02/17/2026
🇲🇳 МОНГОЛЧУУДЫН “БИТҮҮЛЭХ ЁС”
Монголчууд бид өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр битүүлж ёсолдог заншилтай. Энэ нь саран үл үзэгдэх битүү харанхуй байдаг учраас эл үзэгдлийг “Лавай” хэмээн нэрэлдэг. Сар гарахгүй битүү харанхуй байдаг учир оны сүүлчийн шөнө буюу отгон шөнийг “битүүн” хэмээн нэрэлдэг. Энэ өдөр бүх зүйлс бүтэн, битүү байх учиртай. Энэ нь улирч буй ондоо тэгш дүүрэн үдэж, ирэх ондоо элбэг хангалуун байхыг бэлгэдэн хоол хүнс, магтаал ерөөлөөр дүүрэн байлгахыг зорьдог өдөр билээ. Өвлийн адаг сарын сүүлийн өдөр буюу битүүний өдрөөс өмнө монголчууд хуучин оны өр шир, өглөг авлагаа дуусган, дутуу зүйлсээ гүйцээдэг уламжлалтай. Ингэснээр хийморь лундаа нь сэргэдэг хэмээн үздэг байна. Битүүний өдрийн өмнөх өдөр айл болгон бурхан шүтээнээ тахин гэр орныхоо тоос шороог гөвж, эмэгтэйчүүд идээ цагаалгаа бэлдэн эрчүүд хүлэг морьдоо барьж хур дэлийг нь засдаг.
Битүүлэх ёслол нь нар шингэсэн хойно эхэлдэг. "Битүүлэг", "битүүлэх ёс", "битүү хоол" идэх зан заншил нь Цагаан сарын идээг онцгой хүндэтгэлтэйд тооцож, голдуу “Гурван марал од”-нд идээ өргөж, битүүлгээ хөндөнө. Битүүний зоогт эрүүг нь заагаагүй хонины битүү толгой, эсвэл өвчүү байдаг. Хонины бүтэн махыг гэрийн эзэн эхэлж есөн хөндлөнг (толгой, хошуу, хоёр эрүү, хоёр чих, ууцны хоёр тал) хөндөж эхлээд галдаа, дараа нь бурхандаа өргөөд, гэрт байгаа хүмүүстээ тараана. Тавиас дээш настанд архи хүртээдэг учиртай. мах шүүсэн идээ, бууз, банш, хуушуурыг хэлнэ. Битүүний энэ орой өрхийн тэргүүлэгч гэрийнхээ баруун тотгоны дээр цагаан чулуу, цэвэр тунгалаг цас мөс тавьж сайн зүгийн эзэд сахиус орох үүдийг нээж, мөн зүүн тотгоны дээр өргөст харгана, шарилж тавьж муу зүгийн ад зэтгэрийн хорлолыг хаадаг учиртай бөлгөө. Үүний дараагаар гэр бүлээрээ ширээгээ засаж дээр нь битүүлгээ тавьж, идээ будаагаа засаж, битүүний орой цэвэр цэмцгэр хувцаслаж, өтгөс бууралдаа өнгөтэй өөдтэй олбог дэвсгэрээ дэвсэн, аав, ээж, ах, дүү, хөвгүүд болон бэргэд дараалан сууцгааж бүгд товч бүсээ бүрэн товчилж малгайгаа өмсөж, идээ ундааныхаа дээжийг зүүнээс баруун тийш өрж, гал, бурхандаа дээж өргөөд, бурхандаа дээжилсний дараа гэрийн эзэгтэй цайныхаа дээжийг гэрийн эзэндээ эхэлж барьдаг ёстой. Дараагаар нь гэрийн эзэн намрын нөөцөлсөн айргаа шимэн ууж, нас эрэмбийн дагуу ахмадууд болон үр хүүхдэдээ амсуулдаг.
Битүүний оройн наадам цэнгээн “Битүүлгийн идээ будаа”-наас цадтал идэж, ёслол дууссаны дараа үлгэр, тууль ярихаас эхлээд шөнө дөл өнгөртөл олон төрлийн тоглоомоор наадаж өндөрлөдөг. Шагайгаар алаг мэлхий өрөх, морь, тэмээ уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, буга нуух, хорол зэндмэнэ эвлүүлэх зэргээр тоглодог.Тоглоом наадмын дундаас шагалцах (шагайлдах, шагай өлгөлцөх)-ыг “эрхэм дээд, бэлгэ дэмбэрэлтэй” тоглоом гэж үздэг учраас битүүлгийн дараа томчуул шагалцаж, багачууд морь уралдуулдаг байв. Мөн үлгэр туульс ярих, шагайгаар морь, тэмээ, даага уралдуулах, дөрвөн бэрх орхих, тэмээ цохих, буга нүүх, хорол зэндмэнэ эвлүүлэх болон алаг мэлхий тоглодог байжээ. Одоогоор алаг мэлхий тоглох заншил зарим газар өвлөгдөн үлдсэн бөгөөд Алаг мэлхий өрөх гэж буй хүүхдүүд шоо орхиж, нүхний нь тоогоор мэлхий өрж тоглодог. 92 эсвэл 108 шагайгаар эрхтэн бүрийг дараалалтай өрдөг. Тухайлбал: мэлхийн давсгийг нэг, бөөрийг хоёр, толгойг гурав, шилбийг дөрөв, хүзүүг тав, нурууг зургаан шагай гэх мэтчилэн өрдөг. Битүүнд алаг мэлхий өрж хонуулаад шинийн нэгэнд буцаан авч тоглодог уламжлалтай. Битүүний өдөр цээрлэх зан үйл “Битүүн” бол жилийн хамгийн сүүлийн өдөр.
🟢 БИТҮҮНИЙ ӨДӨР ЦЭЭРЛЭХ ЗҮЙЛС
Битүүний орой мал хуйгаа хээр, эд зүйлсээ айлд хонуулахыг цээрлэнэ. Мөн хүн халуун ам бүлээсээ тасарч айлд хонох, айл хэсэх, хөлчүүрхэх, өвчин хэлэх, үг сөрөх, хэрэлдэх, хувцсаа гадаа хонуулах, хоосон сав байлгах, өлөн зэлмэн байхыг цээрлэнэ.
Учир нь:
- Битүүний шөнө айлд хоновол сүнс төөрнө. Гэрийн эзэн гэртээ байх нь ямар нэгэн гай барцад тохиолдохоос сэрэмжилж, буян хишгээ тогтоож буй хэрэг.
- Битүүний өдөр нохой зодохыг цээрлэнэ. Зодвоос урган гарах шинэ ондоо гай гамшиг тохиолдох бөлгөө. Харин нохойгоо цадтал хоолло.
- Амандаа юм зажилж гадаа гарахыг цээрлэнэ. Газарт ус, угаадас асгаж болохгүй. Эс тэгвэл чөтгөр ам долоож, яр шарханд баригдана.
- Гэр орон харанхуй байх, гадаа хувцас хунараа хонуулах, нялх хүүхдийг нэрээр нь дуудахыг цээрлэнэ. Чөтгөр хорлоно хэмээн үздэг.
- Өлөн зэлмүүн хонохыг цээрлэнэ. Урган гарч буй жилд нийтээрээ өлсөхийн ёр гэхийн учир хоол ундаа цадтал тохируулан хэрэглэнэ.
- Гэр орондоо хэл ам хэрүүл шуугиан хийх, өндөр дуугаар чанга бархирахыг цээрлэнэ. Эс дагаваас шинэ ондоо хэрүүл тасрахгүй. Айл гэр улс орон амар тайван бус байх бөлгөө.
ТА БҮХЭН МИНЬ САЙХАН БИТҮҮЛЭЭРЭЙ!