Association of Educators of Science and Technology in Yorùbá Language

https://fabuonimoijinle.wordpress.com/2026/05/22/ere-ayo-ogundere-chess-part-three/

Eré Ayò Ogúnderé (Chess) Part Three Eré Ayò Ogúnderé (Chess)Àyọkà díẹ̀ látinú ìwé Ìrìn Àjò S’ínú Ayédiméjì E̩lé̩s̩in ló tún kan lé̩hìn As̩áájú, ìrìn rè̩ ló sì lójúpò̩ jù nínú àwo̩n àgbà ò̩je…

YORUBA NATION AND ITS SECURITY ISSUES – PART 2

In Part 1 of this article. I came to a conclusion about the question we need to ask ourselves, as Yoruba people, if we want to be secure within our borders. And for the sake of those who did not read that part, I hereby restate that the question we must ask ourselves is: HOW CAN WE DEVELOP A SECURE ENVIRONMENT TO LIVE WITHOUT FEAR OR INTIMIDATION?

Let us now dissect this statement”
1. To live means we Yoruba people, individually or collectively want to be able to go about our businesses as we see fit, at any time of the day, night, or season, without fear of any form of intimidation originating from inside or outside our borders.

2. A secure environment is where the freedom to carry out this business without the aforementioned intimidation can take place.

It must be emphasized that while I, as a Yoruba person, may want to enjoy the ability to live within a secure environment, I must not use this as a license to sow fear in, or intimidate others that live among us. They, too must be able to enjoy this latitude.

Haranguing. destruction of property, or group punishment of those who do not belong to our nation or speak our language, based on the fact that they may be perpetrators of criminal activities without solid proof, is an abomination and must be actively discouraged.
The beauty of Yoruba land is that it is the best place to live on PLANET EARTH, and for this reason, people love to come from all over the world to enjoy what we enjoy.

The next part of this article will disabuse us of our mindset concerning how we go wrongly go about securing a safe and secure environment.

FAKINLEDE

YORUBA NATION AND OUR SECURITY ISSUES – PART 1

Our current heightened state of insecurity in Yoruba land demands urgent attention. Recent killings of students, pillaging of villages and decimation of crops within our territories are now commonplace. We feel threatened by those who live among us who do not wish us well, particularly the Fulani herdsmen.

If you have ever faced down the barrel of a gun being held by a capricious ne’er-do-well while all you are doing is travelling on any of our roads, threatening to s***f your life out for whatever reason, you will not blame any entrepreneur for not investing his capital within Yorubaland.

Lack of security is thus one of the major reasons wealth is not being created and therefore cause for unemployment of our youths within Yorubaland. Many investors, even Yorubas living outside our nation, are afraid to put their capital into job creation within our nation. It seems as if our state governments, and even the federal government are losing the battle.

Discussions with prominent Yoruba people living in the USA concerning why they do not invest at home often boils down to three major reasons:

1. Lack of amenities like electricity, pipe borne water, etc.;
2. lack of good transportation system, particularly good roads;
3. and lack of security.

However, of these three, it is the lack of security that keeps them away from home. They readily give credit to the American government for providing safe environments for them. They also wonder why the Nigerian government is not doing the same for its citizens. It is this area of their contention that I have my major disagreement.

Having spent more then five decades of my life in and out of the American system, I can assert that the security industry is one of the biggest industries in America. It involves the FBI, CIA, State police organizations, urban and suburban police organizations, local police, private security companies, electronic surveillance companies, canine training companies, security units in schools and other educational institutions, crime prevention training companies. etc.

Thus, the whole of the American system is based on the question: How can I do business within a secure environment?

It is therefore also incumbent on us, as a nation, to ask the same question: How can we Yoruba people develop a SECURE ENVIRONMENT to live without fear or intimidation?

Other parts of this article will this issue.
Fakinlede

ỌLỌ́RUN OLÓDÙMARÈ - ALMIGHTY GOD

Orúkọ kan ti àwa Yorùbá npe Ọlọ́run ni Olódùmarè, nítorí Òun ni ó ni Odù tí a kò le rè. Bótiwù kí a gbìyanjú tó; bótiwù kí a sa ipá tó, a kò le rí ìbẹ̀rẹ̀ tàbí òpin Òdùmarè. Ọgbọ́n inú wa kò sì to eyí ti a fi leè ri ìdí Òdùmarè. Nítorí eyí, àti Olódùmarè, àti Òdùmarè, Ikankan náà ni wọ́n jẹ́. Olódùmarè ló ni Òdùmarè. Olódùmarè ni Òdùmarè

Orúkọ mìíràn ti a tún npe Ọlọ́run ni Alágbárajùlọ. Àwọn Ọ̀jọ̀gbọ́n Onímọ̀-jìnlẹ̀ sì fi yé wa pé agbára inú Òdùmarè kò ṣeé náání; kò le pẹ̀dín, bẹ́ẹ̀ni kò pèlé. Ó dúró digbí; Ó sì wà títí ayérayé. A sì ní ìmọ̀ pé nínú agbára Rẹ̀ yìí l’Ó ti dá ohun gbogbo; àti ayé ti a wà yìí, àti àwọn oòrùn àti ẹgbẹẹgbẹ̀rún ìràwọ̀ gbogbo ti a le fi ojú wa rí. Agbára Ọlọ́run ni Ó fi dá wọn. Nítorí ìdí eyí, a ti gbà pé, agbára Ọlọ́run àti ẹ̀dá gbogbo to wà ní inú Òdùmarè, ìkankan náà ni wọ́n.

A tún npe Olódùmarè ní Arínú-róde. Ẹni tó mọ wa, tó mọ̀ wa, tó sì mọ èrò inúu wa. A kò le fi ara pamọ́ fún Olódùmarè nítorí ibikíbi tí a bá wà, níwọ̀ngbàtí a bá sì wà láàyè, yí óò ma bá wa sọ̀rọ̀. Èyí ni pé Ó rí gbogbo nnkan ti ọkàn wa ndaníyàn àti tí a nfi ọpọlọ wa rò.

A npe Olódùmarè ni Ẹni Ìṣáájú, àti Ẹni Ìkẹhìn. Ó ti wa ki àwọn Baba Baba-nla wa tó wà. Kò sì sí ẹni tó le sọ ìbẹ̀rẹ̀ Rẹ̀ tàbí to le mo opin Rẹ̀. Ìgbà àti àkókò kò ja mo nnkankan lọ́wọ́ Olódùmarè, nítorí oun ni ìgbà àkọ́kọ́; Òun sì ni ígbà ìkẹhìn. O ti wa ki àtètèkọ́ṣe tó wà, bẹ́ẹ̀ni Ó wà di ìsin yìí; bẹ́ẹ̀ni yí óò sì ma wà títí ayérayé .

A npe iṣẹ́ Olódùmarè ní àwámárídìí; àdììtú ti a kò leè tú tán nítorí èyí tí a fi ọgbọ́n ìmọ̀-jinlẹ̀ tú kò ja mọ́ nnkankan nínú èyí tí Olódùmarè dì. Ó kàn dàbí i pé a nfi ọwọ́ pa àdììtú yìí lára ni. Ìdí rẹ̀ tí Ó sì fi dì í kò le yé wa nítorí ọgbọ́n ti a ní kò ran nnkankan.
Olódùmarè ni Aláṣẹ. Apàṣẹ wàá!! Ẹni tó wí tí a kò le jà níyàn. Ẹni ti ó sọ tí a kò le bá jíròrò. Bí ó ṣe wù Ú ni Í ṣe; kò l’álábàárò. Ó le sọ oke di pẹ̀tẹ́lẹ̀, ki Ó sì sọ ìyàngbẹ ilẹ̀ di ilẹ̀ ọlọ́ràá; Ó le mú kí iná àìléérú jade nínú alagbalúgbú omi òkun. Òun l’a ṣe npè É ní Kábíyèsí – Ká bi Í kò sí.

Olódùmarè ni alákòóso. Òun l’ó fi jẹ́ pé gbogbo nnkan nlọ ní mẹ̀lọmẹ̀lọ. Ìràwọ̀ kan kò já lu ìkejì, bẹ́ẹ̀ni ayé ti a wà nyí, ó sì nlọ ní ọ̀nà tirẹ̀. Kò sì yà bàrà kí ó lọ kọlu Àgùàlà. Àwọn ìràwọ̀ gbogbo ni wọ́n ngba ọ̀nà tiwọn lọ láì fi iga gbága.
Olódùmarè, Ìbà Rẹ̀.

OÒRÙN ÀTI ÀWỌN Ọ̀WỌ́ RẸ̀
THE SOLAR SYSTEM

Ibùgbé awa ènìyàn gbogbo ni a npè ni Ayé (Earth). Ó sì jẹ ọkan nínú àwọn ẹ̀dá Elédùmarè ti ó papọ ní òfúrufú ti a sì npè àpapọ̀ wọn ni Oòrùn ati àwọn Ọ̀wọ́ Rẹ̀ (The Solar System)
Ìràwọ̀ kan ni oòrùn. Òun sì ni ó jẹ olori àwọn ẹ̀dá gbogbo ti ó yí i ká. Lẹba rẹ ni àwọn ẹ̀dá nlá mẹ́rin kan ti a npè ni Ìsọ̀gbè-oòrùn (Planet) wa. Orukọ wọn ni 1. Mákúrì (Mercury); 2, Àgùàlà (Venus); 3, (Ayé) Earth; ati 4, Maasi (Mars).

Lẹ́hìn àwọn Ìsọ̀gbè-oòrùn (Planet) mẹ́rin wọ̀nyìí, àwọn ẹ̀dá kékèké àìníye wa ti a npè ni ìsọ̀gbè-oòrùn wẹ́wẹ́ (Planetoids tàbí Asteroids), ati lẹ́hìn àwọn wọ̀nyìí, àwọn ìsọ̀gbè-oòrùn (Planet) márun mìíràn tún wa. Orukọ wọn a máa jẹ, 1, Júpítà (Jupiter); 2, Sátọ̀ọ̀nù (Saturn); 3, Yuránúsì (Uranus); 4, Nẹ́ptùnù (Neptune) ati 5, Púlútò (Pluto).

Jupita (Jupiter) fi ilọpo márùún jina sí oòrùn ju ayé lọ. Sátọ̀ọ̀nù (Saturn) sì jina ju Jupita lọ. Yuránúsì (Uranus) ẹwẹ, sì tún jina sí oòrùn tó Sátọ̀ọ̀nù ní ọnà méjì, Nẹ́ptùnù (Neptune) sì jina ju bẹ́ẹ̀ lọ púpọ̀púpọ̀.

Gbogbo àwọn Ìsọ̀gbè-oòrùn wọ̀nyìí a máa rin yí oòrùn ká. Olukuluku sì ni ọnà tirẹ ní ọtọ. Ọ̀kọkan ni òṣùpá kan tàbí ju bẹ́ẹ̀ lọ, ti ó nrin yí i ká; gẹ́gẹ́bi ayé ti a wa ti ni òṣùpá tirẹ, ti ó sì nrin yí i ká. Olukuluku Ìsọ̀gbè-oòrùn wọ̀nyìí ni ó jẹ ayé kan fún ara rẹ, oòrùn ni ó sì fún wọn ní òru ati ìmọ́lẹ̀ gẹgẹ bi ó ti nfun ayé wa. Wọ́n jẹ ẹya “Solar System’ ti wa, nítorípé oòrùn kanna ni ó nfun àwọn ati awa ni ìmọ́lẹ̀ ati òru.

Ṣé o mọ̀ pé ìtàn àròsọ adálórí sáyẹ́ǹsì tí a tún mọ̀ sí fàbú onímọ̀jìnlẹ̀ tí a kọ ní àwọn èdè abinibi lè ràn àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ní àwọn agbègbè ìgbèríko lọ́wọ́ láti lóye, nífẹ̀ẹ́ sí, kí wọ́n sì lè lo ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì dáadáa?

Nígbà tí a bá ń kọ́ sáyẹ́ǹsì nípasẹ̀ èdè tí àwọn ènìyàn mọ̀ dáadáa àti àwọn ìtàn tó bá àṣà wọn mu, ó máa rọrùn fún wọn láti lóye rẹ̀ — ìmọ̀ náà sì lè mú kí wọ́n ṣẹ̀dá ojútùú sí àwọn ìṣòro bí ààbò oúnjẹ, iṣẹ́ àgbẹ̀, àti ìdàgbàsókè ìmọ̀ ẹ̀rọ ní agbègbè wọn.

🔭 🔬 🧪 🌌⭐ 🌠 🌟 💫 ♥️

Did you know that science fiction written in indigenous languages can help students in rural areas understand, appreciate, and apply scientific knowledge more effectively?

When science is taught through familiar language and culturally relevant stories, it becomes easier to grasp — and that knowledge can inspire practical solutions for challenges like food security, agriculture, and local innovation.

ÀWỌN Ẹ̀YÀ-ARA ÈNÌYÀN - ORGAN SYSTEMS OF THE BODY

Glandular System: Ẹ̀yà Ìsun oje-ara
Immune System: Ẹ̀yà òkí-ara
Integumentary System: Ẹ̀yà Awọ-ara
Lymphatic System: Ẹ̀yà Ìṣọ̀n-omi ara
Nervous System: : Ẹ̀yà ẹ̀sọ-ara
Reproductive System: Ẹ̀yà bíbí-ara
Respiratory System: Ẹ̀yà mímí-ara
Musclo-Skeletal System: Ẹ̀yà iṣan àti Eegun-ara
Blood Circulatory System: Ẹ̀yà iṣọ̀n-ẹ̀jẹ̀ ara

Ẹ̀yà ara (organ) jẹ́ àwọn àpapọ̀ ètò-inú ara kan ti Ẹlẹ́dàá yà sọ́tọ̀ láti ṣe iṣẹ́ kan pàtó.
Fún àpẹrẹ, a mọ̀ pé ọkàn wa ló nfun ẹ̀jẹ̀ káàkiri gbogbo ara wa. Àmọ́ kó le ṣe iṣẹ́ yìí láìsí àwọn òpó-ẹ̀jẹ̀ (vessels), àti ẹ̀jẹ̀ pàápàá. Nítorínáà a le sọ pé ẹ̀yà isọ̀n ẹ̀jẹ̀ ni ọkàn, ẹ̀jẹ̀ àti àwọn òpó-ẹ̀jẹ̀. A sì rí i pé iṣẹ́ ti Ẹlẹ́dàá ya àwọn yìí sọ́tọ̀ fún ni pé kí wọ́n máa pín àwọn èròjà, ajíra àti àwọn kòṣeémánìí ara káàkiri ara; àti pé kí wọn máa kó egbin ara padà sì ibi ti ara yí óò ti taari wọn sonu.
Ara ènìyàn ni àwọn ẹ̀yà-ara mejila ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nínú rẹ̀, gẹgẹ bí a ti ṣe itẹ rẹ̀ sì isalẹ
Oríṣiríṣi ètò báyìí ni wọ́n wà ni ara wa ti a fi wà laaye. Ẹ jẹ́ kí a wo díẹ̀ nínú wọn:
1. Ẹ̀yà ìpòyìdà (Respiratory System) ara ni i gbe atẹ́gùn rere lọ sì gbogbo ago ara; ó sì nfun ara ni ànfàní láti mu òyì ti ara ti lò kúrò. Àwọn ẹ̀ka-inú ara ti wọ́n sì nṣe ètò yìí ni imun, irin-ọ̀fun (trachae) àti àwọn edọ̀foro..
2. Ẹ̀yà ẹ̀dà-onjẹ (Digestive System) ni wọ́n nṣe ètò bí ara yí óò ṣe da onjẹ ti a jẹ ti ó le see parapo mọ́ ẹ̀jẹ̀ nínú isọ̀n-ẹ̀jẹ̀ kí ẹ̀jẹ̀ baa le gbe e lọ sì gbogbo ago ara kí ara baa le rí ànfàní onjẹ ti a jẹ náà. Àwọn ẹ̀ka-inú ara ti wọ́n nṣe ètò yìí ni enu, oofa-ọ̀fun, ikùn, ìfun, aponduru, àti ihò-ìdí.
3. Ẹ̀yà bibi (Reproductive System) ni àwọn ẹ̀ka-inú awa ẹ̀dá ti wọ́n nṣe ètò ọmọ-bibi. Àwọn eléyìí sì wà l’ako àti l’abo. Ni ara okunrin, àwọn ẹ̀ka-inú ara náà ni okó àti ẹpọ̀n; l’ára obìnrin, àwọn eléyìí ni òbò, ibú-ẹyin (o***y), ati ilé ọmọ-nún(uterus)
4. Ẹ̀yà ẹ̀sọ-ara (Nervous System) ni àwọn ẹ̀ka inú ti wọ́n nfun ọpọlọ ni ànfàní láti seto àti láti dari bí gbogbo ara ṣe nbá ara ṣiṣẹ́ pọ̀. Àwọn ẹ̀ka-inú ara ti wọ́n nṣe èyí ni ọpọlọ, ẹ̀sọ inú opa-ehin, ai àwọn ẹ̀sọ ara mìíràn.
5. Ẹ̀yà ìkẹ́gbin ara (Excretory System) ni àwọn ẹ̀ka-inú ara bí iwe (kidney), apo-ito (bladder), edoforo (lungs), àti àwọn ìsun òógùn ara (sweat glands)
6. Ẹ̀yà Iṣan òun Àjọ-eegun ara (Musculoskeletal System) ni a le pe ni òpómúléró ara (body frame) nítorí àwọn eléyìí ni wọ́n gbe ara dúró ti wọ́n sì jẹ́ kí ara ni inaro (structure). Àwọn ẹ̀ka-inú ara ti wọ́n parapo ti wọ́n nṣe eléyìí ni gbogbo eegun, irin àti iṣan ara.
7. Ẹ̀yà awọ ara wà (Integumentary System) fún ìdáàbòbo ara lọ́wọ́ ọ̀pọ̀lọ́pọ̀ àwọn ewu àfojúrí àti aifojuri ni àwọn àgbèègbè wa. Awọ ara ní ẹyà-ara tó tóbi jù ní ara ọmọ-ènìyàn. Awon ètò-inú ti a npè bẹ́ẹ̀ ni irun orí, awọ ara àti àwọn èékán ọwọ́ àti ti ẹsẹ̀
8. Ẹ̀yà Orísun Àìlópòó (àì ní òpó: without ducts) (Endocrine System, Glands) ni àwọn orísun kan tí ìkànkan nínú wọn a máa sun ojera (hormone) tirẹ sí inú ìṣọ̀n ẹ̀jẹ̀ (blood vessel). Wọn wà fún àti ṣe àtọsọnà ara.
9. Ẹ̀yà ìṣọ̀n-ẹ̀jẹ̀ (Blood Circulatory System) jẹ́ ètò ẹ̀yà-ara tó nṣe ìfiránṣẹ àwọn èròjà lọ sí àwọn sẹ́ẹ̀lì ara láti ṣe ìkọjú ija sí àwọn àrùn àti láti jẹ́ kí ìpẹkan (pH) ara àti ìgbóná ara wà ní ìfẹsẹ̀múlẹ.
10. Ẹ̀yà ìṣọ̀n omi-ara (Lymphatic System) ni ó nfún omi-ara jáde, tó sì gbé e kákiri ara. Ó sì nsàsè (se àsè: metabolise) omi-ara tó bá wà láarín àwọn sẹ́ẹ̀li (cells). Ẹ̀yà omi-ara farawé ẹ̀yà ìṣòn-èjè ̣ní ti pé àwọn mejèèjì ní irúfẹ ètò kan náà. Wọn sì nṣe irúfẹ iṣé ̣kan náà - láti gbé àwọn nnkan tó nṣọ̀n káàkiri ara.
11. Ẹ̀yà Òkí-ara (Immune System) jẹ́ àpapọ̀ àwọn ẹ̀dá kan nínú ẹ̀dá-oníyè ti wọ́n nṣe ìdáàbò bo ara lọ́wọ́ àwọn àrùn nípa ṣiṣe àfihàn àti pípa àwọn ẹ̀yàwuuru afàìsàn (pathogens) àti àwọn sẹ́ẹ̀lì tó nfa lẹẹrẹ àti jẹjẹrẹ (benign and malignant tumor cells).
12. Ẹ̀yà Títọ̀-ara (Urinary System) ni ẹ̀yà-ara tó nṣẹ̀dá, ṣèpamọ àti ṣamúkúrò ìtọ̀. Ni ti ara ènìyàn, ó pẹ̀lú iwe méjì, ìfun-ìtọ̀ méjì, apòòtọ àti ìfun-ìtọ̀
Àwọn iwe a máa sẹ́ ẹ̀jẹ̀ láti ṣẹ̀dá ìtọ̀. Ìtọ̀ jẹ́ àpapọ̀ omi, iyọ̀, yùria, àti ẹ̀kan yùria

COPIED FROM: ÌWÉ ÌMỌ̀-JÌNLẸ̀ Ẹ̀KẸFÀ NÍ ÈDÈ YORÙBÁ
by Kayode FakInlede Ph. D

ÒFI ÌPAPÒDÀ KÌÍNÍ TI NÍÚTÌNÌ – NEWTON’S FIRST LAW OF MOTION - Part 1

Njẹ́ a mọ òwe Yorùbá kan tó wi báyìí pé ‘gbọọ́n-gbọọ́n kan kò sí àfi ẹni ti ó bá nti ara rẹ̀’

Òfị Ọ̀gbẹ́ni Níútìnì kìíní fi yé wa pé àṣìpa òwe ni èyí. Òfị nlá sì ni òfị yìí. Dájúdájú, gbọọ́n-gbọọ́n wà lọ́pọ̀lọpọ̀; kò sì sí ẹni kankan tàbí nnkankan tó le ti ara rẹ̀. Nnkan kan ló ntì wá kiri.

A sì ma nsọ pé ‘bí a bá fa egbùrù, egbùrù a fa igbó.’ Òótọ́ tó wa nínú eléyìí, gẹ́gẹ́bí Ọ̀gbẹ́ni Níútìnì ti fi yé wa ni pé ipá ti a fi nfa egbùrù níláti ju ipá ti egbùrù fi le tako ẹni tó nfà á. Bí bẹ́ẹ̀kọ́, egbùrù kò ní fa igbó.

Ẹ má sì jẹ́ ki a rò pé gbogbo òwe wa ni àṣìpa òwe lójú Ọ̀gbẹ́ni Níútìnì nítorí òwe kan wà ti arákùnrin yìí faramọ́ pátápátá. Èyìí nì ni pé,’ẹni nmi kùkùté, ara rẹ̀ ní nmi.’ Èrèdí wo ni òwe yìí fi yááyì lójú ọ̀gbẹ́ni yìí. Òwe yìí túmọ̀ sí pé a le maa mi hẹ́lẹ́hẹ́lẹ́, ki a sì ma làágùn yọ̀bọ̀, kò sí iṣẹ́ kankan ti a ṣe níwọ̀ngbàtí kùkùté kò ti kúrò lójú kan. A kan nfi àkókò ṣòfò lasan ni. Olorun ma jẹ́ ki a fi àkókò ṣòfò.

Wàyìí, ó tó ki a sọ òfị Níútìnì kìíní bí oun alára ṣe sọ ọ́.
Òfị Níútìnì kìíní sọ pé:

Gbogbo nnkan tó bá wa ní ìdúró, yí óò dúró lójú kan náà, àyàfi bí a bá rí nnkan kan ti yí óò mú u pa ipò rẹ̀ da. Àti pe, gbogbo nnkan tó ti papòdà kò le dá dúró funraa rẹ̀, àyàfi bí a bá rí nnkan kan tó lee dá a dúró.

Òfị yìí sì jẹ́ òfị pàtàkì kan nínú ẹ̀kọ́ ìmọ̀-jinlẹ̀ àti ti ẹ̀kọ́ ẹ̀dá (physics) nítorí òun ni gbogbo nnkan tó nmì, tó nrìn, tó nsáré, tó nfò, àti èyí tó nlùwẹ̀ rọ̀ mọ́. Bí a bá sì rí nnkan kan tó nfò lọ lójú òfúrufú, yálà ẹyẹ ni, tàbí bàlúù, ó yé ki a bí ara wa pé, kíló nti nnkan yìí tó fi nfò. Ó sì tọ́ ki a bí ara wa pé, kini ẹja ní tó fi nkáàkiri nínú ibú?

Dájúdájú, a mọ̀ pé atẹ́gùn ti ó nfẹ́ ló nmu àwọn igi àti oun ọ̀gbìn gbogbo mì. Bí atẹ́gùn kò bá sí, àwọn ẹ̀dá wọ̀nyìí kò ní agbára kan láti maa mì. A sì mọ̀ pé bí atẹ́gùn bá le púpọ̀, àwọn ìràwe àti àwọn pànti mìíràn yí óò bẹ̀rẹ̀ síí fo kiri. Atẹ́gùn lágbára púpọ̀. Ìjì lile sì le bi ilé ṣubú. Àmọ́ bí a bá wo ọkọ̀ òfúrufú tó gbéra nílẹ̀ bótilẹ̀jẹ́pé atẹ́gùn kankan kò fẹ́, yí óò ma yà wa lẹ́nu pé bawo ni ọkọ̀ yìí ṣe nfò lai sí atẹ́gùn kan tó nti i lọ iwájú?

Nnkan kan ti a mọ̀ ni pé bí a bá tan fáànù (fan), a le mu ki atẹ́gùn fẹ́ bótilẹ̀jẹ́pé atẹ́gùn kò fẹ́ ní àgbèègbè mìíràn. Bí a bá sì fi bébà (paper) kan sí iwájú fáànù yìí, atẹ́gùn fáànù yí óò maa fẹ́ ẹ kiri.

Àwọn ọkọ̀ òfúrufú kan sì wa ti wọ́n ní iru àwọn fáànù yìí ti wọ́n sì le fi ṣẹ̀dá atẹ́gùn funra wọn, èyí ti yí óò maa gbe wọn fo. Iru nnkan báyìí lọ sì ngbe ẹlikópútà (helicopter) fo nítorí bí àwọn búléèdì fáànù (fan blades) oríi rẹ̀ bá ti nyí tagbára-tagbára ni yí óò maa ṣẹ̀dá atẹ́gùn ti yí óò maa gbe e fo. Àmọ́ a rí àwọn ọkọ̀ òfúrufú kan ti wọn kò ní iru àwọn fáànù yìí. Bawo ni wọ́n ṣe nfò? Bótilẹ̀jẹ́pé, a kò rí àwọn fáànù ọkọ̀ wọ̀nyìí, wọ́n ní àwọn ẹ́njìnì (engine) nínú ti wọ́n nṣẹ̀dá atẹ́gùn nipa pé ki ẹ́njìnì yìí fin atẹ́gùn sinú láti iwaju rẹ̀, ki ó sì fi tagbára-tagbára ti atẹ́gùn yìí sita láti ẹ̀hìn rẹ̀. Ẹnikẹ́ni tó bá sì duro lẹ́hìn ẹ́njìnì iru bàlúù yìí yí óò mọ irú ìjì lile ti ó njade láti inú rẹ̀. Nitorinaa, bí a bá sọ pé bàlúù kan lagbara ti ó sì le yara fò lọ́pọ̀lọpọ̀, a kan nsọ pé àwọn ẹ́njìnì rẹ̀ ní agbara láti fin atẹ́gùn sinú ki ó sì mu ki ìjì lile jade láti ehin rẹ̀ ni.

Àmọ́ bawo ni àwọn ọkọ̀ ori ilẹ̀ ṣe npapòdà, tàbí ti wọ́n nsáré kiri nigbati a kò rí nnkan kan tó nti wọ́n? E jẹ́ ki a rò eléyìí daradara. Bí a bá lọ ìsọ̀ mekaniiki (mechanic’s workshop) kan, ìgbàmíràn, a le rí i ki ó so ọkọ̀ kan rò ki gbogbo àwọn táyà ọkọ̀ yìí wà ní àdèède.

Bí o bá sì fi iná sí ọkọ̀ ẹ́njìnì yìí, a oo rí àwọn táyà yìí ti wọn yí óò máa yí tagbára-tagbára. Àmọ́ botiwu ki wọn yí tó, ọkọ̀ yìí kò le kúrò lójú kan nitoripe a ti so àwọn táyà rẹ̀ rò. Àmọ́ ní kété ti àwọn táyà yìí bá ti kan ilẹ̀, ọkọ̀ yìí yí óò máa sáré lọ. Ó fi han pé nnkan ti ó nmú ọkọ̀ yìí sáré wa ní ilẹ̀. Irú ipá ti ó nti ọkọ̀ yìí síwájú ni a npè ní ipá-ìmúlẹ̀ (mú ilẹ̀ = tó grasp the ground = friction). Bí ọkọ̀ kò bá sì rí ọ̀nà láti fi táyà rẹ̀ múlẹ̀ gidigidi, kò le sáré lọ ibì kankan. Bí ọkọ̀ kan bá sì rì (sink) sì inú ẹrọ̀fọ̀ tàbí sí inú yanrì nibì ti kò ti le múlẹ̀ daradara, a óò rí i pé àwọn táyà rẹ̀ le máa yí tagbára-tagbára, àmọ́ kò níí kúrò lójú kan náà.

Ẹ má sì ṣe jẹ́ ki a fi oju tẹ́mbẹ́lú àlàyé kejì ti Níútìnì yìí; èyí ti ó fi sọ pé bí nnkan bá ti npapòdà, àyàfi bí a bá rí nnkan ti ó le dá a dúró, yí óò kan maa lọ ni. Elèyíi ni pé bí ọkọ̀ kan bá nsáré lọ ní ibì ti ilẹ̀ ti nyọ̀, ti kò sí ní ànfàni láti múlẹ̀ dáradára, bí dírẹ́bà (driver) bá kò búréèkì (brake) lójijì, ọkọ̀ yìí yí óò kan maa lọ ní tirẹ̀ ni.

AGBADO - MAIZE

Ohun-ọgbin ti o wulo lọpọlọpọ jakejado ayé ni agbado jasi; on kannaa ni awọn Ẹ̀gbá npe ni ọka, awọn miran si npe ni yangan. Awọn oyinbo kan ti o sọrọ agbado sinu iwe wọn li o sọ pe ilẹ Amẹrika l’ọhun ni ilẹ agbado, ati pe lati ibẹ lati tu u ka lọ de ibomiran li ayé. Bi eyi ba jẹ bẹẹ l’oju Oyinbo ko daju pe awa Dudu ni ilẹ Yoruba nihin jẹ gba a si bẹẹ, kaka bẹẹ ohun ti awa le sọ ni pe, agbado jẹ ohun-ọgbin kan ti Ọlọrun da mọ ilu tiwa nihin lati ọjọ-jọjọ ọhun-l’ọhun wá, ati pe kii ṣe lati ilu okeere kan li a ti mu u wa de ihin yi.

Onjẹ taara ni agbado si jẹ ni ilu-kilu ati ilẹ-kilẹ ti a mba a pade, nwọn ibaa jẹ ti eniyan dudu, tabi pupa, tabi ofeefee. Bi a ko ti dá a mọ́ awọn eniyan funfun naa to, sibẹ nwọn ko nkọ lati jẹ ẹ́ nigbati o ba bọ si irọrun fun wọn. Nwọn tilẹ ti wa ọna ti nwọn fi pa a da si bi o ti le dùn mọ wọn fun jijẹ, tobẹẹ ti o fẹrẹ ma si ọjọ kan ti Oyinbo kii ṣalai jẹ ohun ti njẹ agbado, nitoripe awọn naa ka á sí onjẹ ti ifun eniyan li ara-lile ati agbara tabi okun-ninu.

Ọpọlọpọ awọn eniyan li wọn gbadun jijẹ agbado ni tutu ju igbati o ti gbẹ tan lọ, ati nigbanaa, nṣe li a ma nsun un tabi ki a se e. Ọpọlọpọ ko ma si kọ gbigbẹ rẹ o. Nwọn a maa yán an ninu ìṣasùn; onjẹ ni nibagbogbo ṣa. Bẹẹ si ni nigbati a ba nmu Ẹkọ-adawamu tabi ti a gbe akaṣu bẹ́ ilẹ̀. ‘Cornflour’ naa ati Burẹdi t’oun Bisikiti ti o wá lati ọdọ Oyinbo, ko si eyi ti o jẹ pe kii ṣe inu agbado ni nwọn ti ni ibẹrẹ. Nwọn si dun-ún mu lọ ẹnu kọja si ọna ọfun; nwọn a si maa dún jigbun lọ odo ikun.

Laiṣe aniani oriṣiriṣi ọna iwọnyi ti a darukọ to jẹ pe a maa nlo agbado si kọ li o mọ. Awọn miran si le wa ti awa ko mọ ni ilẹ wa nihin; A sì rò wipe lẹhin alikama ati irẹsi, ko si ọgbin oniwóró ti a tun nṣe ọgbin rẹ pupọ to ti agbado.

Ti wóró tabi ọmọ-inu agbado papa li a nsọrọ rẹ yi; bi eniyan si ti njẹ ẹ pupọpupọ tó, bẹẹ naa li o si njẹ onjẹ oniruuru ẹranko ti igbo ati ti ile, ni ilu gbogbo.

Lẹhin ti ọmọ-inu agbado tikararẹ, awọn nnkan miran wa ti a tun nlo l’ara agbado:
1.Poroporo tabi igi rẹ ni nwọn fi nṣe iyọ-oyinbo;
2.Ewe rẹ ni nwọn fi nṣe takada;
3.Haha rẹ ni nwọn fi nki timtim ati irọri;
4.Kuku rẹ si ni nwọn fi nko‘na dipo igi.

Nigbati a o ba ṣe ọgbin agbado, a ko gbọdọ má ṣe itọju ilẹ ti a o gbin in sí ki o dara gẹgẹ bi ti awọn ọgbin miran; bi agbado ba si ti hu jade, t**i naa ni agbẹ ni maa tọju rẹ ki èpò ati koriko maṣe ba a ja ati ki o ma fún un lọrun t**i yi oo fi gbó. Kii pẹ rara, oṣù mẹta ṣa ni, agbado ti gbo, o si ti to ya ki a si ma jẹ ẹ. Ko si ilẹ ti ko dara fun agbado lati hu si. Biotiwu ki ilẹ naa ti ṣa to fun ọgbin miran, agbado yi oo hu nibẹ, yio si pọn-mọ pẹlu, akaṣe ọmọ rẹ a jẹ ọlọmọ-sikata. Agbado tun gọ̀ ni hihu ni ibikibi ti o bọ si tobẹẹ tó bí o tilẹ jẹ ata-ọna ni, bi o ba jàjà ri juujuu bora nibẹ, ti adiẹ ko si fi oju gaani rẹ, yio hu naa ni, yi oo si fẹ́ fẹ ọla pẹlu. Sibẹ naa, ilẹ ti o dara ti a si bojuto li o yẹ ki a ṣe ọgbin agbado si; iṣẹ agbẹ ko ni yọri si aṣedanu ni igba naa.

Lẹhin ọjọ marun, ti a ti ri wóró agbado mọlẹ, yi oo sọ jade yi oo si bẹrẹsi maa dagba lọ, bi idiwọ kan kò bá bá a. Oṣù kan l’ẹhin eyi, yi oo ga to bi ẹsẹ meji ni iwọn, diẹdiẹ si i yi oo ma tu ọ̀jẹ́rẹ́ tẹle e; yi oo si tun maa ga siwaju. Kii pẹ naa tẹle eyi kini kan yio ma su yọ l’ẹgbẹ igi rẹ l’ọtun l’osi ti, bi ọjọ ba ti npọ to l’ori wọn, nwọn a maa tobi si i, - eyi li a npe ni “agbado npọn’mọ”; igi agbado kọọkan a maa ni to mẹta tabi mẹrin, omiran a maa ni jubẹẹ lọ bi ilẹ ba dara fun un.

A ko gbọdọ gbagbe pe ohun-ọgbin ti o fẹ omi lati maa mu u dagba ni agbado jẹ, nitorinaa a ni lati ṣe itọju pe ki omi ma ṣe wọ́n ọn. Nitori eyi, sáà ti yi oo jẹ kongẹ ojo ni agbẹ nfiyè si lati gbin agbado. Bi agbẹ ba kanju ju tabi ki o kẹhin ju, ti omi ko to fun agbado, rẹurẹu bayi ni agbado igba bẹẹ ma nri; a si ko ibanujẹ ba oluwa rẹ. Lẹhin oṣu mẹta ti agbado ti ndagba, ewe ara rẹ a maa pọn, ti o jẹ apẹrẹ pe agbado ngbo, agbẹ ko si njafara rara nigbati o ba ti ri eyi, ati ni werewere naa tẹle eyi li a o maa gbọ igbe kakiri igboro wipe, - “Oṣingin ‘gbado,” – “Olóko-kò-gbowó.”
Aṣẹṣẹ yọ agbado ni nwọn ma npolówó kiri bẹẹ.

TO BECOME TECHNOLOGICALLY ADVANCED, YORUBAS MUST DOMESTICATE SCIENCE.

When universal primary education was started in 1955, it was envisaged that within a generation or two, we, Yorubas, would become part of the world’s technologically advanced countries. But after more than seventy years of this experiment, we find that we are indeed zero on the technology scale.

Zero means the following:
1.100% of ALL things that we use that involve technological input are imported, including processed food, health and transportation equipment, and even clothing apparel.

2. All materials that are locally manufactured have 0% local content in them, other than water, raw agricultural products, and extracted minerals.

3.100% of materials for self-defense are imported.
In other words, in spite of our many decades of Western education, we are 100% defenseless against internal and external aggression, diseases and pandemics, and even food shortages due to famine.

It also means that we are 100% susceptible to external blockades. We hear news about how Iran, blockaded for more than four decades, has managed to survive and even become much stronger militarily. Our society may not be able to survive a month of what they have been through without surrendering.

We must ask ourselves: what went wrong with our educational process, whereby become even more dependent on outside forces to meet internal challenges.

My quick answer is that our educational system is incongruent with our needs. The process is not built to serve us but to serve the needs of our colonial masters.

Therefore, we must find a way to domesticate science education to meet our own technological demands.

These are the steps we must take:
1. Our professors and educational institutions must make it easy for every Yoruba person to understand what you are telling them. They must speak the language of the people - Yoruba. This guarantees that 100% of the information disseminated is received by the Yoruba audience. Say what you have to say in the language we all understand. It is not our fault that we do not understand you. It is your fault that you do not take the time to explain to us in our language.

2. Explain the benefits of your findings to ALL of us, and not just your colleagues. Go on the radio, television, and other communication media and explain yourself. Tell us how and in what ways what you are telling us is useful and beneficial to us.
i. Go on TV and show us what you mean. Actually present us with a prototype of what you want us to use.
ii. Go on the internet and give us ideas. Actually teach us how to make or use the thing you are explaining to us.
iii. Advertise your findings to us in any way you can, so we can ‘get’ it. Do not use academic jargon to confuse us.

3. Teach us how we can benefit from materials in our surroundings. We have plants, minerals, and other materials surrounding us that we can benefit from. Do research on these things so we can take advantage of them.

4. Translate the body of knowledge already available to our language. The fact that this is not happening in our academic institutions is shameful.

The time has come whereby every nation must find a way to develop itself to exist. Let us join the race.