên ghế và cho búp bê uống sữa”
Làm theo hướng dẫn phức tạp nhiều bước: những hướng dẫn nhiều bước với câu có nhiều mệnh đề, câu phức và từ vựng trẻ học về sau, ví dụ: “Em hãy đọc đoạn văn sau đây và tìm các từ tượng thanh có trong bài, sau đó ghi các từ tượng thanh em tìm được vào vở bài tập Tiếng Việt."
Các điều kiện cơ bản giúp trẻ phát triển khả năng làm theo hướng dẫn
Khả năng nghe: trẻ cần nghe tốt, rõ ràng những gì người khác nói. Do đó kiểm tra thính lực cho trẻ trước khi can thiệp về ngôn ngữ, giao tiếp và lời nói là điều bắt buộc mà tất cả các chuyên viên âm ngữ cần phải thực hiện.
Khả năng hiểu (ngôn ngữ tiếp nhận): trẻ cần hiểu ý nghĩa lời nói của người khác, đặc biệt trẻ cần có vốn từ và các khái niệm phù hợp với độ tuổi.
Khả năng chú ý và tập trung (Attention and concentration):trẻ nỗ lực duy trì thực hiện các hoạt động mà không bị chi phối bởi các vấn đề khác để hoàn thành nhiệm vụ, ví dụ: trẻ có khả năng chơi trò chơi nấu ăn với mẹ trong khoảng thời gian 10-15 phút hoặc trẻ có thể học một chủ đề về màu sắc với cô khoảng 10 phút mà không xao nhãng.
Khả năng ghi nhớ: khả năng lưu giữ và thao tác tạm thời thông tin, liên quan đến khả năng hiểu ngôn ngữ, biết lý luận, học thông tin mới và cập nhật thông tin này khi sự thay đổi xảy ra, ví dụ: trẻ lắng nghe và quan sát miệng của chuyên viên âm ngữ trị liệu trong khi chỉnh âm cho trẻ. Sau một vài lần lắng nghe và quan sát, trẻ bắt đầu bắt chước các hướng dẫn của chuyên viên âm ngữ trị liệu bằng cách đặt vị trí của lưỡi, môi, gợi ý của tay…để phát âm đúng với âm đích mà chuyên viên âm ngữ trị liệu yêu cầu.
Từ 1-2 tuổi: trẻ có khả năng làm theo hướng dẫn một bước, ví dụ: “Cởi giày”, “Đặt giày lên kệ”; “Đi vào phòng”, “Cởi áo khoác”.
Từ 2-3 tuổi: trẻ có khả năng làm theo hướng dẫn hai bước, ví dụ: “Cởi giày và đặt lên kệ”; “ Đi vào phòng và cởi áo khoác”.
Từ 3 - 4 tuổi: trẻ có khả năng làm theo hướng dẫn ba bước, ví dụ: “Cởi giày, đặt lên kệ và ngồi xuống ghế”; “ Đi vào phòng, cởi áo khoác ra và treo lên móc”; “Chỉ con mèo, con chó và con khỉ”
Các biểu hiện của trẻ gặp khó khăn làm theo hướng dẫn
Chỉ làm theo hướng dẫn với lời nói đơn giản, ngắn, chậm và có minh họa bằng cử chỉ, hành động, tranh ảnh, mô hình…
Khó hiểu những hướng dẫn phức tạp nhiều bước; trẻ cần được hướng dẫn lặp đi lặp lại nhiều lần; trẻ rối loạn phổ tự kỷ gặp khó khăn rất nhiều trong khi làm theo hướng dẫn, do đó dạy trẻ học điều mới cần thời gian và dạy nhiều lần.
Không làm theo chính xác điều trẻ được hướng dẫn, thường không hiểu hoặc hiểu sai các thông tin trẻ nghe, ví dụ: cô yêu cầu trẻ lấy ly nhưng trẻ lấy kéo.
Xao lãng khi làm theo hướng dẫn, ví dụ: trẻ học với cô nhưng quay mặt vào tường, vẫy tay, mắt nhìn các bức tranh dán trên tường.
Ngơ ngác nhìn người hướng dẫn trẻ
Né tránh làm theo hướng dẫn bằng cách lôi kéo người hướng dẫn qua một chủ đề khác, vd: trẻ đòi uống nước, đi vệ sinh, than mệt…
Quan sát bạn trong lớp thực hiện những điều cô giáo hướng dẫn hoặc làm một việc khác hoặc không làm gì cả, ví dụ: cô hướng dẫn cả lớp cắt giấy theo đường thẳng, trẻ không làm theo mà lấy kéo cắt tóc của trẻ.
Các biểu hiện khác kèm theo của trẻ gặp khó khăn làm theo hướng dẫn
Hành vi: là hành động của một cá nhân, thường liên hệ với môi trường. Trẻ từ chối nghe hướng dẫn và chọn hoạt động khác mà trẻ thích.
Hoàn thành nhiệm vụ học tập: trẻ hiểu sai hoặc không hiểu các hướng dẫn bằng lời hoặc bằng chữ viết trong các hoạt động của lớp, do đó trẻ không có khả năng hoàn thành nhiệm vụ được yêu cầu.
Kế hoạch và quy trình hoạt động (planning and sequencing): thực hiện các hoạt động hoặc nhiệm vụ học tập nhiều bước theo quy trình để đạt kết quả tốt. Trẻ thường không thực hiện hoặc bỏ qua một vài bước của một chuỗi hành động/ hoạt động theo yêu cầu.
Các chiến lược giúp trẻ cải thiện khó khăn làm theo hướng dẫn
Giao tiếp mắt: gây sự chú ý của trẻ qua thị giác trước khi hướng dẫn trẻ
Hướng dẫn đơn giản: đưa ra chỉ một hướng dẫn tại một thời điểm
Ngôn ngữ đơn giản: từ ngữ đơn giản, nhấn mạnh, chậm và có minh họa.
Chia các hướng dẫn bằng lời thành từng phần nhỏ: thay vì nói “ Đi lấy cặp, lấy mũ, rồi đi về” thì người hướng dẫn nói “ Đi lấy cặp.” Khi trẻ làm theo hướng dẫn, nói tiếp “ Bây giờ lấy mũ,” tiếp theo “ được rồi, bây giờ đi về”.
Lặp lại: yêu cầu trẻ lặp lại hướng dẫn để đảm bảo trẻ đã hiểu những điều trẻ cần làm, ví dụ: “Đi lấy cặp, sau đó ngồi vào ghế. (tên trẻ), cô muốn con làm gì vậy? ”
‘Trước tiên/ sau đó’: Dùng bảng này giúp trẻ hiểu thứ tự nhiệm vụ trẻ cần làm theo yêu cầu. " Trước tiên lấy áo, sau đó mang giày".
Làm sáng tỏ vấn đề: Khuyến khích trẻ hỏi lại nếu trẻ quên một phần của hướng dẫn hoặc chưa hiểu điều người khác yêu cầu trẻ làm, ví dụ: "Cô ơi, cô nhắc lại/ chỉ lại cho con…".
Công cụ hỗ trợ thị giác (Visual aids-tranh ảnh, cử chỉ điệu bộ, biểu hiện nét mặt): dùng để hỗ trợ trẻ hiểu và nhắc cho trẻ các hướng dẫn, ví dụ: các hình ảnh của quy trình rửa tay
Những hoạt động cải thiện khó khăn làm theo hướng dẫn
Tùy theo độ tuổi và khả năng của trẻ mà cha mẹ hoặc thầy cô giáo thiết kế những trò chơi / hoạt động lôi cuốn trẻ chơi để áp dụng các hướng dẫn một, hai, ba hoặc nhiều bước giúp trẻ làm theo hướng dẫn. Sau đây là một số ví dụ.
Trò chơi: con thỏ, ăn cỏ, uống nước, chui hang, nằm ngủ; chi chi chành chành; tập tầm vông tay không tay có…
Trò chơi thả hình khối, chồng hình khối, xếp hình, bowling, lăn banh, dấu và tìm đồ vật…
Chỉ bộ phận cơ thể, chỉ các đồ chơi, đồ vật quen thuộc trong nhà
Các quy trình hoạt động trong sinh hoạt hàng ngày: tắm, rửa tay, đi vệ sinh, mặc quần áo…
Lý do tìm kiếm nhà trị liệu nếu trẻ gặp khó khăn khi làm theo hướng dẫn
Để giúp trẻ làm theo hướng dẫn trong lớp học và các yêu cầu của nhiệm vụ học tập
Để giúp trẻ làm theo hướng dẫn trong các tình huống xã hội, ví dụ: chơi chung với các bạn, tham gia hiệu quả các hoạt động
ngoại khóa ở trường như chơi thể thao
Để giúp trẻ hiểu và hoàn thành các sinh hoạt hàng ngày và các nhiệm vụ mới ở trường và ở nhà.
Hậu quả của không can thiệp vấn đề khó khăn khi làm theo hướng dẫn
Khó hiểu các hướng dẫn trong tương tác xã hội với bạn cùng lớp và người không quen thuộc.
Khó hiểu các mệnh lệnh trong nhiệm vụ học tập ở mức giáo dục cao hơn.
Khó làm theo các hướng dẫn ở nơi làm và ảnh hưởng đến hiệu quả công việc.
Hậu quả của can thiệp lạm dụng làm theo hướng dẫn
Có nhiều phương pháp giúp trẻ học những điều xung quanh cuộc sống của trẻ, từ những điều cơ bản nhất như tự chăm sóc bản thân đến những điều phức tạp hơn như các kỹ năng xã hội. Các phương pháp đó là hướng dẫn, làm mẫu, định hình ( shaping) và từng bước một ( step by step)
Nếu chỉ áp dụng một phương pháp hướng dẫn và trẻ chỉ làm theo hướng dẫn thì trẻ sẽ trở nên thụ động. Trẻ lúc nào cũng chờ đợi sự gợi ý của người khác trước khi đáp lại và chỉ đáp lại (responding) mà không khởi xướng (initiating). Trẻ chỉ khởi xướng những điều trẻ hứng thú hoặc nhu cầu của trẻ. Do đó cần cân bằng giữa phương pháp làm theo hướng dẫn với các phương pháp khác khi can thiệp cho trẻ.
Những nhà chuyên môn mà trẻ khó khăn làm theo hướng dẫn cần gặp
Nếu trẻ gặp khó khăn làm theo hướng dẫn, phụ huynh cần được đưa đến gặp các chuyên viên âm ngữ trị liệu. Nếu trẻ kèm thêm các vấn đề khác, trẻ cần gặp cả chuyên viên hoạt động trị liệu.
Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, chuyên viên âm ngữ trị liệu và chuyên viên hoạt động tri liệu nói tiếng Việt không đủ để đáp ứng nhu cầu của xã hội, do đó trẻ cần đưa đến gặp nhà giáo dục đặc biệt, chuyên viên tâm lý, có thể chuyên viên tâm vận động nếu không tìm được các chuyên viên âm ngữ trị liệu và chuyên viên hoạt động trị liệu.
Lê Thị Thanh Xuân
Chuyên viên âm ngữ trị liệu