Trường Dạy Vẽ Tư Duy

Stephanie Kiser đến New York năm 2014 với ước mơ trở thành biên kịch, nhưng cuộc sống đã đưa cô rẽ sang một hướng không ai ngờ: trở thành bảo mẫu cho giới siêu giàu. Chính công việc tưởng chừng như chỉ là lao động tay chân, không có tương lai này lại mang về cho cô mức thu nhập lên đến 110.000 USD/năm (khoảng 2,8 tỷ đồng) - Cao hơn hầu hết các công việc văn phòng mà bạn bè cô đang làm.

Hành trình làm bảo mẫu được Stephanie Kiser kể lại trong cuốn hồi ký mới, phơi bày cả mặt hào nhoáng lẫn những yêu cầu khắc nghiệt đằng sau công việc mà cô khẳng định là AI không thể nào thay thế.

Trong 7 năm làm bảo mẫu, Stephanie phục vụ cho những gia đình thuộc tầng lớp 1% tinh hoa ở New York: Những người sở hữu tài sản thừa kế kếch xù, bác sĩ, luật sư cấp cao. Cô từng đưa con của chủ nhà tới các lớp học thêm với mức phí lên đến 500 USD/buổi (13,1 triệu đồng). Hàng ngày, cô llái Porsche hoặc Mercedes đi siêu thự. Trong khoảng thời gian dịch bệnh Covid-19 xuất hiện, cô thậm chí còn được sống trong biệt thự xa hoa cùng chủ nhà và nhận mức lương cao hơn, chỉ để làm những công việc "hệt như mọi ngày".

Thời điểm mới bén duyên với nghề bảo mẫu, Stephanie nhận mức lương 20 USD/giờ (khoảng 526 nghìn đồng). Nếu so với công việc cô mơ ước là biên kịch, cô chỉ có thể kiếm khoảng 14 USD/giờ (37 nghìn đồng). Khoảng cách về thu nhập rõ ràng là điều dễ thấy, ngay từ những ngày đầu tiên.

Sau khi có kinh nghiệm và nhận được nhiều feedback tốt, Stephanie được "bước chân" vào thế giới "agency bảo mẫu" - nơi chỉ tuyển những người giỏi nhất hoặc những gương mặt trẻ sở hữu nhiều kỹ năng đặc biệt. Từ đó, cô mới bắt đầu được làm bảo mẫu cho người giàu, rồi sau này là làm cho giới tinh hoa. Thu nhập đương nhiên cũng tăng lên.

Đương nhiên, chẳng có công việc nào lương cao mà lại dễ dàng. Nghề bảo mẫu của Stephanie cũng không phải là ngoại lệ. Cô cho biết nghề này cũng đi kèm những yêu cầu và rủi ro cực lớn.

Stephanie nói rõ trong cuốn tự truyện: Trong ngành bảo mẫu, hợp đồng là thứ duy nhất có giá trị. Ngoài ra, không còn gì khác: Không HR, không chế độ đãi ngộ ngày nghỉ, không có luật lao động cụ thể. Mọi quyền quyết định đều nằm trong tay chủ nhà.

Có tuần Stephanie làm quá 60 giờ, nhưng không thể nói "tôi đã làm đủ, làm xong và giờ thì tôi xin phép nghỉ". Vì vậy, ngay cả khi được một gia đình siêu giàu khác mời về làm bảo mẫu với mức lương 125.000 USD/năm (3,2 tỷ đồng), cộng bảo hiểm y tế, bảo hiểm nha khoa, thẻ tàu điện ngầm và thưởng năm, cô vẫn từ chối vì họ không cung cấp hợp đồng rõ ràng. Với Stephanie, thiếu hợp đồng có nghĩa là cuộc sống có thể bị đảo lộn bất cứ lúc nào.

Ngoài ra, đặc thù nghề này còn nằm ở việc phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn nhiều so với những gì mọi người tưởng tượng. Những bảo mẫu được săn đón nhất là người có 50 năm kinh nghiệm, đã chăm hàng chục đứa trẻ, hoặc những người trẻ bước ra từ đại học danh tiếng, thành thạo nhiều kỹ năng: Có kỹ năng sư phạm, có kiến thức tâm lý, hiểu biết về dinh dưỡng, biết nấu ăn, biết lái xe,... Với những bảo mẫu đáp ứng được tất cả những tiêu chí đó, họ có thể được ở phòng riêng cùng chủ nhà, được bao ăn uống - sinh hoạt, có giờ làm - giờ nghỉ rõ ràng, cố định cùng mức thưởng có thể lên tới 6 tháng lương.

Còn với những bảo mẫu ít kinh nghiệm và không có nhiều bằng cấp - kỹ năng như Stephanie, dù thu nhập không thấp, nhưng cô khẳng định sẽ phải làm rất nhiều, rất vất vả và gần như không có đãi ngộ gì ngoài tiền lương.

Rủi ro lớn nhất của nghề này, theo Stephanie, là không bao giờ có cảm giác an toàn. Nếu mang thai, không có chuyện nghỉ thai sản mà vẫn có lương. Nếu gặp vấn đề sức khỏe, đương nhiên là phải chấp nhận mất lương. Ngay cả khi cô ốm và sẵn sàng đi làm, thì cũng không được vì vi phạm nguyên tắc "bảo vệ sức khỏe" của gia đình chủ.

Dẫu vậy, chính nghề bảo mẫu lại giúp Stephanie xây dựng nền tảng tài chính để bắt đầu cuộc đời mới. Cô dùng tiền tiết kiệm mua nội thất, thuê nhà ổn định, nuôi chó, mua xe,... những thứ trước đó cô hoàn toàn không thể mơ tới.

Nhìn lại hành trình của mình, Stephanie khẳng định điều quan trọng nhất với những cô gái trẻ giống mình trước đây là: Làm song song nhiều thứ cùng lúc. Bảo mẫu giúp cô kiếm sống, còn viết lách - biên kịch giúp cô giữ lại đam mê. Nhờ đó, con đường sự nghiệp mới hình thành. Nếu chỉ làm bảo mẫu hoặc chỉ viết kịch bản, cô đều không thể tồn tại nổi ở New York.

(Nguồn: CNBC)

TẠI SAO CÁC TRƯỜNG HỌC THỤY ĐIỂN LẠI "HỒI SINH" SÁCH GIẤY?

Bài viết của chị Truong Le Na.

Giữa bối cảnh điểm kiểm tra sụt giảm, quốc gia này đã quyết định quay lưng với màn hình kỹ thuật số để đầu tư mạnh mẽ vào những giá trị giáo dục cốt lõi.

Vào năm 2023, chính phủ Thụy Điển thông báo một bước ngoặt quan trọng: hệ thống giáo dục sẽ quay về với những giá trị căn bản, chú trọng vào kỹ năng đọc và viết, đặc biệt là ở các cấp học nhỏ. Sau một thời gian dài bị "thất sủng", sách giấy đang dần trở lại các lớp học. Học sinh bắt đầu học viết theo cách truyền thống: cầm bút chì hoặc bút mực và nắn nót trên từng trang giấy. Song song đó, Thụy Điển cũng dự kiến áp dụng lệnh cấm điện thoại di động trong trường học trên phạm vi toàn quốc.

Các cơ quan giáo dục đang đổ những khoản đầu tư khổng lồ vào cuộc cải cách này. Chỉ riêng năm ngoái, Bộ Giáo dục đã chi 83 triệu USD để mua sách giáo khoa và tài liệu hướng dẫn cho giáo viên. Tại một quốc gia với khoảng 11 triệu dân, mục tiêu đặt ra là mỗi học sinh phải có một cuốn sách giáo khoa vật lý cho từng môn học. Chính phủ cũng chi thêm 54 triệu USD để mua các đầu sách văn học và sách kiến thức cho học sinh.

MỘT CÚ XOAY TRỤC ĐẦY KỊCH TÍNH

Đây là một sự thay đổi diện mạo hoàn toàn so với những thập kỷ trước, khi Thụy Điển — cũng như nhiều quốc gia khác — từng rầm rộ thay thế sách giấy bằng máy tính bảng và tài liệu số với tham vọng chuẩn bị cho học sinh một hành trang vững chắc trong thế giới trực tuyến. Không nằm ngoài dự đoán, nỗ lực của quốc gia Bắc Âu này đã thổi bùng một cuộc tranh luận xuyên biên giới về vai trò của công nghệ trong giáo dục. Tại Mỹ, nhiều phụ huynh ở các học khu vốn đã số hóa mạnh mẽ bắt đầu tự hỏi: Liệu các nhà giáo dục của họ có đi theo bước chân của Thụy Điển hay không?

Vậy, tại sao Thụy Điển lại đảo chiều? Linda Fälth, nhà nghiên cứu về đào tạo giáo viên tại Đại học Linnaeus, chia sẻ rằng quyết định tái đầu tư vào sách giấy và cắt giảm thiết bị số xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trong đó, câu hỏi lớn nhất là liệu việc số hóa lớp học trước đây có thực sự dựa trên các bằng chứng khoa học hay không. "Cũng có một sự tái đánh giá sâu sắc về mặt văn hóa," Fälth cho biết. "Thụy Điển từng tự hào là quốc gia tiên phong về giáo dục số, nhưng theo thời gian, những lo ngại về thời gian sử dụng màn hình, sự xao nhãng, khả năng đọc sâu bị suy giảm và sự mai một của các kỹ năng nền tảng như khả năng tập trung và viết tay đã dần lộ diện."

Những người ủng hộ cải cách tin rằng các kỹ năng cơ bản — đặc biệt là đọc, viết và làm toán — phải được xây dựng vững chắc ngay từ đầu, và sách giấy là công cụ tối ưu cho mục tiêu đó.

NHỮNG CON SỐ BIẾT NÓI

Từ năm 2000 đến 2012, điểm số của học sinh Thụy Điển trong các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế về đọc hiểu, toán học và khoa học đã sụt giảm liên tục. Dù có sự cải thiện vào giai đoạn 2012–2018, nhưng đến năm 2022, những con số này lại một lần nữa lao dốc.

Dù chưa thể khẳng định chắc chắn mức độ ảnh hưởng của số hóa đối với sự sụt giảm này, nhưng nhiều bằng chứng chỉ ra rằng các tài liệu học tập truyền thống mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với màn hình, đặc biệt là đối với các loại văn bản cung cấp kiến thức (expository texts) hơn là văn bản tự sự (narrative).

Dù vậy, giới chức Thụy Điển nhấn mạnh họ không loại bỏ hoàn toàn công nghệ. Thay vào đó, các công cụ kỹ thuật số "chỉ nên được đưa vào giảng dạy ở độ tuổi mà chúng có thể thúc đẩy thay vì cản trở việc học của trẻ". Việc đạt được năng lực số vẫn là mục tiêu quan trọng, nhưng ưu tiên cho các cấp học cao hơn.

CƠN SỐT CÔNG NGHỆ VÀ THỰC TRẠNG TẠI MỸ

Trong lịch sử, ngành công nghệ luôn là bên thúc đẩy mạnh mẽ việc đưa thiết bị số vào trường học. Từ những năm 1980 khi Apple đưa máy tính vào lớp học cho đến thời đại Internet và thiết bị di động, công nghệ đã định hình lại diện mạo giáo dục. Các chuyên gia cho rằng nó giúp việc học trở nên tương tác hơn, dễ tiếp cận hơn và cá nhân hóa theo nhu cầu của từng học sinh.

Tại Mỹ, xu hướng này vẫn đang phát triển mạnh. Tính đến tháng 3/2021, 90% lãnh đạo các học khu đã cung cấp thiết bị cho mọi học sinh trung học, và hơn 80% làm điều tương tự ở cấp tiểu học. Hiện nay, các "ông lớn" như Google, Microsoft và OpenAI còn đang thúc đẩy đưa trí tuệ nhân tạo (AI) vào chương trình học để chuẩn bị cho một thế giới lao động yêu cầu sự am hiểu về kỹ thuật số.

Tuy nhiên, mặt trái của nó cũng dần hiện hữu. Khoảng 30% nhà giáo dục cho biết học sinh của họ dành ít nhất một nửa thời gian đọc trên các thiết bị số. Các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng việc đọc trên màn hình gây áp lực tâm trí lớn hơn so với giấy, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, dẫn đến giảm khả năng hiểu, giảm trí nhớ và gây mỏi mắt.

Đại dịch Covid-19 là một phép thử nghiệt ngã cho công nghệ giáo dục. Khi học trực tuyến trở thành chuẩn mực, những lời hứa hẹn của công nghệ bắt đầu bị lung lay. Pam Kastner, một chuyên gia về đọc hiểu, nhận định: "Công nghệ là một công cụ, không phải là một người thầy." Bà tin rằng cấu trúc tư duy của con người dành cho việc đọc được thiết kế để tương tác tốt nhất với trang in.

"Việc đặt máy tính và máy tính bảng lên bàn học của học sinh từ mẫu giáo đến lớp 12 có thể sẽ trở thành một trong những sai lầm tốn kém nhất trong lịch sử giáo dục." — Jonathan Haidt, chuyên gia tâm lý.

Năm 2024, Mỹ chi tới 30 tỷ USD cho các thiết bị công nghệ giáo dục, gấp 10 lần số tiền chi cho sách giáo khoa. Nhà thần kinh học Jared Cooney Horvath lấy làm tiếc về điều này. Ông cho rằng Gen Z là thế hệ đầu tiên trong lịch sử hiện đại có điểm số về các chỉ số nhận thức thấp hơn thế hệ trước, tạo ra một lỗ hổng về năng lực tư duy so với cha mẹ của các em.

TÌM KIẾM SỰ CÂN BẰNG

Liệu Mỹ có đi theo con đường của Thụy Điển? Naomi Baron, giáo sư ngôn ngữ học, tỏ ra hoài nghi. Lý do chủ yếu nằm ở tài chính: các nhà xuất bản sách giáo khoa đang đẩy mạnh tài liệu số vì lợi nhuận, bất chấp các nghiên cứu so sánh về hiệu quả đọc hiểu. Bên cạnh đó, nhiều học khu chọn số hóa đơn giản vì nó tiết kiệm ngân sách hơn.

Dù vậy, một bộ phận phụ huynh Mỹ đã bắt đầu "phản kháng" bằng cách tự lập mạng lưới để hướng dẫn nhau cách từ chối thiết bị của trường, yêu cầu con em được dùng sách giấy và bút chì. Họ lo ngại về sự xao nhãng và những tác hại tiềm tàng đối với sức khỏe tâm thần của trẻ khi tiếp xúc quá nhiều với màn hình.

Lời khuyên từ Thụy Điển dành cho thế giới không phải là loại bỏ hoàn toàn công nghệ, mà là "tái hiệu chỉnh". Bộ Giáo dục Thụy Điển khẳng định số hóa về cơ bản là tốt, nhưng phải được thực hiện một cách thận trọng và có tư duy.

Mục tiêu không phải là bài trừ kỹ thuật số, mà là thiết lập những ranh giới thông minh: ưu tiên các kỹ năng cơ bản trên giấy trắng mực đen trước, và chỉ đưa công nghệ vào đúng giai đoạn phát triển của học sinh.

LÊ MINH lược dịch

Bài và ảnh: https://undark.org/2026/04/01/sweden-schools-books/



13/4/2026

—-
Ảnh chương trình Giáo dục năng lực số không dùng màn hình của Arctic Education - Vietnam. Một chương trình của Phần Lan tức cũng là 1 quốc gia Bắc Âu như Thuỵ Điển. Xét về tư duy phát triển bền vững, Bắc Âu đi đầu.