03/12/2025
SỰ CHỌN LỰA KHÓ KHĂN
Trước kia , khi có một đứa con đâc biệt trong nhà,hầu hết các bậc cha mẹ đều hoang mang, lo lắng không biết sẽ phải đưa con đi đẫu, và phải làm gì để giúp con vượt qua những thách thức. Khi đưa con đi khám ở các bệnh viện Nhi Đồng tại TP HCM ( hoặc bệnh viện Nhi Trung Ương Hà Nội ) thì sau khi có kết quả chẩn đoán , phụ huynh chỉ nhận được lời khuyên : Cho con đi can thiệp – Nhưng can thiệp cái gì ? ở đâu ? với ai và như thế nào ? đều là những câu hỏi chưa có đáp án thỏa đáng !
Giờ đây thì trên FB tràn ngập thông tin về việc lượng giá , chẩn đoán và các cơ sở can thiệp đủ loại đủ kiểu cho phụ huynh chọn lựa , thì vấn đề không còn là can thiệp ở đâu mà là can thiệp như thế nào để có thể đem lại hiệu quả như mong đợi .
Điều đầu tiên mà phụ huynh cần xác định là Can thiệp không phải là giáo dục cũng không phải là trị liệu , mặc dù có thể nói đó là hoạt động tri liệu qua giáo dục ! Sao kỳ vậy ? Việc can thiệp cho một trẻ đâc biệt đúng là một hoạt động trị liệu – nhưng chỉ là sự vận dụng những nguyên tắc của nhiều phương pháp trị liệu khác nhau , chứ không dựa vào một, hai phương pháp chủ yếu ! Việc can thiệp đươc tiến hành dưới hình thức dạy học của một giáo viên và một trẻ . Đúng là giáo dục còn gì ! Thế nhưng ở đây Giáo viên không dạy trẻ ( nếu hiểu theo nghĩa Dạy là cung cấp kiến thức kỹ năng ) mà người giáo viên đóng vai trò một Hướng dẫn viên, khích lệ và khơi dây những năng lực của trẻ . Năng lực đó là sự Tập trung chú ý, là sự điều chỉnh hành vi, cải thiện thao tác, là sự sắp xếp lại những nhận thức rối loạn của trẻ .
Một đứa trẻ 3 tuổi khi bước chân vào lớp Mẫu giáo – Bé sẽ được dạy cho các kiến thức kỹ nặng cho trẻ 3 tuổi đã được thiết kế sẵn dựa trên sự phát triển của lứa tuổi lên 3 . Đó là GIÁO DỤC . Nhưng một trẻ đặc biệt 3 tuổi khi đến với một giáo viên dạy trẻ đặc biệt, em có sẵn sàng để tiếp nhận chương trình giáo dục cho trẻ 3 tuổi hay không ? Hẳn là không ! vậy thì em sẽ được học các điều dành cho trẻ 2 tuổi ? Hay 1 tuổi ? Không đơn giản như vậy đâu ! và thực tế thì bé cũng không thể HỌC ĐƯỢC ! Bởi vì Bé chưa có các yếu tố cần thiết cho việc học , như đối với một trẻ bình thường ở lứa tuổi lên ba.
Đâu là những yếu tố cần thiết để bé có thể học ?
Yếu tố đầu tiên là sự Giao tiếp giữa bé và cô - hai là khả năng tập trung chú ý vào những điều cô dạy – Ba là khả năng ghi nhớ những điều đó và có thể bắt chước theo cô ! Bốn là có những dấu hiệu , cử chỉ và lời nói để đáp ứng và phản hồi lại những gì mà cô cần biết ! Trẻ đặc biệt không có hay không thể vận dụng các yếu tố này , và trẻ cần được phát triển các khả năng này , ta gọi đó là hoạt động CAN THIỆP trong sự tương tác 2 chiều giữa GV và trẻ chứ không phải là giáo dục hay dạy dỗ một chiều từ GV đến trẻ ! .
Có một vấn đề làm cho phụ huynh lo lắng nhất là khả năng SỬ DỤNG LỜI NÓI của trẻ . 80% trẻ đặc biệt là có khó khăn về ngôn ngữ - ta gọi là CHẬM NÓI . mà lới nói lại là chìa khóa cho việc giao tiếp , trẻ phải biết GỌI và biết ĐÁP hay biết HỎI và biết THƯA - Có lẽ vì vậy , nên mong đợi đầu tiên của phụ huynh là con biết NÓI ! và câu hỏi Bao giờ con biết nói ? là thách thức cho cả trẻ, cả bố mẹ và cả người giáo viên can thiệp cho trẻ .
Có lẽ sau mong đợi biết được về tình trạng của con - thì mong đợi tiếp theo sẽ là con biết nói – Đến đây, câu hỏi được đặt ra là DAY CHO CON BIẾT NÓI trước hay CAN THIỆP CHO CON PHÁT TRIỂN CÁC KỸ NĂNG CƠ BẢN TRƯỚC ? Hai hoạt động này đều có thể gọi là can thiệp - Nhưng một đằng là tập trung vào việc tập cho trẻ BẬT ÂM – Nói ra được các TỪ ĐƠN, rồi TỪ ĐÔI , và đến các câu đơn giản. Khi con nói được, biết trả lời các câu hỏi đơn giản. Một đằng là tạo các yếu tố thuận lợi để con phát triển các yếu tố cần thiết nhất, cơ bản nhất để từ đó phát triển các kỹ năng, trong đó ngôn ngữ hay rộng hơn là Giao tiếp cũng là một kỹ năng cần có .
Như vậy, Phụ huynh có hai chọn lựa là CAN THIỆP ÂM NGỮ hay CAN THIỆP SỚM . Hai hoạt động này có điểm tương đồng là đều giúp trẻ phát triển, một đằng là phát triển LỜI NÓI để có thể giao tiếp, và qua giao tiếp thì có thể tiếp tục phát triển các kỹ năng khác . Một đằng là phát triển đồng thời các kỹ năng thiết yếu , qua đó trẻ vẫn có được khả năng Giao tiếp để phát triển dù cho Lời nói còn có nhiều hạn chế .
Với hoạt động CAN THIỆP ÂM NGỮ - thì GV sẽ tập trung vào các kỹ thuật phát triển ngôn ngữ cho trẻ . Hoạt động này có hai ưu điểm là Giúp trẻ mau biết nói, có thể giao tiếp và chỉ cần can thiệp trong 1 giờ / ngày . Thích hợp cho việc trẻ vừa Can thiệp, vừa có thể học hòa nhập tại các trường Mẫu giáo . Nếu trẻ được chẩn đoán xác định chỉ là CHẬM NÓI ĐƠN THUẦN – không thuộc dạng Tự kỷ hay tăng động Giảm chú ý , Chậm Phát triển trí tuệ…thì đây là hoạt động Can thiệp phù hợp .
Thế nhưng nếu là một trẻ có tình trạng Tự kỷ ( mức độ nhẹ và trung bình ) hay tăng động giảm chú ý – Chậm phát triển trí tuệ , thì việc can thiệp 1h/ ngày trong tuần là chưa đủ vì ngoài hoạt động phát triển ngôn ngữ , trẻ còn cần được phát triển khả năng vận động, tập trung chú ý , nhận thức và hành vi … Điều này đòi hỏi một chương trình CAN THIỆP CÁ NHÂN đầy đủ, và hơn thế nữa là một môi trường hay một không gian Can thiệp hoàn thiện .
Phụ huynh có con là trẻ Đặc Biệt ( Tự kỷ , tăng động giảm chú ý hay Chậm phát triển ) , vì nhiều lý do khác nhau , nên thích chọn việc mời Giáo viên đến nhà can thiệp , hay cho con can thiệp theo giờ tại một trung tâm hoặc ngay tại trường Mầm Non . Điều này tuy có thể làm giảm chi phí can thiệp cho gia đình ( cũng là 1 gánh nặng ) Nhưng hiệu quả đem lại không cao , một phần vì thời lượng can thiệp ngắn , nhưng điều quan trọng hơn là không gian can thiệp hạn chế , không đủ chỗ cho trẻ có các hoạt động phát triển kỹ năng.
Chúng ta nên biết , một hoạt động can thiệp cho trẻ đặc biệt thì Phương pháp chiếm 25 % hiệu quả, không gian chiếm 25 % . người hướng dẫn đóng góp 25% vào kết quả . Còn 25 % là do khả năng tham gia của gia đình và của chính đứa trẻ Vì thế , để có thể giúp con vượt qua những thách thức và có khả năng phát triển và nhất là phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh gia đình, phụ huynh cần phải cân nhắc để chọn cho con một phương án can thiệp thích hợp . Phụ huynh có thể tìm đến các chuyên gia có kinh nghiệm để được vạch ra một chiến lược can thiệp , để không phải hoang mang trước quá nhiều hình thức lựa chọn , để không phải lãng phí thời gian và tiền bạc vào các hoạt động can thiệp không phù hợp với tình trạng của con . Phụ huynh TỈNH THỨC là điều mà trẻ đặc biệt cần có cùng với một gia đình ổn định và một kế hoạch can thiệp phù hợp.
CVTL LÊ KHANH