07/28/2026
गुरु पूर्णिमा हार्दिक बधाई संपूर्णमा
सतगुरुको महिमा : आत्मालाई आफू समान बनाउने दिव्य प्रकाशको स्रोत
मानव जीवनको परम लक्ष्य केवल जन्म, कर्म, भोग र मृत्युको चक्रमा सीमित हुनु होइन, अपितु आफ्नो वास्तविक स्वरूपको बोध गर्दै शाश्वत आनंदको प्राप्ति गर्नु हो। तर यो परम लक्ष्य केवल शास्त्र अध्ययन, कर्मकाण्ड, बाह्य आडम्बर वा बौद्धिक तर्कद्वारा सम्भव हुँदैन। यसका लागि एक पूर्ण सतगुरुको आवश्यकता पर्दछ, जसले अज्ञानरूपी अन्धकार हटाई आत्मामा ज्ञानको दीप प्रज्वलित गरिदिनुहुन्छ। यही गहन सत्यलाई निम्न चौपाईले अत्यन्त सुन्दर रूपमा व्यक्त गरेको छ—
“गुरु कंचन गुरु पारस, गुरु चन्दन परमान।
तुम सतगुरु दीपक भये, कियो जो आप समान।।”
यस चौपाईमा गुरुका विभिन्न स्वरूपहरूको तुलना गर्दै अन्ततः सतगुरुको सर्वोच्च महिमाको उद्घाटन गरिएको छ। कञ्चन समान गुरुहरू स्वयं शुद्ध, निष्कलंक, सदाचारी र आदर्श जीवनका प्रतीक हुन्छन्। उनीहरूको चरित्र सुनजस्तै उज्ज्वल र मूल्यवान् हुन्छ। उनीहरूले समाजलाई नैतिकता, सदाचार र धर्मको शिक्षा दिन्छन्, तर जसरी सुनले अर्को धातुलाई सुन बनाउन सक्दैन, त्यसैगरी यस्ता गुरुहरूले आफ्ना अनुयायीलाई आफ्नो आध्यात्मिक उचाइसम्म पुर्याउन सक्दैनन्।
कतिपय गुरुहरू पारसमणि समान हुन्छन्। पारसले फलामलाई सुनमा परिणत गरेझैँ यस्ता गुरुहरूले अज्ञान, दुर्गुण र पापले भरिएको जीवनलाई ज्ञान, सदाचार र पवित्रताको मार्गमा अग्रसर गराउँछन्। उनीहरूको सङ्गतले मानिसको जीवनमा ठूलो परिवर्तन आउँछ। तथापि उनीहरूले पनि आफ्ना शिष्यलाई आफूजस्तै पूर्ण आध्यात्मिक स्वरूपमा स्थापित गराउन सक्दैनन्।
केही गुरुहरू चन्दन समान हुन्छन्। चन्दन शीतलता, सुगन्ध र निर्मलताको प्रतीक हो। यस्ता गुरुहरूको व्यक्तित्व अत्यन्त शान्त, करुणामय, प्रेमपूर्ण र ज्ञानले सुवासित हुन्छ। उनीहरूको वचन र सङ्गतले मानिसको जीवनलाई सुगन्धित बनाउँछ, दुर्गुणहरू हटाउँछ र सद्गुणहरूको विकास गराउँछ। तर चन्दनले अरू रूखलाई चन्दन बनाउन नसकेझैँ यस्ता गुरुहरूले पनि आफ्ना अनुयायीलाई आफ्नो समान आध्यात्मिक पूर्णतामा पुर्याउन सक्दैनन्।
यही कारणले चौपाईमा अन्तिम पङ्क्तिमा सतगुरुलाई दीपकसँग तुलना गरिएको छ—“तुम सतगुरु दीपक भये, कियो जो आप समान।” दीपक आफैं प्रकाशमान हुन्छ र हजारौँ दीपहरूलाई प्रज्वलित गर्न सक्छ। आफ्नो ज्योति बाँड्दा उसको प्रकाश घट्दैन, बरु अन्धकार हट्दै जान्छ। यही सतगुरुको वास्तविक महिमा हो। सतगुरु केवल ज्ञान दिने व्यक्ति होइनन्; उहाँ आत्मालाई जागृत गराउने दिव्य चेतनाको स्रोत हुनुहुन्छ। उहाँले जीव तथा आत्माहरुलाई केवल नैतिक शिक्षा मात्र दिनुहुन्न, अपितु आत्माको वास्तविक स्वरूप, निजधाम, परमात्मासँगको शाश्वत सनातन सम्बन्ध तथा निज आनन्दको प्रत्यक्ष अनुभूति गराउनुहुन्छ। उहाँको कृपाले शिष्य अथवा सुन्दरसाथ केवल ज्ञानी बन्दैन, आफ्नै दिव्य स्वरूपमा जागृत भई सतगुरुको समान आध्यात्मिक चेतनामा प्रतिष्ठित हुन्छ।
संसारका धेरै गुरुहरूको उद्देश्य आफ्ना अनुयायीहरूको सङ्ख्या बढाउनु, सम्प्रदाय विस्तार गर्नु वा बाह्य धार्मिक कर्मकाण्डमा मानिसलाई बाँधेर राख्नु हुन सक्छ। माला, तिलक, वेशभूषा, कर्मकाण्ड र परम्परामा सीमित राखेर मानिसलाई आफ्नो प्रभावभित्र राख्ने प्रवृत्ति इतिहासमा धेरै देखिन्छ। तर सतगुरुको उद्देश्य यति साँघुरो हुँदैन। उहाँको ध्येय आत्मालाई माया, अज्ञान र भ्रमबाट मुक्त गरी उसको वास्तविक घर अर्थात् निजधामतर्फ उन्मुख गराउनु हो। उहाँले मानिसलाई बाहिरी चिनारीभन्दा माथि उठाएर आत्माको पहिचान गराउनुहुन्छ र परम आनन्दको अनुभूतिसम्म पुर्याउनुहुन्छ।
श्री प्राणनाथजीद्वारा प्रकट तारतम वाणीमा सतगुरुको यही दिव्य महिमा वर्णन गरिएको छ। तारतम वाणीले स्पष्ट रूपमा उद्घोष गर्दछ कि आत्माको वास्तविक जागरण केवल पूर्ण सतगुरुको कृपाबाट सम्भव हुन्छ। जब सतगुरुले तारतम ज्ञानको प्रकाश आत्माभित्र प्रज्वलित गर्नुहुन्छ, तब अज्ञानको अन्धकार समाप्त हुन्छ, आत्माले आफ्नो निजस्वरूपलाई चिन्छ, आफ्नो मूलधाम सम्झन्छ र परम प्रियतमसँगको सनातन सम्बन्धको अनुभूति गर्दछ। यही आत्मजागरण नै मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो।
आजको युग विज्ञान, प्रविधि र भौतिक प्रगतिले सम्पन्न भए पनि मानिसको मन अशान्त, चिन्तित र दिशाहीन बन्दै गएको छ। बाह्य सुविधा बढेका छन् तर आत्मिक आनन्द घटेको छ। यस्तो अवस्थामा सतगुरुको आवश्यकता झन् बढेर गएको छ। सतगुरुले मानिसलाई बाह्य प्रदर्शन होइन, आत्मिक जागरण; विभाजन होइन, एकता; अन्धविश्वास होइन, सत्यज्ञान; कर्मकाण्ड होइन, आत्मसाक्षात्कार; र क्षणिक सुख होइन, शाश्वत आनन्दको मार्ग देखाउनुहुन्छ।
यसैले “गुरु कंचन गुरु पारस, गुरु चन्दन परमान। तुम सतगुरु दीपक भये, कियो जो आप समान।।” केवल एउटा दोहा मात्र होइन, सम्पूर्ण गुरु-तत्त्वको दार्शनिक सार हो। कञ्चन समान गुरुहरूले चरित्र निर्माण गर्छन्, पारस समान गुरुहरूले जीवन परिवर्तन गर्छन्, चन्दन समान गुरुहरूले जीवनलाई सुगन्धित बनाउँछन्, तर सतगुरुले आत्मालाई जागृत गरी आफ्नो समान दिव्य स्वरूपमा प्रतिष्ठित गराउनुहुन्छ। यही कारणले सतगुरु सम्पूर्ण गुरुहरूमध्ये सर्वोच्च हुनुहुन्छ। उहाँको शरणमा पुगेको जीव तथा आत्मा केवल धार्मिक अनुयायी बन्दैन, अपितु आफ्नो वास्तविक अस्तित्व, आफ्नो निजधाम र आफ्नो परम प्रियतमको अनुभूति गर्दै शाश्वत आनन्दको अधिकारी बन्छ। यही सतगुरुको अद्वितीय महिमा हो, यही मानव जीवनको सर्वोच्च उपलब्धि हो।
प्रेम प्रणामजी
सुंदरसाथ राजदिल
दिलीप
