31/08/2020
🙏🙏🙏
𝐒𝐞𝐥𝐞𝐛𝐫𝐚𝐬𝐚𝐮𝐧 𝐓𝐢𝐧𝐚𝐧 𝟐𝟏 𝐑𝐞𝐟𝐞𝐫𝐞𝐧𝐝𝐮𝐦 𝐧𝐢𝐚𝐧 𝐢𝐡𝐚 𝐓𝐢𝐦𝐨𝐫 𝐋𝐨𝐫𝐨-𝐒𝐚’𝐞
Uluk knana’in ha’u hato’o kumprimentus ba Povu Timor tomak hosi Tutuwala to’o Sitrana (Ambeno), hosi Ataúro to’o Salele (Covalima).
Ita agradese ba Na'i Maromak, ba ONU, no ema hotu ne’ebé fó tulun, atu iha loron tolu nolu (30) fufan-Agostu, tinan rihun ida atus sia sianulu resin sia (1999), povu tomak, sai hosi sira-nia uma no knua, nadodon tui-tuir malu, ba tuu surat tahan ida ho besikusa, ka marka kruz ida ho lapizeira ida iha surat tahan, hodi hili opsaun “não autonomia dentro da Indonésia”, atu hatudu ba mundu katak povu ne’e hakarak hamriik mesak, ka sai independente.
Independénsia loloos rai doben Timor Loro-Sa’e hahú iha loron rua nulu (20) fulan-Maiu tinan rihun rua rua (2002), referendun, ne’ebé diplomata bolu “Konsulta Populár”. Ho Referedun mak Organização das Nações Unidas (ONU) hatene no rekoñese katak povu Timor Loro-Sa’e hakarak sai independente. Ho rekoñesimentu ONU nian mak Timor Loro-Sa’e ninia independénsia sai “legál”, “formal” no ”justu”, tuir direitu Internasionál.
Ho rekoñesimentu internasionál ne’ebá, mak hahú “Assembleia Constituinte” órgaun ida ne’ebé iha “lejitimidade” atu prepara Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste. Konstituisaun RDTL mak estabelese órgaun soberania, hanesan: Parlmentu, Presidéncsa Repúblika, Governu, Tribunais, bandeira, lia ofisiál, etc. etc. Iha tinan 2002, mak Timor-Leste hahú estabelese relasoens diplomátikas ho rai seluk.
Timor Timur, ne’ebé oras ne’e daudaun ne’e bolu Timor-Leste ukun-rasik-aan iha tinan sanulu resin walu (18). Iha tinan hirak ne’e nia laran, ita haree iha dezenvolvimentu iha área barak: Iha Timor-Leste iha demokrasia, iha liberdade; iha eskola, institutu, no universidade barak ona; iha ospitál iha fatin barak; povu balu hahú moris di'ak; iha uma, iha karreta, iha bee, iha ahi (eletrisidade), hahán; ema barak isin diak no hatais diak.
Maibé, ita mós tenki rekoñese katak sei iha buat barak ne’ebé sei kuran. Ne’eduni, ita sei serbisu maka’as liután atu hadi’a buat sira ne’e, hanesan:
• Iha moris iha “sosiedade timorense”, ita respeita malu, la bele laran moras ba malu no laran moras ba ema nia riku-soin, labele odi malu, labele hakanek malu no oho malu tan. Ema kaben-nain sira labele soe malu lalais de’it, no inan ka labarik feto-ran sira labele soe labarik kiik-oan sira, arbiru de'it.
• Iha área Edukasaun, ita hein katak vila no suku bo-bóot sira sei iha eskola, iha livru, iha komputadór, iha biblioteka. Ita mós hein katak profesór sira sei sai ema kompetente no profissionál; ita mós hein katak ema hotu sei kumpre Konstituisaun hodi ko'alia dalen Portugés no ko’alia dalen Tetun loloos, la'ós kahor fali ho Bahasa Indonesia ka Portugés. Ema ukun-na’in sira (ministru ka deputadu) no jornalista sira tenki tuir kursu no halo ezame kona ba Tetun no Portugés. Instituto Nacional de Linguística publika ona Matadalan Ortográfiku ba Tetun Ofisiál, ne’ebé ita sosa, estuda no hakerek atu Lia ka dalen Tetun iha padraun úniku iha Timor laran.
•Iha área “saneamentu báziku”, ita hein uma hotu sei iha sentina, iha bee, iha eletrisidade; husu ema labele soe fo’er arbiru de’it, labele fakar ka loke bee-dalan sentina nian, halo “bairro” ka sidade dóis aat los hodi hakiak moras malária, diarreia no dengue.
• Iha área Agrikultura, Timoroan sira sei badinas atu halo fali nátar hodi kari ka kuda haree; halo to’os bar-barak atu kuda bátar, fehuk, koto no modo tahan; sei hakiak manu, bibi, fahi no karau no karau-vaka atu bele han na’an, hodi hetan isin ka saúde di'ak.
• Iha área Peska, Timoroan sira tenki badinas sai peskadór, haríi no loke asosiasaun ka kooperativa atu rai no halot ikan iha frigorífiku no lori ba fa’an iha foho no knua sira dook hosi tasi.
• Iha área Kultura nian: husu ba Governu atu harii “Biblioteca Nacional” ho “Arquivo Nacional”, no “Museu Nacional” ida, iha fatin luan ida, besik Dili, ne’ebé iha jardin ka “parque”, iha bee-lihun, iha mota kiik oan, atu nune’e ema bele konsulta ka vizita no lee, no admira sasan sira iha Bilioteka ka Muzeu.
• Iha área Saúde, ita hein katak sei iha ospitál ka klinika di'ak ho “farmásia”, ho ai-moruk oin-oin iha “Município” hotu-hotu.
• Iha área Seguransa, husu ba Governu atu kontrola nafatin grupu “artes marciais”, no husu “Serviços de Inteligência” Estado nian, atu kontrola didi'ak ema ne’ebé kalan halo problema iha Dili laran, hodi tiru no hakanek ema; kontrola mós ema ne’ebé lori no hatama droga ba rai Timor.
Liafuan ikus liu: ita sei funu nafatin hasoru hahalok aat hanesan “Corrução/kurrupsaun/Korupsi” iha fatin hotu hotu, iha instituisaun hotu-hotu. Ita mós sei funu hasoru “Nepotismo”, toman ida ke aat, ne’ebé lori ema balu tulun no haree ka fihir de’it sira-nia falimia ka parente, sira-nia maluk no sira-nia partidu.
Ita sei hamulak atu Na’i Maromak simu iha nia Kadunan Matebian no asuwa’in sira ne’ebé fó sira-nia moris, matenek, tempu no kontribuisaun ba Timor-Leste nia independénsia.
Autór: Dom Carlos Filipe Ximenes Belo