09/26/2025
Thu ziak intihsiaknaa pahnihna lawmman dawngtu thu ziak kan rawn chhawp chhuak e.
THIANGHLIMNA
Mihringte chetziaah leh nunah min khalh kaltu ber leh pawimawh ber chu thianghlimna a ni. Thianghlimna hian rilru ṭha leh rilru chhia a ṭhen theih avangin a pawimawh em em a ni.
Thianghlimna hi mithiamte chuan chi thum in an ṭhen a, rilru thianghlimna, taksa thianghlimna leh pawn lam thianghlimna te an ni. Rilru thianghlimna hi chi tam takin a sawi theih a, rilru thianghlim nih chu kan duh vek a ni. Jonh- Prevast- a chuan rulru thianghlim te chuan ruai ropui an ṭheh reng a ti a. An rilru puthmang a thianghlimin Pathian duh zawng te lam chu an beng chuan a thle a, Kalsualna lam hawi thil a ti. Millian Harcules-a pawhin mi rilru thianghlim te chu an hma a engin an kawng a tluang a, a tawpa hlawhtlinna changtute an ni fo ṭhin ani. “Eng tin nge ka rilru a thianghlim ang’ tiin vawi tam tak inngaihtuah fo hi sim tur. Ngaihtuah chhuah theih a ni li va, thik ṭha lo lam tel lo felfai thlap-a rilru put e hi rilru thianghlim entawn tlak an ni. Milar entawn tlak Jony Halls-a pawh hi a tleirawl tirh aṭang mipat- hmeichhiatna lam reng reng in a rilru a la thei lo va, a puitlin thlenga rilru thianghlim tak puin tunah chuan kan hriat lar ȇm ȇm Rynodro ropui tak a lo ni ta a ni. Chuvangin rilru thunun thiamin thil sual laka min hruai pȇng lo tûr leh fel taka kan awm theih nan, kan rilru a thianghlim theih nan kan rilru thunun ang u.
A pahnihaah chuan taksa thianghlimna hi a ni. Elvasdeco Aaron-a chuan (1902 Elis Conf) ah chuan “kan taksa a thianghlim theih nan ṭan I la ang û, a ti a, ṭhutpui tam tak te chuan an nuih san mai mai a, nimahsela, an ngaihtuah chian leh tȃkah chuan a lo pawimawh hle in an hria a, (WHO- World Health Organization) din chhuak tûrin hma lȃk a tum ṭan phah a ni. Taksa thianghlim hi eng tia lo chhuak nge tih chuan latin ṭawnga “ Santus Cla” an tih keini Mizo ṭawnga kan neih ve loh a ṭang hian hriat thiam a aw) a, Taksa chu Claudis niin Thuanghlim chu Santa a ni. Mahse, Taksa thianghlim tih leh Santus Cla chu a inang leh si lo a ni. “Taksa bawlhhlawm, fai hlei thei lo te hi a fai ta” tih nen a inang deuh a. Taksa tleuhna tih ang deuh a ni. Taksa bal, failo te chu an awm a nuam lo angin an bawrhsawm hma a, an tar hma a, the an nei tlem hma bik ṭhin niin Doctor Henz Author chuan a sawi. Kan taksa a faia, kan thianghlim chuan Pathian kan ang a ni tiin Louis droven-a pawhin a lo sawi ve tawh bawk. Kan inbual kan thatchiat viau te, tih tur dang awm si lo va, intihfai kan peih loh viau te hian taksa ah effect tam tak a nei theih ang bawkin hlim lohna hial te, min la thlen thei a, mi tam tak awm khawmna hmuna tel tir chak lova min siamtu lian ber a nib awk a ni. Tunlai khawvel a changkȃng tawh ang hian ram tam takah chuan taksa thianghlimna an kalpui mȇk a, thianghlim taka awm tur a ni ti tein an in zirtir tawh hial a ni. Mi pakhat hian kan ram (Myanmar) ah chuan ni khat vawikhat hisap tal chu inbual tur a ni. Chu chu kan s*k leh sa leh khawhun tehna aṭanga mithiamte chhut dan a ni. Oman ram chu a lum em avanngin mi pakhat hian ni khatah vawi hnih tal inbual tur a nit hung. In tihfai kan thatchiat te, kan peih loh viau te ai nih chuan Pathian kan an loh bakah kan nguaiin kan hlim lo dawn a ni.
Thianghlimna pathumna chu pawn lam thianghlimna a ni. Pawn lam thianghlimna awmzia chu bawlhhlawh a bawma thlak te, thil tinawk leh thil fel lo fel fai taka rem ṭhat leh sawn ṭhat a-ṭang te hian a lo in-ṭan a ni. India ram hi a pui e mem a, khawvela mihring tamna ber ram pawh a ni, Mahse thianghlimna an tlachham hle. An ram azira en chuan an changkang lo a ni, a chhan chuan he kan sawi thianghlimna hi a chhawn nun loh vang a ni. An dai velah ` te chuan thil ball eh ṭawp tak tak, ṭawih thei leh ṭawih thei lo awn ze nei loin an paih duh dah nasa em em a , hei vȃng hian hriselna a ti hniamin dam lo tam tak a siam a, (tourist) khual zin tam tak a hnawt kian phah a, sum a tlak hniam phah bawk a ni, Kan chhehvel a thianghlim chuan hawi thawven te a nuam a, lung a tileng rȃt mai a ni. Mi ropui tak Alvast Priest-a chuan kan chheh-vel a thianghlim hian mihring awm a tinuamin Ramsa leh sava mawi tak takt e kan lo hmuh phah ṭhin a ni a ti. Kan khua, kan veng velah pawh han chik ila, compound thianghlim leh fel fai te chu mipui zah kai, entawn tlak, mipui en san chinte an lo ni leh fo ṭhin a ni. K*m tam tak liam ta aṭang tawh khan he thianghlimna hi an lo uar nasa tawh hle mai a, a lo ngai pawimawh hmasa tut e chu Gentet pawl ho kha an ni. Pu Gentet-a chuan bawlhhlawh leh thil fai lo lampang hrim hrim hi a ngaina a, an ṭhen awm ten an compound an tih fai ṭhat loh avȃngin A fapa chu rulin a chuk hlum sak a, chumi a chin ah phei chuan thianghlimna a ngai pawimawh e mem a, sweet eina kawr ringawt pawh hi ram hnuaiah pawh a paih duh lo a ni. An pawl thuvawn chu swiss ṭawngin “Descilocieysy demanesti” a ni a, chu chu Mizo ṭawnga leh chuan “ Thianghlim taka awmte leh Chengte hi lal hausa ber ai te pawn an zahawm zawk” tih a ni. He pawl ropui tak hi 1624 swizerland a khaw pakhat Reminton an tih aṭangin a lo in ṭan a, an hmalakna chu lo darhzau Zelin Europe ram pumpui chu thianghlimna ngai pawimawh rama an siam mai bakah an ram Switzerland ngat phei chu khawvela ram thianghlim ber nia ngaih theih khawpin an siam danglam a ni. Keini pawhin tih theih tam tak kan nei vea, he pawl ang chiah hian mi tam tak fel fai taka an khawsak theih nana ṭanpui leh tih sak hi kan tih tûr a ni. Chuvangin , kan compound leh kan chhehvel , kan inchhung kan tih fai hian thu tam tak a hril tih hriain he thil thianghlimna hi i aur sauh sauh ang u.
Thianghlimna hi faina kan tih nen hian a inthuhmun leh deuh a, roreltu tam tak, thusawitu tam tak te hian thianghlimna hi an sawi deuh fo va, mahse eng nge a awnzia tunge hrilhfiah ang? Thianghlim dan chu tam hle mah se pa li nga vel kan sawi lang dawn a ni. Thianghlim chu a sawifiah dan hmasa berah chuam bal lo, bawlhhlawh kai lo a tih theih a, Mator kan sil fai a nih chuan a fai tawh a vangin a bal tawh lova, a thianghlim tawh a ni. bal a tleuh fai chiah khan a thianhlim ta a ni. Bal kai erawh chu a thianghlim lo a ni. Keini pawh kan rilru a thil thianghlim lo chi hrang hrang, ngaituahna ṭha leh fel thil mak sak tak tak te kan silfai a, kan nawh reh chiah khan kan rilru a lo thianghlimin a lo var ta hau mai niin kan hria a, kan ring bawk a ni. Chu tianga kan rilrua bal leh bawlh-hlawh te kan nawh reh a, a fai chuan rilru thianghlim kan nihna tilang turin kan taksa tih thianghlim te, kan chhehvel tih thianghlim te chu kan mawhphurhna lian tak a ni.
Kristian te chuan thianghlimna chungchang hi an in zirtir nasa em em a, an lehkhabu thianghlim ah pawh he ti hian a in ziak a ni. “In thianghlim tur a ni, kei ka thianghlim si a” tiin chu tiang bawkin sakhaw dangte pawhin an inzirtir nasa a ni. Islam sakhua chuan thianghlim te chauh chu van an chang ang tiin an inzirtir a. Chu tiang bawkin sakhaw dang dang te’n an ngai pawimawhin an ngai pawimawhin an ngai urhsun a, Japan ho ngat phei chuan an pathian an biak dawnin an insil hmasa phawt ṭhin a ni. Thianghlimna hian hmun a chan san angin hmun kan kian tlem a, keini Kristian tȇn kan biak meuh pawh hi Pathian Thianglim tih a ni a, chu vangin thinghlimna hi kan rilru luah tirin kan thinlungah cham tir turin kan bei tur a ni.Tunlai hmun hrang hranga sign-board lo in tar kan chhiar te chu a tlang puiin thianghlimna lam hawi hi a ni deuh ṭhin a ni.
Hmun tin leh thlang tina kan in zirtir chu fai taka nun hi a ni a, kan fain a na na na chuan kan rilru a hrisel a ni,hnam chang kang te rual awh ai mah in thianghlimna hi awt ila, hnam changkang te’n min awt let thei dawn a ni. In zirtirna mak tak tak “ balh” hi felna a ni. Bawlhhlawh hi kan ṭhian a ni tih leh a dang dang te chu eng atan mah ngai lova, felfai taka kan nun mai hi a tawk a ni. Ropuina pawh hi a lo chhuah ṭanna chu thianghlimna aang a ni. Chuvangin Ropui leh mi zah kai nih kan duh chuan thianghlimna hi kan nunpui ngei tur a ni.
Reuben Rootword, Grand Popetyr-a chuan a thianghlim apiang te hi hmuh kan nuam in kan ennawm a ni tiin The light of the Beauty tih lehkhabu ah a lo sawi tawh a ni. Kan thluakin a man phak dan a zira kan in sawi rem ve zel angaih ang hian kan nunah thianghlimna hi kan lan chhuah tir tur a ni.
Kan mizia leh chet dan ah te hian thianghlimna kan pai leh pai loh a lang nasa e mem a, Mi awm maim ai lai hmusit thut ve ringawt te hi a rilru thianghlim loh thlak a ni. En dan leh thlir dan tam tak karah he thil thianghlimna hi chu hmaih rual a ni lova, a lang sar in, mi tam tak duh leh ngai nat a ni a, rorel tut e ti zahawm tu leh Hruaitu te ti zah kai ber chu he thianghlimna hi ani.
Nitin kan nun khawsakna ah thianghlim tak leh fel fai taka hma lam panin heng rilru thianghlimna, taksa thianghlimna leh pawn lam thianghlimna te hi vawng nungin kan ram hmasawna kawng i hawn sak ang u.
Lalpianmawia
Grade 10
Rihkhawdar