29/06/2026
Futbol bo‘yicha juda muhim ilmiy tadqiqot ⚽️
Baxt gormoni, kimyoviy uyg‘unlik va raqobat: inson biologiyasining qiziqarli tomoni.
Sevgi gormonimi yoki raqobat quroli? Oksitosinning [1] yashirin siri.
Ushbu qiziqarli ilmiy tadqiqot Proceedings of the Royal Society B* (Buyuk Britaniya, Q1 darajadagi nufuzli jurnal)da chop etilgan [2] bo‘lib, insondagi “biz va ular” psixologiyasining biologik asoslarini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Tadqiqot Boliviyadagi Tsimane [3] qishlog‘i misolida olib borilgan bo‘lib, tajriba modeli sifatida futbol o‘yini tanlab olingan. Olimlar futbol musobaqalari vaqtida inson organizmida oksitotsin gormoni qanday o‘zgarishini tahlil qilganlar. Oksitosin odatda “mehr-muhabbat” yoki “ishonch” gormoni sifatida tanilgan bo‘lsa-da, tadqiqot natijalari uning jamoaviy birdamlik, o‘zaro hamkorlik va boshqa guruhlar bilan raqobat jarayonlarida ham muhim rol o‘ynashini ko‘rsatdi.
Tadqiqot davomida futbolchilardan o‘yin oldidan va o‘yin tugagandan keyin biologik namunalar olinib, oksitosin miqdori o‘lchandi. Olimlar juda qiziqarli natijaga duch kelishdi: ayniqsa erkaklarda musobaqadan keyin oksitotsin darajasi sezilarli oshgani aniqlandi.
Eng kuchli gormonal javob esa raqib guruhlar yoki boshqa noma’lum tashqi “begona” jamoalarga qarshi o‘yinlarda kuzatilgan. Bu holat inson organizmi jamoaviy birdamlik, ijtimoiy hayot va guruhlararo raqobat sharoitlariga biologik jihatdan moslashganini hamda jamoaviy harakat raqib ustidan ustun kelishda muhim omillardan biri ekanini ko‘rsatadi.
Kimyo nuqtai nazaridan qaralganda, inson organizmi aslida murakkab biokimyoviy laboratoriyaga o‘xshaydi. Miya va nerv tizimida ajraladigan molekulalar inson kayfiyati, ruhlantrish va ijtimoiy xulqini boshqaradi. Masalan:
• dopamin — mukofot va ruhlantrish hissi bilan,
• serotonin — ruhiy barqarorlik bilan,
• oksitosin esa ishonch, yaqinlik va jamoaviy uyg‘unlik bilan bog‘liq.
Mazkur ilmiy ish evolyutsion biologiya, antropologiya va neyroendokrinologiya sohalari kesishmasida bajarilgan bo‘lib, insondagi jamoaviylik, o‘zaro hamkorlik va “o‘z guruhi”ni himoya qilish kabi xulq-atvorlarning faqat madaniy emas, balki biologik asoslari ham mavjudligini ilmiy jihatdan yoritib beradi.
Tadqiqot natijalari kelajakda inson ijtimoiy xulqi, sport psixologiyasi va jamoaviy dinamika bo‘yicha yangi ilmiy izlanishlarga muhim asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
****
✅Ilm-fan bilan shug‘ullanayotganlarga 👇
🔵Mualliflik va ilmiy madaniyat (ilmiy odob-axloq va etika)
Maqolaning yana bir e’tiborga molik jihatlaridan biri shundaki, hammualliflar orasida professional ilmiy xodim yoki universitet vakili bo‘lmagan mahalliy qishloq vakillari ham mavjud. Ular dala tadqiqotlari, ishtirokchilar bilan ishlash va amaliy jarayonlarda faol qatnashgani sababli maqolada muallif sifatida ko‘rsatilgan.
Bu zamonaviy xalqaro ilmiy odob axloq tamoyillariga mos bo‘lib, real ilmiy va amaliy hissa qo‘shgan insonlarni e’tirof etish, ularni hammuallif qilish madaniyatini ko’rsatadi.
Shu bilan birga, xalqaro ilmiy odob-axloqda mualliflik masalasi juda muhim hisoblanadi. Ilmiy maqolaga muallif sifatida kiritish faqat obro‘, lavozim, tanish-bilish yoki “status” uchun emas, balki tadqiqotga qo‘shilgan aniq va mazmunli hissaga asoslanishi kerak. Aks holda bu “gift authorship” - ya’ni asossiz mualliflik deb baholanadi. Bu esa ilmiy madaniyat tamoyillariga zid hisoblanadi. Shu sababli nufuzli xalqaro jurnallar har bir muallifning tadqiqotdagi aniq vazifasi va hissasini alohida ko‘rsatishni talab qiladi.
Bizda ham mahalliy olimlar ushbu nozik jihatlarga jiddiy e’tibor qaratishi muhimdir. 🟥
Shu bilan birga, oddiy qishloq vakilining ham real ilmiy-amaliy hissasi asosida dunyoning nufuzli ilmiy jurnalida uni hammuallif sifatida e’tirof etilishi ilmiy madaniyat va ilmiy adolatning juda muhim ko‘rinishlaridan biridir.
[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Oxytocin
[2] https://www.news.uzh.ch/en/articles/media/2026/oxytocin-group-competition.html
[3] https://maps.app.goo.gl/6sFS2xVBKDgD4PWv9
*Matn muallifga tegishli bo‘lib, tahrir jarayonida SI-sun’iy intellekt yordamidan foydalanildi.
©️ Shahobiddin Adizov 👈
🟢 https://t.me/Kimyo_Adizov 💊
