Kuzey Kafkasya Öğrenci Birliği

9. ULUSLARARASI öğrenci buluşmasına Hepiniz davetlisiniz ...

Uluslararası Öğrenciler İçin KYK Yurt Başvuru Duyurusu / KYK Hostel Application Notice for International Students

│Detaylar: http://goo.gl/oQkpmn

Kurban Bayramınız Mübarek Olsun - Eid Mubarak - عيدكم مبارك - C праздником Курбан байрам

*Bayramın 2. günü saat 14.00'te cuma namazından sonra Bâb-ı Âlem'de Bayramlaşma ve geleneksel yemek ikramı yapılacaktır.

│ #Курбанбайрам

Kafkas Sürgününü Anma Programı

│22 Mayıs Cuma 14:00
│Üsküdar Üniversitesi Kuzey Kampüs Nermin Tarhan Konferans Salonu

Detaylı bilgi: https://goo.gl/gpWe8F

Grozni | Günümüz

Güncel eğitim sorunlarını tartışıp ve çözümlerini konuşmak için bugün Bâb-ı Âlem Uluslararası Öğrenci Derneği'nde bir araya geldik.

Narin Kale, /

İstanbul Üniversitesi BAŞVURU, SINAV, MÜLAKAT VE KESİN KAYIT TARİHLERİ

BAŞVURU, SINAV, MÜLAKAT VE KESİN KAYIT TARİHLERİ | İstanbul Üniversitesi İstanbul Üniversitesi | Tarihten Geleceğe Bilim Köprüsü - 1453

International Student Applications for the Academic Year 2014-2015 International Student Applications for the Academic Year 2014-2015 to the undergraduate and graduate programs offered in Istanbul Commerce University will start on July 7, 2014. Candidates are required to fill an application form that will be available on the website during the application period, a…

DAĞISTAN HALKLARI VE DİLLERİ -Prof. Dr. Yücel OĞURLU

Kafkasya; Endonezya ve Hindistan bölgeleri gibi, dillerin yoğunlaştığı bölgelerden biridir. Bölgede bu kadar çok dilin varlığı konusunda farklı tezler ileri sürülse de, bunların içinden en önemlisi, doğal engellerin farklı dillerin oluşumuna sebep olduğudur. Hiç kuşkusuz, dağlar, derin vadiler, nehirler, bu halkaları zaman içerisinde daha az temasla farklılaştırarak yeni şive, lehçe ve dillerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Yüksek Kafkas sıradağları üzerinde, zirvelerden dağın eteklerine kadar, kimine göre 80, kimine göre 40 civarında dil konuşulmaktadır.

Kafkasya'da konuşulan onlarca dilin bir kısmı Kafkas, diğer bir kısmı Türkî ve İroni gruptandır. Bu dillerden, Türkî grup hakkında Türkiye'de bilimsel çalışmalar yapılmış olduğundan1 Türk dilbilim ve etnoloji literatüründe az da olsa bilinmektedirler. Bunun için çalışmamızda, göreceli olarak daha az bilinen Kafkas dil grubundan olan dillere ve Türkiye'de yeterli çalışmanın yapılmadığını düşündüğümüz bu sahaya biraz daha fazla eğildik. Bölge dillerinin durumu Türk bilim adamlarınca bazen, "girift ve karmaşık" bulunduğundan2 birçok yerli dilbilimci açısından, girilmeye cesaret de edilememektedir. Bu çalışmada da sadece Kuzey Kafkas dillerini incelemeye çalıştık. Bu girişten sonra, Dağıstan bölgesinde konuşulan diller hakkında genel bilgiler vermeyi düşünüyoruz. Bu sayımızdaki yazımıza, sık sorulan konulardan birisi olan Dağıstan'daki dil meselesi ile başlıyoruz.

Dağıstan'da Resmi Dil Meselesi:

Türkiye'de zaman zaman bahsedildiği üzere, "Dağıstan’ca" adlı bağımsız bir dil yoktur. Dağıstan'da konuşulan ve üç ayrı dil grubundan olan ama her bir grubun kendi içerisinde akrabalıkları kesin olan, farklı diller konuşulmaktadır. Bu akrabalıkların ispatını, daha sonraki yazılarda göreceksiniz:

Bu kadar çok dilin konuşulduğu küçük bir coğrafi alanda, lingu franca yani ortak dil olarak kullanılacak dillere de ihtiyaç vardır. Geçen sayıda da vurguladığımız gibi, bugün ortak anlaşma dili Rusça olsa da geçmişte 7. yüzyıldan başlayarak 1917 yılına kadar, Arapçanın ciddi bir rolü olmuştur3. Dağıstan'da bilginlerin dili olarak düşünüldüğünden oldukça saygın bir konumu olmuştur. Yine bir dönem Kumukça'nın ciddi bir rolü olmuştur. Hatta geçmişte oğullarının Kumukça bilmesinin "kız istemeye giden aileler" için bir avantaj olduğu söylenir.

Bununla birlikte, lokal olarak Avar bölgesinde komşu halklar Avarcayı ortak dil olarak öğrenmiş, güney bölgelerinde ise, hem Lezgice hem de Azeri Türkçesi ortak dil olarak kullanılmıştır. Bu dönem boyunca diller arasındaki alışveriş oldukça artmıştır. Büyük ihtimalle, Lezgice ve lehçelerindeki Türkçe kelimeler bu kanalla geçmiştir. Sovyet okullarında Lezgice'nin alt gruplarından olan Rutul, Tsakhur, Agul gibi halkların çoğunun Lezgice’yi okullarda veya dışarıda öğrendikleri bilinir. Bu etki artık günümüzde zayıflamış ve birbirilerinin dilini öğrenmek yerine, daha geçerli olduğu düşünülen Rusça Lingua Franca olarak bu boşluğu doldurmuştur.

Kumukça ve Azericenin etkisi, 1930'lardan sonra neredeyse lokal olarak da sona ermiştir. 1994 tarihli Dağıstan Anayasasında tek bir dilin resmi dil olarak kabulü yerine, Dağıstan'ın tarihi ve mevcut durumu dikkate alınarak, Dağıstan'da konuşulan ve standart yazı dili olan bütün dilleri kapsamına almıştır. Çünkü Anayasadaki ifade "Dağıstan'ın bütün dilleri" ifadesini içermektedir4.

Avarca, Azerice, Dargince, Kumukça, Lakça, Lezgice, Nogayca, Rusça,
Tabasaranca, Tatça, hatta tartışmalı olsa da Çeçence. Burada, yazı dili olan demek istemiyorum, Çünkü burada kapsama alınmayan diğer dillerin de yazı dilleri vardır. Örneğin, en küçüklerinden olan Tat dili yazılabilen ve alfabesi olan bir dildir. Dağıstan'da basın ve Yayında diğerleriyle birlikte kullanılmaktadır. Agul, Rutul ve Tsakhur dillerinin de yazılı dillerden olması dolayısıyla bunların da resmi dil olarak kabulü gerekir.

Konunun, Dağıstan ölçeğinde, hassas olması açısından bütün dillere saygı gösterilmesi gerekir. Fakat bu derecede bir hassasiyetin ülkede resmi bir dilin oluşmasını engelleyeceğinden de kuşku yoktur. Hatta bunun da ötesinde, Rus dilinin ila nihaiye baskın bir resmi dil olarak konumunu güçlendirmesini sağlayacaktır.

Dağıstanlıların geçmişte ortak dil olarak kullandıkları dillerden birisinin de Dağıstanlıların tercihine göre güçlendirilmesi bir diğer öneri olarak düşünülebilir. Fakat bu önerinin hem tepkiyle karşılanacağı hem de bugünkü ortamda anlaşılamayacağından eminim. Dağıstan'da konuşulan dillere genel bir fikir vermek için bakmak gerekirse: Elimdeki 2002 Nüfus sayımlarına göre Dağıstan'da konuşulan dillerin Rusya'daki uzantılarına bakıldığında aşağıdaki tablo ortaya çıkmaktadır. Fakat tabloyu incelerken şu noktada bir yanlış anlama olmamalı. Dağıstan halklarının nüfusları bundan ibaret değildir. Fakat tabloyu
incelerken şu noktada bir yanlış anlama olmamalı:

Çünkü, Azerbaycan'daki Lezgi, Avar, Tsakhur, Rutul, Udi ve Tatlar bu orana dahil değildir. Khinalug, Budukh, Kryts gibi Azerbaycan'da91 yaşayan ve Dağıstan dil ailesinden olanlar ise bu tabloda yer almamaktadır. Diğer yandan, Dağıstan'da Azerice konuşulmakta; fakat aşağıdaki tabloda yer alan Azeri nüfusunun bir kısmı Dağıstan kökenli Azerbaycanlı, diğerleri ise doğrudan Azerbaycanlıdır. Diğer taraftan, Avarların içindeki küçük halkların, önceki sayımlar dikkate alındığında, büyük ölçüde kendilerini doğrudan Avar olarak kaydettirdikleri görülmektedir. Ancak bu tabloda, bazı milletler açısından sadece Rusya Federasyonundaki nüfusların bulunduğunu belirtmek gerekir. Örneğin;

1. KAFKAS DİL GRUBUNDAN OLANLAR:

Dağıstan'da konuşulup da Kafkas ailesinden olan dillerin (Kuzeydoğu Doğu Kafkas diller) ile başlayalım. Avar, Andi, dido, Lak, Dargin ve Lezgi dilleriyle Vaynakh grubundan olan Çeçence ünsüz harflerin çokluğuyla meşhurdur. Dağıstan’daki Çeçenler tarafından konuşulan Çeçence de bence onun bir lehçesi olan İnguş ile birlikte Kuzeydoğu Kafkas dil grubundandır. Örnek olarak, Avarca üzerinden gidecek olursak, 46 sessiz (consonant) harfe karşı, sadece 6 sesli harf vardır. Sayılan dillerin birbirleriyle akrabalıkları artık tartışma götürmemektedir.

a. Avar-Andi-Dido Altgrubu:

Dağıstan'ın en büyük grubunu oluştururlar. Avar-Andi-Dido alt grubu Dağıstan’ın yüksek bölgelerinde konuşulan şu alt dilleri daha doğru ifadeyle lehçeleri oluşturur: Akhvakh, Andi, Avar, Bagulal, Bezhta, Botlikh, Chamalal, Dido, Godoberi, Hinukh, Hunzib, Karata, Khvarshi, Tindi. Bu lehçelerin sadece; Dağıstan'da kullanıldığını söyleyebiliriz6. Dağıstan içersinde bu dillerin toplamının %29,4 'ünü oluşturduğunu söylemek gerekir. Latin alfabesine 1920 yılında geçilmiş, 1938 yılında Kiril alfabesine geçilmiştir. Dağıstan’ın orta kesimlerinin Batısında ve Güneybatıdaki yüksek alanlarda konuşulur. 556.000’in Dağıstan'da ve 44,000 Azerbaycan’da (1989). 2002 sayımlarına göre ise Avarlar Rusya içindeki bütün bölgelerde 814.473 sayısına ulaşmıştır. 2009 yılı itibariyle Rusya ve Azerbaycan'daki Avar ve onlara tabi halklarla birlikte bir milyon kişiyi geçmiş olduğu düşünülmektedir. Avarcanın Azerbaycan'ın Kuzey bölgelerinde de konuşulduğunu biliyoruz. Kuzey bölgelerinde Avarca'nın en azından 14 lehçe ve diyalekt üzerinde Lingua Franca olarak kabul görmesi, Gazavat dönemi boyunca olduğu gibi, Sovyet döneminde de devam etmiştir.

Güney bölgelerinde ise, Lezgice diğer lehçe ve diyalektleri üzerinde aynı etkiyi doğurmuştur. Dağıstan'ın en kalabalık kabilesi olan Avarlar dil yönünden üç gruba ayrılırlar;

1- Avar, 2- Andi, 3- Dido (Tsez)

En kalabalık grubu esas Avarlar meydana getirirler. Bunlar kuzeyde Sulak Irmağı'ndan (orta kesimleri) güneye doğru Zakatali yöresine kadar uzanırlar. Andiler ise Bottlih, Godoberi, Karatin, Bagvalal, Çamalal, Tindi ve Açvaçiş gibi alt gruplara ayrılırlar. Dido grubuna ise Hinuk, Çvarşin ve Kapuçinler dahildirler. Avarca'nın şiveleri şunlardır: Salatav, Kunzakh (Xunzax, Kuzey Avar), Keleb, Bacadin, Untib, Shulanin, Kaxib, Hid, Andalal-Gxdatl, Karax (Karakh), Batlux, Ancux (Antsukh), Zakataly (Char). Fakat Khunzakh (bolmats) 300 yıldır savaşçıların ortak dili (koine) olmuştur. Dağıstan'ın iç bölgelerinde 13 diyalekti de ifade eden bir dil olarak Avarca kabul görmüştür. Bolmats, günümüzde, Avar bölgesindeki insanların etnik olarak kendini tanımlamalarında büyük bir öneme sahiptir ve yazılı Avarca "Bolmats" temelli olarak şekillenmiştir7. Avarcanın şiveden öte lehçeye dönüşen alt kolları da vardır. Bunlara ayrı ayrı yer verelim:

a. Akhvakh: (kendilerine verdikleri isim= Ashvado) Akhvakh Bölgesinde ve Shamil Bölgesinde 8 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 3.500 kişi (1990). 2002 sayımlarına göre 6.376 kişidirler.

b. Andi: (kendilerine verdikleri isim=Khivannal) 9 köyde kuzey Botlikh Bölgesinde, Andi (Andi dilinde Khiani) ve Gagatli'de yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. Şiveleri: Munin, Rikvani, Kvanxidatl, Gagatl, Zilo'dur. Tahminen 20.000 kişi. 2002 sayımlarına göre 21.808 kişidirler.

c. Botlikh (Buyhalji): Botlikh Bölgesindeki, Botlikh ve Miarso adlı 2 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. Şiveleri:Botlikh ve Zibirkhalin. 5.000 kişi (1990); 2002 sayımlarına göre 16 kişi olarak kaydolunmuşlardır. 92

d. Bagulal (Bagval) Tsumadin ve Akhvakh Bölgesinde 6 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 2.000 kişi (1990). 2002 sayımlarına göre sadece 40 kişi olarak kaydolunmuşlardır.

e.Bezhta (Bezhta language= Kapucha; merkezini Bezhta'nın oluşturduğu 3 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 5,000 kişi (1990). Şiveleri: Bezhta, Tlyadaly, Khocharkhotin.2002 sayımlarına göre 6.198 kişidirler.

f. Chamalal: Kuzey Tsumadin Bölgesinde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. Şiveleri: Gadyri (Gachitl-Kvankhi), Gakvari (Agvali-Richaganik-Tsumada-Urukh), Gigatl. 5,000 kişi (1990); 2002 sayımlarına göre sadece 12 kişi olarak kaydolunmuşlardır.

g. Dido (Tsuntal, Tsez): in a few köyde Tsuntin (S'undin) Bölgesinde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. Şiveleri: Didoi, Tsez, Cez, Tsezy, Tsuntin. 8,000 kişi (1990). 2002 sayımlarına göre 15.256 kişidirler.

h. Godoberi: Güneybatı Botlikh Bölgesinde, merkezinin Godoberi olduğu köylerde yaşarlar ve kendi dillerini konuşurlar. 3,000 kişi (1996); 2002 sayımlarına göre sadece 39 kişi olarak kaydolunmuşlardır.

i. Hinukh: Yaklaşık 150 kişilik küçük bir gruptur. Tsuntin (S'undin) Bölgesinde Khenokh köyünde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 300 kişi (1990); 2002 sayımlarına göre 531 kişidirler.

j.Hunzib: Kuzeydoğu Bezhtin Uchastok bölgesinde, merkezinin Gunzib olduğu köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 2,000 kişi (1995); 2002 sayımlarına göre sadece 998 kişi olarak kaydolunmuşlardır.

k. Karata (kendilerine verdikleri isim= Khkhiridi) Akhvakh Bölgesinde ve Batı Khunzakh Bölgesinde, merkezinin Karata olduğu 10 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 2002 sayımlarına göre 6.052 kişidirler.

l. Khvarshi (kendilerine verdikleri isim =Atil'ko and Huani) Tsumadin Bölgesinde, merkezinin olduğu Khvarshi (Khvarshi dilinde Huani) köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. 500 kişi (1990); Khvarşiler 2002 sayımlarına göre 128 kişi olarak kaydolunmuştur. Şiveleri: Xvarshi, Inxokvari.

m. Tindi: Tsumadin Bölgesinde, merkezinin olduğu Tindi (=Idari or Idi Tindi dilinde) 5 köyde yaşar ve kendi dillerini konuşurlar. Tindil'ler 2002 sayımlarına göre sadece 44 kişi olarak kaydolunmuştur.

Yukarıda sayılan dillerin hepsi Avarca'nın birer diyalektiği olarak düşünülmelidir. Diller birbiriyle karşılaştırılırken belirli kavramların başlangıçta önemi çok büyüktür. Bunlardan birisi de rakamlardır. Bu konuda bir örnek vererek, bu diller arasındaki akrabalığı ortaya koymaya çalışalım. Detaylı mukayeseyi sonraki yazılarda göreceğiz: Yukarıdaki sayılar tablosu, bu diller arasındaki benzerlikler konusunda sadece bir fikir vermek amacıyla konulmuştur. Bu rakamların birbirlerinden sonradan alınmadığı kesinleşirse, bu
dillerin akrabalığını ve menşe birliğini göstermek bakımından yeterlidir. Aynı denemeyi çaprazlama metoduyla diğer Dağıstan diller için de yapacağız.

Çeçen: Dağıstan’ın kuzeyinde ve daha ziyade Çeçenistan sınırına yakın yörelerde bulunan Dağıstanlı Çeçenlerin 70–80 bin kişi dolayında olduğu tahmin edilmektedir.

b. Dargwa-Lak Altgrubu:

Bu alt grup, Dağıstan'ın orta kesimlerinde konuşulan yazı dilleridir. Lakça, homojen bir dil olsa da Dargin dili, bir diyalektten öte, ayrı lehçelere benzeyen lehçelere de sahiptir. Örneğin, Kubaçi lehçesi gibi. Lak-Dargin altgrubu ise, yine dağlık alanlarda konuşulan Dargi ve Lak dillerini oluşturur. Bu iki dilin birbiriyle çok yakın akraba olduğu bilinir.

Dargi: (kendilerine verdikleri isim=Dargala) veya Dargwa, Dargin Dağıstan'ın iiknci büyük ethno-linguistic grubudur. Akushin Bölgesinde, Dakhadayev Bölgesinde ve Kaytag Bölgesinde konuşulmaktadır. Darginler, Derbent Geçidi'nin kuzey-batısında, Hazar Denizi kıyılarına kadarki bölgede yayılmışlardır. Kuzeylerinde Kumuklar, batılarında Avarlar, en güneyde Gazi Kumuklar, onların da güneyinde Kaytaklar93 bulunur. Konuştukları dil Lak dilinden sonra en fazla Lezgi'ceye yakındır. Akuşa, Sutkur, Sırhal, Urkarak, Horakan, Kaytak (Haydak) ve Kubaçi gibi daha alt gruplara ayrılırlar. 365,000 kişi (1993). 2002 sayımlarına göre Darginler 510,156 kişi, Kaytaglar 5; Kubaçinler 88 kişiden ibarettir.

Lak: (Kazikumukh) Dağıstan'ın merkezinde otururlar. Laklar kendi Lak Bölgesinde ve Kulin Bölgesinde yaşarlar. Doğuda Darginler, batı ve kuzeyde Avarlarla komşudurlar. El sanatları ve kuyumculuklarıyla meşhurdurlar. Akuşa, Şoradin, Kurakh, Rutul ve Dakhadayev kazalarında ve bunun dışında Makhaçkale, Buynak, Hasavyurt ve Kaspi'de yaşarlar. 112.100 kişi (1989); 2002 sayımlarına göre 156.545 kişidirler.

c. Lezgi altgrubu:

Lezgi alt grubu Güney Dğıstan'da yer alır ve Agul, Archi (Arçi), Lezgi, Rutul, Tabasaran, Tsakhur (S'ah'ur) dillerini, daha doğrusu lehçelerini içerir. Bu grubun toplamı, Dağıstan'ın %21,5 kadarını oluşturur.

Lezgi: Dağıstan içerisinde konuşulan dördüncü en büyük ethno-linguistic grup. Kuzey ve kuzey-batıda Dargin, Lak ve Avarlarla güneyde ise Azeri ve Tatlarla komşu olan Lezgiler arasında Türkçe geniş ölçüde yayılmıştır. Tabasaran, Rutul, Agul, Budukh, Dzekh, Tsakhur, Udi ve Khinalug gibi alt kollara ayrılırlar. 1989 sayımlarına göre 257.000 kişi Dağıstan'da ve
171.400 Azerbaycan'da (1996) yaşamaktaydı. 2002 sayımlarına göre sadece Rusya'da 411.535 kişiye ulaşmıştır. Azerbaycan’daki son sayı bilememektedir. 2009 itibariyle Rusya ve Azerbaycan genelinde toplam nüfusları tahminen 700 bin civarındadır.

Tabasaran: Tabasaran ve Khiv Bölgelerinde merkezinin Khuchni olduğu ve Khiv olduğu 120 kadar yerleşimde konuşulmaktadır. 1932 yılında Latin Alfabasine, 1938 yılında da Kiril alfabesine geçildi. 95.000 kişi iken (1989); Tabasaran 2002 sayımlarına göre 131.785 kişi olmuşlardır.

Agul: of Agul Bölgesinde 19 köyde yaşayan Agular Agulca konuşurlar. Agulca çeşitli şivelere sahiptir. 17.373 kişi iken (1989); Agul 2002 sayımlarına göre 28.297 kişi olmuşlardır.

Tsakhur: (kendilerine verdikleri isim = Iihibi): Rutul Bölgesinde merkezinin Tsakhur olduğu 12 köyde konuşulur. Azerbaycan'ın Kuzeyinde de konuşulmaktadır. Dağıstan'da 7.000, Azerbaycan'da 13.000 kişi iken (1989); Tsakhurlar 2002 sayımlarına göre Dağıstan'da 10.366 kişi olmuşlardır.

Rutul: (kendilerine verdikleri isim=Mikhad): Rutul Bölgesinde merkezinin Rutul (Myukhadar Rutul'cada) olduğu 20 köyde konuşulmaktadır. Farklı şiveleri vardır. 20.000 kişi iken (1993); 2002 sayımlarına göre 29.929 kişidirler.

Archi= = (Arshishtib) Merkezinin Archib olduğu 8 köyde konuşulur. Dil ailesi olarak Lezgi grubunda yer alsa da, komşuları olan Avarların dilini iyi bilirler ve yazı dili olarak Avarca'yı kullanırlar. 1.000 kişi (2000) olarak tahmin edilirken 2002 sayımlarına göre sadece 89 kişi olarak kaydolunmuşlardır.

Yukarıdakilerle birlikte, Azerbaycan'da konuşulan iki etnolinguistik olarak Dağıstan dilleri arasında sayılan Khinalug, Budukh, Kyryts ve Udi (Uti, Udin) dilleri de Lezgi alt grubunun içerisinde yer alır. Örneğin, Rusya içindeki Udinlerin 2002 sayımlarına göre nüfusu 3.721'dir. Yukarıda dil, bazen de lehçe ifadesini kullanmamızın dilbilim açısından haklı gerekçelerini daha sonraki sayılara saklıyoruz.

2. TÜRK DIL GRUBUNDAN OLANLAR

Kafkasya, öteden beri, Türkî dillerden bir kısmına ev sahipliği yapmıştır. Bugün bu dillerden; Dağıstan'da geriye kalan dillerden Kumukça, Nogayca ve Azerice (Terekeme) kalmıştır. Bu dillerden, Türkî grup hakkında Türkiye'de bilimsel çalışmalar yapılmış olduğundan Türk dilbilim ve etnoloji literatüründe az da olsa bilinmektedirler. Kuzey Dağıstan'daki Nogay dili ve sahile yakın bölgelerin ortalarında kalan Kumuk dili Türkî dillerin Kıpçak grubundandır. Dağıstan'ın güneyinde konuşulan ve Azericenin Derbent şivesiyle birlikte; Türkçenin Oğuz grubundan olup Kıpçak özellikleri de taşıyan Türkiye'de genellikle Terekeme olarak bilinen bir şivesi daha vardır. Bu şivenin ilginç bir örneği Türkiye, Balıkesir, Manyas, Çamlı köyünde konuşulmaktadır. Dağıstan'ın güneyindeki Oğuz grubu tamamen Azerbaycan'da konuşulan Azerice literatür ve basın dili etkisiyle gelişmesini sürdürmektedir.

Kumuk: Dağıstan'daki üçüncü büyük etno-linguistik grup. Farklı şiveleri vardır9. Hazarlara, Kimaklara, Karaçay-Balkarlara bağlayanlar bulunmaktadır. Makhaçkale, Kaspi, Kayakent, Hasavyurt, Babayurt, Buynakski ve hatta İzberbaş şehirleri Kumukların yaşadıkları alana dahildirler.

Kumuk Türkçesi üç lehçeye ayrılıyor; 1- Buynak, 2- Hasavyurt, 3- Kaytak. Diğer Dağıstan kabileleriyle birlikte Dağıstan kültürünün önemli bir parçasını oluşturur. 2002 sayımlarına göre nüfusları 422.409 kişi olarak belirlenmiştir. Bugün, Rusya genelinde yaklaşık yarım milyon nüfuslarıyla Dağıstan'ın en önemli grupları arasındadırlar.

Nogay: Nogay Steplerinden Dağıstan'ın içlerine kadar uzanan bölgede yaşarlar. Nogaylar Kafkasya'da XVIII. Yüzyılın sonlarında kuzeyden Bugün Dağıstan'ın dışında Krasnodar ve Stavropol eyaletlerinde oturanlar da bulunmaktadır. Bunlar Kazak ve Karakalpaklarla yakın bir Kıpçak Türkçesi kullanırlar10. Nüfuslarının büyük kısmını göçlerde kaybetmişlerdir11. Diğer Dağıstan kabilelerinden çok da farklı değildirler. Ortak Dağıstan kültürünü paylaşırlar. Nogaylar Rusya genelinde 2002 sayımlarına göre 90.666 kişidirler. Kumuklara yakın bölgelerde genellikle Kumukça konuşulmaktadır.

Azeriler ve Terekemeler: Bu ayrım dilbilime göre bir ayrım olarak adlandırılmaz. Neredeyse aynı dili konuşan iki gruptan ilki Şii, ikinci grubu ise Suni Şafii mezhebindedirler. Diğerlerinde ise, Terekeme'lerin Kıpçak etkisiyle bazı kelimeleri farklı kullandıkları görülmektedir. Azeriler, Terekemeler de dahil olarak 2002 sayımlarına göre Dağıstan’da 100.000 kişi dolayında, Rusya Federasyonu genelinde ise 621.840 kişidirler. Bu nüfusa, Dağıstanlı olmayan Azerbaycan Azerileri de dahildir. Dağıstan'da Berekey, Velikent, Cemikent, Padar, Memedkala, Deliçoban, Selik, Karadağlı, Tatlar ve Uluterekeme köylerinde12 yaşayan halk Türkiye'de ve Dağıstan'da, Azeriler arasında da Terekeme olarak adlandırılırlar.94

3. İRAN DİL GRUBU KONUŞANLAR:

Bütün bir Kafkasya'ya bakıldığında, İran dillerinden ikisi dikkat çeker. İlki, Oset dilidir. Bu dil Kafkasya'nın orta kesimlerinde konuşulur ve Dağıstan'da kitlesel anlamda konuşanı yoktur. Dağıstan dilleri arasında Dağıstan'ın güney bölgelerinde konuşulan Hint-Avrupa dil grubundan bir dil de Tat dilidir. Tat dili, Müslüman Tatlar tarafından konuşulmaktadır. Sık sorulan sorulardan birisi olarak, Tatça ile Osetçe karşılıklı anlaşılabilir durumda mıdır? Buna kesin olarak "hayır" demek gerekir. Temel kavramlarda bile benzerlikleri çok zayıftır. Müslüman Tatlar, özellikle Derbent bölgesi çevresinde yaşarlar.
Şiileri olduğu gibi, Sünnileri de vardır. Tatların önemli bir kısmı aynen Lezgiler ve Avarlar gibi Azerbaycan'ın özellikle Bakû, Kuba, Şamahı, Derbent ve Zakatali ve hatta güneyde Azerbaycan'ın içlerinde Konakkent'e kadarki bölgelerde Kuzey kesiminde yaşarlar13. Tatların çok büyük bir kısmı Azericeyi ikinci dil olarak konuşabilirler. Yerleştirilmiş olan eski Farsça ve Türkçe karışımı bir dil konuşan küçük topluluklardır. Yahudi Hazar Türklerinin torunları olduğu veya 2000 yıl öncesinde Güneyden gelen Perslerle akraba oldukları yönünde teoriler de vardır. Müslüman Tatlar ise Derbent ve Kuba bölgesinde yoğundur.

Diğer Dağıstan kabilelerinden hiçbir farklılıkları kalmamıştır. Azerbaycan'da Tatlar hem Azerice hem de Tatça kullandıklarından; Ayrıca bazı bölgelerde Tatça tamamen bırakıldığından, sayıları hakkında net bir fikir vermek mümkün değildir. Rusya içerisinde Tat nüfusu 2002 sayımlarına göre 2.303 kişidir. Asıl Tat nüfusu Azerbaycan’ın Dağıstan sınırlarına yakın Kuzey bölgelerindedir ve nüfusları tam olarak bilinmemektedir. Tatların hemen hepsi Azeri Türkçesini iyi konuşabilirler.

Dağ Yahudileri:

Göç dolayısıyla yok olan sınırlı sayıda Dağ Yahudileri de vardır. Bunlar Juhuri (Cuhut) olarak da bilinir. İsrail’e yoğun bir göç yaşadıklarından sayıları gittikçe azalmaktadır. Bunun tam olarak bir dil ayrımı değil, fakat inanç kökenli bir ayrım olduğunu söyleyebiliriz. Bu Yahudiler de bazı farklılıklarla birlikte Müslüman Tatlarla aynı dili konuşmaktalar. 12.600 Tat. Bunlar özellikle Magaramkent (Maharremkent) ve Derbent bölgesindedirler.

SONUÇ

Kafkasya'da konuşulan diller konusunda Türkiye'de özellikle Türkî (Turkic) dil grubundan olan, Kumuk, Nogay ve Azeri Türkçesi hakkında çalışmalar olsa da Kafkas (Caucasic) dil grubundan olanlar veya İroni (Iranic) gruptan olanlar hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. Dilbilim çalışmalarının, çoğu zaman diğer tezlerin ispatında politik dayanak olarak kullanılması, dezenformasyona neden olmakta ve bilimsel gerçeklere ulaşmak zorlaşmaktadır.

Kafkasya'da konuşulan Türkî diller birbirleriyle oldukça yakın ve az bir gayretle anlaşılabilirliği mümkün olan dillerdir. Geçmişte Türk dillerinin Kafkasya'da önemli etkileri olmuştur. Birçok Kafkas dilinde Türkçenin Kıpçak veya Oğuz grubundan kelimeler aldığı görülür. Kafkasya’da konuşulan diller hızlı nüfus artışı dolayısıyla konuşanlarının sayısı artmaktadır. Kafkas dil grubundan olan dillerden de özellikle, Avarca çevresindeki bütün küçük dilleri etkileyen, onlara ödünç kelimeler veren bir dildir. İleride, birkaç yüz kişinin konuştuğu dillerin büyük bir ihtimalle Avarca içinde eriyeceği anlaşılmaktadır. Güneyde ise, hem Lezgice hem de Azeri Türkçesi çevrelerindeki dilleri etkilemeye devam etmektedir. Her iki dil de, çevrelerindeki küçük dileri, beslemektedir. Lezgice, diğer küçük dillere kelime vermenin yanında, diğerleri tarafından öğrenilen bir dil olmuştur. Bununla birlikte, Dağıstan'da Rusçanın büyüyen etkisi, diğerleriyle kıyaslanamayacak kadar büyüktür. 04.12.2009 -

DİPNOTLAR:

1- Örneğin, Ufuk TAVKUL, "Kafkasya'da Konuşulan Türk Lehçeleri", Kırım Dergisi, 15 (57), 2006, ss.38–49; Osman UYANIK, "Kumuk Ağızlarında Uzun Kelimeler Ve Ana Türkçedeki Bazı Uzun Ünlülerin Kumuk Ağızlarında Farklı Ünlüye Geçişi", Selçuk Üniversitesi, Türkîyat Dergisi, s.11; Ufuk TAVKUL, "Kumuk Türkleri -Tarihleri, Sosyal Yapıları ve Dilleri Üzerine Bir İnceleme-", Kırım Dergisi, 13 (50), 2005, ss.29–39; Ufuk TAVKUL, Karaçay-Malkar Türkçesi Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 2001; Ufuk TAVKUL, "Kafkasya'daki Nogay Tatarlarının Etno-Politik Durumları Üzerine Sosyolojik Bir Analiz", Kırım Dergisi,11 (41-44), 2003, 38-46.

2- Mehmet Dursun ERDEM, (Yeni Bir Türk Dili Tarihi Kitabı, Akar, Ali 2005. Türk Dili Tarihi, Ötüken Yayınları, Istanbul) hakkında kitap değerlendirmesi, Turkish Studies /Türkoloji Dergisi I (2006), Sayı: 1, s.154.

3- Andrew Dalby, Dictionary of Languages -The Definitive Reference to more than 400 Languages-, London 2006, s.59.

6- Dalby, age., s.110.

7- "Preservation of Linguistic Diversity: Russian Experience", Commission of the Russian Federation for UNESCO, Russian Committee of the UNESCO Information for All Program Interregional Library Cooperation Centre, , Moscow 2008, , s.38.

8- Örneğin, Ufuk TAVKUL, "Kafkasya'da Konuşulan Türk Lehçeleri", KırımDergisi, 15 (57), 2006, ss.38–49.

9- Osman UYANIK, "Kumuk Ağızlarında Uzun Kelimeler Ve Ana Türkçedeki Bazı Uzun Ünlülerin Kumuk Ağızlarında Farklı Ünlüye Geçişi", Selçuk Üniversitesi, Türkîyat Dergisi, s.11; Ufuk TAVKUL, "Kumuk Türkleri -Tarihleri, Sosyal Yapıları ve Dilleri Üzerine Bir Inceleme-", Kırım Dergisi, 13 (50), 2005, ss.29–39

10- Ufuk TAVKUL, "Kafkasya'daki Nogay Tatarlarının Etno-Politik Durumları Üzerine Sosyolojik Bir Analiz", Kırım Dergisi, 11 (41–44), 2003, 38-46.

11- Bedri Habiçoğlu, Kafkasya'dan Anadolu'ya Göçler, Nart Yayıncılık, İstanbul 1993.

12- Terekemeler Hakkında bkz. Gülreyhan NOVRUZOVA, Dağıstan-Derbent Bölgesi Terekeme Türklerinin Dini Hayatı, Erciyes Üniversitesi SBE., Yüksek Lisans Tezi, 2005.

Bağcılar Belediyesi Yaz Kampı 2014

20-26 Haziran | Şile-Ağva

Müracaat: Metin Zengin - 0506 613 58 61 (Kontenjan Sınırlıdır)