Факултети таърих ва ҳуқуқи Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба номи М. Назаршоев

Дар факултети таърих ва ҳуқуқ чорабинии тантанавӣ бахшида ба Рӯзи Артиши миллӣ бо мақсади баланд бардоштани ҳисси ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, эҳтиром ба арзишҳои давлатдорӣ ва гиромидошти хизматҳои ҳомиёни Ватан баргузор гардид.

Ғолибони даври шаҳрии озмуни ҷумҳуриявии "Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст" аз факултети таърих ва ҳуқуқ.
Шозодаева Ҷонафзо - муаллимаи калони кафедраи фалсафа ва сиёсатшиносӣ - ҷойи 1.
Гулшодхонова Сабрина - донишҷӯи курси 1-уми ихтисоси таърих - ҷойи 1.
Худододова Сафина - донишҷӯи курси 2-юми ихтисоси таърих - ҷойи 3

Ҳашари дастаҷамъона аз ҷониби кормандон ва донишҷӯёни факултети таърих ва ҳуқуқ.

🇹🇯📖🗻ТАҶЛИЛИ ҶАШНИ САДА “ХИРПИЧОР” ДАР КӮҲИСТОНИ БАДАХШОН🇹🇯📖🗻

📚Иди “Сада”- и мардуми тоҷик дар Бадахшон на бо номи маъмули “Сада”, балки бештар бо номи “Хирпичор”-у “Хирчизон” дар байни мардуми Шуғнон, Рӯшон ва Роштқалъа маълум ҳаст. Одатан ин ид пештар аз иди Наврӯз ҷашн гирифта мешуд. Дар Язгулом ин идро бо лафзи язгуломӣ “Граваш” номида мешуд ва дар деҳаҳои Будуну Мотравн охири моҳи январ қайд мекарданд.Барои ороиши хона ва кашидани расм дар дохили хона аз кӯҳ гили сафед “хызм” ва гили сурх “рушт шат” меоварданд ва кӯдакон дар девори хона расм мекашиданд.
📄Мардони пайрави Исломи аҳли тасаннунро дар масҷиди деҳа арбоб ва исмоилиёнро пири тариқаташон ҳушдори омад–омади баҳор медод ва онҳоро таъкид мекард, ки то онҳо асбобҳои деҳқониро тайёр ва ё таъмир кунанд ва ба кишту кори баҳорӣ аз имрӯз сар карда, омода шаванд.
📉Дар нисфи рӯзи “Граваш” (Хирпичор) баъди наҳор чун Офтоб дар мобайни осмон мерасид шахсе бо номи “Офтовсар” (сарвари оила) дуо мехонд ва ин замон тамоми занон ва духтарон дар боғ ҷамъ шуда, оташ афрӯхта, аз болои он яккасӣ мепариданд ва маросиме бо номи “аловпарак” доир мекарданд.Вақти аз болои он ҷаҳидан “Балоҳо рад” мегуфтанд ва ин гуфторро то се бор такрор карда, аз болои он оташ бо навбат ҳар кадоме аз онҳо мепариданд.
✔️Дар деҳаи Сипонҷи Бартанг дар ин ид дар “соати хушбахтӣ” бо амри халифа (мозуни асғар.-Э.Ҳ.) баъди хӯроки шом соҳиби хона ба ганҷур (анбор)-и хона рафта, дар зарфи чӯбин ордро гирифта “Бисмиллоҳирраҳмонирраҳим, Шогуни Баҳор муборак бод!”-гуфта бо он ба даруни хона медаромад. Вай аввал кам-кам он ордро ба 5 сутуни хонаи урфӣ андаке мепошад.Дар деҳаи Сипонҷи Бартанг дар ин рӯз ғизоеро бо номи “бат” мепазанд.Батро ба ҳиссаҳо ин тавр ҷудо мекунанд: “аввал ба номи Худо”, “сипас ба номи пири тариқат,” сеюми ба номи “Паёмбари Ислом-ҳ. Муҳаммад (с),” чорумӣ “ба номи авлиё Шоҳтолиб.”
📋Вақти пухтани бат нонҳои хурд бо истифода аз фигурачаҳои нонии бузу гӯсфанд, гов уштур ва дигар ҳайвонотро мепазанд.Онҳо ҳатто ба хешу табор ва ҳамсояҳои наздик фиристонида мешаванд. Ин фигураҳо бо донакҳои кӯфтаи чормағз ва “бат”-и ба онҳо молида пешкаш карда мешаванд. Ин нонҳо байни ин мардум бо номи “насрак” бештар маълум буданд. Инчунин аз хамир фатири калон бо номи “хедъ” (кашар) ки атрофҳои он фатир андаке бардошта шуда буданду он як дари баромадгоҳ ҳам дар худ дорад ва боз суроби инсон-чӯпон бо хамир бо иловаи 10-30 адад “гӯсфанд”-ро низ дар пеши он занон пеш аз вақти пухтан ҷойгир мекарданд. Он нонро дар даруни хокистари гарм дар дохили танӯр мепазанд.
🌍Дар деҳаҳои Сипонҷ, Равмед, Висави Бартанг бошад чун офтоб баъди 40 рӯз дар “ҳисоби мард” медаромад, он гоҳ ин иди баҳорӣ бо номи “Шогун” сар мешуд.Дар оилаҳои нисбатан сердаромад либоси тозаро дар ин давра мепӯшиданд, дар оилаҳои нодор бошад либосҳоро пеш аз ин ид тоза мешустанд, ҳама таҳорат мекарданду дасту рӯ мешустанд ва сабаб он буд, ки то тамоми ифлосӣ ва талхиҳои соли гузаштаро аз худ пурра дур намоянд.
🖊️Ҳамсояҳо ба хонаҳои якдигар омада, табрикот бо номи “Шогун баҳор муборак” гуфта, соҳибони хона дар ҷавоб “Бар рӯи шумо муборак мегуфтанд.” Ҳамсояҳои наздикро ба зиёфат даъват мекарданд. Гиёҳи хушбӯи кӯҳи- “стирахм”-ро дар дода, пеш аз дар додан инчунин он гиёҳро низ бо фаро расидани иди баҳорӣ “Шогуни баҳор муборак” табрик гуфта, баъди ин онро дар медоданд.
📚Шоми он рӯз бо пораҳои хурди нон бо номи “патук” (боқило) ва ё “лашак” (ҷав) болорҳо, сутунҳо, чорхона, як метр болотар аз суфаҳои хона ва инчунин сутунҳои девори хонаи урфиро ҳам бо пошидани орд оро медоданд. Бо ангушти ишоратии дасти рост ғизои “бат”-ро гирифта, онро низ бар ин предметҳои хонаи дар боло номбурдаамон мемолиданд. Ҷое, ки қадашон намерасид ба он ҷо тавассути қошуқ каме орд ва ё каме батро ҳаво дода, бо ҳамин онҳоро ҳам бо соли нав табрик мекарданд.Дар Вахону Ишкошим ин одатро занҳо, вале дар ин ҷо (Бартанг.-Э.Ҳ.) ин амалро мардҳо иҷро мекарданд.
📋Соати 9-10 шаб одати манъ бо номи сабтшудаи олимон “киш” (бо лафзи шуғнонӣ-кех:ат парҳез) шурӯъ мешуд ва дар ин маврид қабули меҳмон мумкин набуд. Агар мабодо дар ин маврид меҳмон меомад, пас ӯро на дар хонаи истиқоматӣ, балки дар ягон иморати хоҷагӣ ҷойгир мекарданд.
Дар Рӯшон (махсусан дар деҳаҳои Вомар, Баррӯшон, Дерзуд, Шидз) вақти “Хурпапуз” оилаҳои бой дар ин ид гӯсфанд мекуштанд. Аз донаки чормағз шӯрбо тайёр карда, онро “ғуз хурво” меномиданд. Ба шарафи ин иди Офтоб хонаро аз ҳаррӯза дида, бештару хубтар тоза мекарданд, либос мешустанд ва мардуми ин ҷо низ ҳатман дар ин рӯз либоси тоза ба бар мекарданд.
📑Дар Шуғнон ба гуфти Азизуллоев Раҳматилоҳ (д.Поршнев) ва Фезаков Қирғизбек (д.Патхӯри Ғунд) ин ид дар Поршневу дигар деҳаҳои Ғунд баъди ба охир расидани чиллаи зимистон дар моҳи январ қайд карда мешуд. Одатан кочӣ аз орди арзан ва зағир пухта чунин дуои кутоҳ “Муборактии бӯи баҳор!” гуфта, аз кочии навпухта болои 5 сутуни хона, ки рамзи 5 тани пок (Ҳ.Муҳаммад, Алӣ, Ҳасан, Ҳусайн ва ҳ.Бибӣ Фотимаи Заҳро) ҳастанд каме бо нӯги ангушт ғизоро гирифта, дар болои ҳар сутуни хона гузошта бо ин амал аввал ин хонадони таййибин ва тоҳиринро бо фаро расидани рӯзҳои баҳорӣ рамзан зиёфат ва табрик мекарданд. Танҳо баъди иҷрои ин амал “кочи”-ро ба тамоми аҳли хонаводаи хеш барои хӯрдан пешкаш мекарданд.
📌Тавре аз таҳлили гуфтаҳои ин параграф маълум мешавад ҷашни “Сада” дар Язгулом бо номи граваш, дар Шуғнон бо номи “Хирпичор,” дар забони Рӯшонӣ “Хур па поз” (Xur pa puth, Офтоб дар по) меноманд. Сабаби ҷашн он буд, ки чун 40-рӯзи чиллаи хеле хунуки зимистон то охири моҳи январ хатм мешуд, акнун офтоб дар ҳисоби мард дохил мешуд. Акнун нури офтоб бештар мешуд ва он кӯҳистониёнро баъди чиллаи зимистон гармии бештар мебахшид. Таъмири асбобҳои кишту кори баҳорӣ ва тамаи ҳайвоноти корӣ шуруъ мешуд.
Хулоса, ҷашни Сада (Хирпичор)-и мардуми Кӯҳистони Бадахшон низ мисли дигар тоҷикони водиҳои дигари Тоҷикистон иди зироаткорон ва чорводорон буда, он рамзи равшанӣ, гармӣ, хоҷагидорӣ ва ҳамсоягии нек будааст.
📈Аз таҳлил маълум мешавад, ки ҷашни Сада дар байни тоҷикони Бадахшон ҳам васеъ расм буда, ин далели он аст, ки мардуми Бадахшон тоҷикони асил буда, бар асари маҳдудияти ҷуғрофӣ тамоми нозукиҳои ин ҷашнро аз даври қадим то рӯзҳои мо нигоҳ доштаанд. Сониян онҳое, ки аз хориҷи кишвар истода “даъво” доранд, ки гӯё мардуми Бадахшон тоҷик неву “Помириву аққалияти миллӣ” ҳастанд ин афкори эшон хатои маҳз буда, гузориши мазкур далели гуфтаҳои болоии мо аст, ки мо Бадахшониҳо аз қадим сар карда, то имрӯз тоҷики асил будему мемонем.

✍️ҲОҶИБЕКОВ Элбон
д.и.т., профессори кафедраи таърих ва диншиносӣ

Амид Комилбеков
Саид Ғоибназарзода

🇹🇯📈📖ЭҲЁВУ ТАҶЛИЛИ ҶАШНИ САДА🇹🇯📈📖

📙Эҳёву таҷлили ҷашни Сада ҳамчун рамзи истиқболи фасли нуру гармӣ, некиву саховатмандӣ, сарҷамъӣ ва ваҳдати кулли шаҳрвандон дар густариши корҳои ободониву созандагӣ ва хуррамиву пешрафти Тоҷикистони азизамон нақши муассир гузошта, дар огози сол чун паёмовари Наврузи оламафруз ба зиндагии мардуми шарифи Тоҷикистон муждаи хуррамиву хушбахтӣ хоҳад овард.
✍ Эмомалӣ Раҳмон

⏳Истиқлолияти давлатӣ бузургтарин дастоварди таърихии миллати мо мебошад, ки бо шарофати он мақоми Тоҷикистон дар арсаи байналмилалӣ баланд рафт ва давлатамон ҳамун як давлати мустақили ягонаи демокративу дунявӣ шинохта шуд. Ин боиси эҳё гардидани як қатор суннатҳо ва ҷашнҳои миллӣ гардид, ки халқи тоҷик онҳоро дар тӯли таърихи қариб ҳазор солаҳо аз даст дода буданд.
📍Боиси сарфарозист, ки маҳз тавассути асарҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва ташаббусҳои шоистаашон расму оинҳои неки ниёгон, ки барои рушди тамаддуни башарӣ хидмат намуданд, аз нав эҳё гардиданд ва аз тарафи аҳли ҷомеа ба хубӣ пазируфта шуданд. Дар байни онҳо ном ва мақоми ҷашнҳои миллию мардумӣ – Сада, Навруз, Тиргон ва Меҳргон хоса мебошанд. Бо таълифи асари бисёрҷилдаи «Тоҷикон дар оинаи таърих», «Нигоҳе ба таърих ва тамаддуни Ориёӣ», «Забон -ҳастии миллат» ва китобу мақолаҳои зиёди муҳими хусусияти ватандӯстона дошта Пешвои миллат исбот намуданд, ки халқи тоҷик таърихи ниҳоят куҳан дорад ва фарзандони баномус ва бузурге дар ин сарзамин умр ба сар бурданд, ки номашон на танҳо дар оинаи таърих, балки офаридаҳояшон барои башарият хидмат намуданд. Лекин доир ба ҷашни Сада ва Тиргон дар кишвар асарҳои илмӣ ва оммавӣ хеле каманд, ва кам шарҳ ёфтаанд, таҳлили он низ дуруст ба роҳ монда нашуда буд. Ҳол он ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чанд сол пеш ҳангоми нахустин бор ҷашн гирифтани ҷашни Меҳргон ишора кардаанд, ки: «...барои халқи тоҷик ҷашни Сада мисли ҷашни Меҳргон таърихи қадим дорад ва бояд аз нав эҳё гардад». Ҳозир бошад дар тамоми гӯшаву канори мамлакатамон ҷашни Сада бо шукуҳу шаҳомат дар охири моҳи январ ҷашн гирифта мешавад. Ҳамагон дар ин рӯз дар майдонҳо гирди оташи баланди Сада ҷамъ шуда, рақсу бозӣ мекунанд ва ҳунарҳои мардумии худро пешкаши ҳамагон намуда, таёрии худро ба киштукори баҳорӣ нишон медиҳанд.
📙Оид ба Сада аз тарафи таърихшиносону бостоншиносон ақидаҳои гуногун бошанд ҳам, ҳамаи онҳо асосу умумияти як доранд. Вожаи “сада”дар вожаномаи “Сироҷ” чунин омадааст, ки “Сада (ба фатҳатайн) даҳуми рӯзи баҳман; чун дар ин рӯз адади фарзандони Одам, ки Қаюмарс иборат аз он аст, ба адади сад расида, лиҳозо рӯзи ҷашн муқаррар шуда; ва лафзи сад дар асл бо сини маҳмала аст, ки ҳоло бо сод машҳур шуда”. Дар Луғатномаи Деҳхудо бошад, ки он дар асоси фарҳангҳои пешин таълиф шудааст, чунин омадааст: “Сада. Аз сад+а, бадал аз фатҳаи охир(пасванди нисбат). Луғатан ба маънии мансуб ба шумораи сад. Номи рӯзи даҳуми баҳманмоҳ аст ва дар ин рӯз форсиён ид кунанд ва ҷашн созанду оташи бисёр афрузанд ва мулук ва салотини эшон мурғон ва ҷонварони саҳроиро гирифта, дастаҳои гиёҳ бар пои эшон баста дар он гиёҳ зананд то дар ҳаво бипаранд ва дар саҳро бираванд ва ҳамчунин оташ дар куҳу саҳро зананд”.
📚Меҳрдоди Баҳор дар яке аз мусоҳибаҳои худ низ нисбати вожаи сада назари худро баён намуда, чунин гуфтааст: «Тавҷеҳи он бо адади «сад» иштиқоқи омиёна аст, чунон ки панҷоҳ рӯз ва панҷоҳ шаб монда ба Наврӯзро сада фарз кардаанд. Ба гумони ман сада аз решаи санди (sadi) авестоӣ аст, ба маънии «зоҳир шудан» аст». Ин андешаи мантиқии М.Баҳор, ки устурашинос ва донандаи забонҳои бостонист дуруст аст. Тибқи фармудаи ӯ мафҳуми Сада асосан ба тақвими пешиниён алоқаманд буда, он наздик шудан ба Наврӯз ва аз зимистони бузург гузаштанро ифода менамояд. Тибқи гуфтаи ӯ Сада ба рамзҳои оташ, хуршед ва рӯшноиву торикӣ иртибот буданро дар худ таҷҷалӣ менамояд ва он хоси эътиқодоти одамони пешин буда, дар он ормонҳои ибтидоии гузаштагон ниҳон мебошад. Тибқи гуфтаҳои мантиқии ӯ Сада ин он ҷашне аст, ки хуршед пас аз чил рӯзи зимистон ба таври пурра зоҳир мешавад. Маҳз аз ҳамин зоҳиршавии чилрӯза, тибқи оинҳои бостонӣ, ниёгони мо хушҳол мешуданд ва онро ҷашн мегирифганд. Чунки пас аз он Хуршед бештар зоҳир мешуду заминро гармтар мекарду одамон ба кишту кор, ба баҳор, ба Наврӯз наздиктар мешуданд.
Абурайҳон Берунӣ дар асари пуразиши худ «Аттафҳим» дар бораи ин ҷашн чунин иброз намудааст: «Сада чист? Обонрӯз аст аз баҳманмоҳ. Ва он даҳум рӯз бувад. Ва андар шабаш, ки миёни рӯзи даҳум аст ва миёни рӯзи ёздаҳум оташҳо зананд ба гавзу[чормағз] бодом ва шароб бар гирди он шароб хӯранд ва лаҳву [бозӣ] шодӣ кунанд. Ва низ гурӯҳе аз он бигузаранд, то ба сӯзонидани ҷонварон. Ва аммо сабаби номаш чунон аст, ки аз ӯ то Наврӯз панҷоҳ рӯз аст ва панҷоҳ шаб...».
📌Дар рисолаи «Назария ва сайри таърихии устурасозии форсӣ-тоҷикӣ» доир ба таърихи пайдоиши ҷашни Сада ва устураи Ҳушанг маълумот дода, таъкид шудааст, ки як омили падид омадани «оташ» дар тафаккури асотирии мардуми эронитабор аз таассуроти одамони ибтидоӣ ба табиат сарчашма мегирад ва қисме аз онҳо дар аввал ҷанбаи парастишӣ гирифта, бо гузашти замонҳо ва иваз гардидани тафаккури эҷодию зеҳнӣ ба таркиби оину ҷашнҳои миллӣ (ба мисли ҷашни Сада ва Меҳргон ва амсоли онҳо) ворид шуда, ба маросим табдил меёбанд. Вобаста ба ин таъкид карда шуда буд, ки: «Дар сарчашмаҳои оиниву устуравии мардуми эронитабор, аз ҷумла тоҷикон, аввалин андешаву орзуҳои мардум ифода ёфтаанд, ки дар ҳар кадоми онҳо рамзи таассуроти нахустин халлоқони олам инъикос шуда, баъдтар тавассути мазҳабҳои мухталлифи миллӣ ва дигар манбаъҳои хаттӣ пояи устувор пайдо кардаанд. Устураҳои миллии халкҳои эронитабор маҳз дар ҳамин сарчашмаҳо ҷой гирифта, аз ҳамин роҳ ба фарҳанг ва адабиёти бадеӣ шомил гардидаанд».
Умед дорем, ки ҷашни Сада низ ба сифати як ҷашни миллию мардумӣ на танҳо барои дилхушиву зиёфат баргузор мешавад, балки мададгори кишо- варзон шуда, барои рушди боғдориву токпарварӣ, гулкорию гулпарварӣ, чорводорию зироаткорӣ ва дар маҷмӯъ ободкорӣ мусоидат менамояд ва мин- баъд боз ҳам густариш меёбад. Дар ҳақиқат ҷашни Сада ба мисли ҷашни Наврӯзу Меҳргон ҷашни ободкорӣ ва кишоварзон мебошад, ки тамоми қишрҳои ҷомеа аз он дастгирӣ намуда, маросимҳои онро риоя карда, аз баргузориаш изҳори шодмонӣ мекунанд.
Ҳамчунин бо умеду орзуҳои нек ёдовар мешавем, ки минбаъд суннатҳои ин ҷашн ба таври васеъ омӯхта шуда, таҷлили он дар саросари мамлакат ба ҳукми анъана медарояд ва тамоми сокинони кишвар онро дар рӯҳияи баланди арҷгузорӣ ба мероси маънавии халқ таҷлил менамоянд. Ин тадбир имкон медиҳад, ки боз ҳам ҳуввияти миллӣ қавитар гардад ва насли имрӯза аз анъанаҳои ниёкони худ бештар бархӯрдор шаванд.
⏳Ба гуфти Асосгузори сулҳу вахдати миллӣ-Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон: «Аз ин рӯ, зарур аст, ки дастовардҳои маънавию моддии мардуми шарифи мо ба феҳристи умумиҷаҳонии ЮНЕСКО ворид гарданд ва нақши тамаддунсози миллати тоҷикро минбаъд низ боло баранд».

✍НАЗАРАМОНОВ Абдулло
муаллими калони кафедраи фалсафа ва сиёсатшиносӣ

Амид Комилбеков
Саид Ғоибназарзода

Дар факултети таърих ва ҳуқуқ чорабинии тарбиявӣ таҳти унвони "Ташкили оилаи солим ва тарбияи фарзанди нек" баргузор гардид.

Дар факултети таърих ва ҳуқуқ семинари илмӣ дар мавзуи “Танзим баракати рӯзгор” баргузор гардид.

Баррасии нуқтаҳои муҳими Паёми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар факултети таърих ва ҳуқуқ.

🇹🇯🤝📊САМАРАНОКИИ ИДОРАКУНИИ ДАВЛАТӢ ОМИЛИ АСОСИИ РУШДИ УСТУВОРИ ТОҶИКИСТОН🇹🇯🤝📊
📙(дар ҳошияи Паёми навбатии Пешвои миллӣ ба Маҷлиси Олӣ ) 📙

📉Дар масири се даҳсолаи баъди қабули конститутсия, ки имсол дар кишвар 30 – солагии ин санади муҳими сиёсӣ-ҳуқуқӣ таҷлил мегардад, низоми сиёсии ҷомеа бунёд гардида, рушди ҳаёти сиёсию иқтисодӣ ва иҷтимоию фарҳангӣ кишвар таъмин гардида истодааст.
📕Яке аз дастовардҳои нахустини даврони соҳибистиқлолӣ ин қабули конститутсия мебошад. Дар Паёми навбати Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Маҷлиси Олӣ нақш ва аҳамияти қабули ин ҳуҷҷати муҳим дар бунёд ва таҳкими низоми нави давлатдории миллии тоҷикон омадааст, “Конститутсияи Тоҷикистони соҳибистиқлол, ки заминаи эъмори давлати мустақили миллӣ ва пешравии тамоми ҷанбаҳои ҳаёти мардуми кишварро фароҳам овардааст, яке аз дастовардҳои муҳимтарини мо мебошад. Амалӣ намудани меъёрҳои Конститутсия ба мо имкон дод, ки пояҳои устувори ҷомеа ва давлатро созмон диҳем, сулҳу оромӣ, суботи сиёсӣ ва ваҳдати миллиро таҳким бахшем, рушди устувори иқтисодии кишварамонро таъмин намоем, барои ҳар як шаҳрванди мамлакат шароити зиндагии арзанда ва инкишофи озодонаро муҳайё созем. Бинобар ин, пешниҳод менамоям, ки соли 2024 ба ифтихори ин санаи бисёр муҳимми таърихӣ «Соли маърифати ҳуқуқӣ» эълон карда шавад.”
📖Бояд қайд намоем, Конститутсия низоми идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайяну мушаххас намуда, такмили қонунгузорӣ, мутобиқкунӣ ва барои омода намудани санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқии миллӣ ҳамчун сарчашмаи асоси хизмат менамояд.
🌎Таҳлили марҳалаи татбиқи стратегия, барнома, консепсия ва дигар сандаҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ, ки аз конститутсия сарчашма мегиранд, нишон медиҳад, ки низоми идоракунии сиёсии Ҷумҳурии Тоҷикистон пурра ба шароити нави муносибатҳои ҷамъиятӣ мувофиқ гардида, динамикаи рушди иқтисоди миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон таъмин намудааст.
📚Барои расидан ба ҳадафҳои стратегӣ ва баланд бардоштани иқтидори истеҳсолии мамлакат дар ояндаи наздик Пешвои миллат дар Паёми имсолаи худ доир ба рушди сармояи инсонӣ ва баланд бардоштани маоши хизматчиёни давлатӣ дар баробари дигар соҳаҳо таваҷҷӯҳи хоса зоҳир намуданд. Дар Паёми қайд гардид, ки “Рушди муосири иқтисодиёт ва баланд бардоштани рақобатнокии он бидуни рушди сармояи инсонӣ ғайриимкон мебошад. Вобаста ба ин, сатҳи рушд ва самаранокии истифодаи сармояи инсонӣ барои давлату Ҳукумат аҳаммияти аввалиндараҷа дорад. Рушди сармояи инсонӣ омили калидии баланд бардоштани сатҳу сифат ва самаранокии соҳаҳои иҷтимоӣ, махсусан, маорифу тандурустӣ, илму инноватсия, инчунин, фаъолияти самараноки муассисаҳои илмӣ мебошад.” Ҳамчунин барои баланд бардоштани самаранокии фаъолияти хизматчиёни давлатӣ Пешвои миллат дар Паёми худ пешниҳод намуд, ки “аз 1-уми июли соли 2024 маоши вазифавии кормандони мақомоти ҳокимият ва идоракунии давлатӣ, муассисаҳои маориф, илм, фарҳанг, варзиш, тандурустӣ, муассисаҳои соҳаи ҳифзи иҷтимоӣ, дигар ташкилотҳои соҳаи ҳифзи иҷтимоӣ ва буҷетӣ, инчунин, стипендияҳо 40 фоиз зиёд карда шаванд” Чунин ғамхорӣ пеш аз ҳама ба таъмини босифати барномаву стратегияи давлатӣ, дастуру супоришҳо ва дар маҷмӯъ самаранокии хизматрасонии давлатиро барои шаҳрвандон мусоидат менамояд.
🇹🇯Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои соҳибистиқлоли худ дар баробари хотима додан ба низои дохилии кишвар, бунёд ва марҳила ба марҳила такмил додани низоми идоракунии давлатӣ ва рушди ҳаёти иқтисодии мамлакат ба як қатор комёбиҳо ноил гардид. Аз таҷрибаи ҷаҳонӣ маълум аст, ки гузаштан аз як низоми муносибатҳои ҷамъиятӣ ба низоми нави муносибатҳои ҷамъиятӣ мураккаб буда, марҳилаи муайянро талаб мекунад. Яъне, ҷорӣ гардидани талаботи нави муносибатҳои ҷамъиятӣ дар тамоми соҳаҳои ҷомеа пеш меоянд, ки барои дар сатҳи умум дарк кардани он шароити таърихӣ зарур аст.
⚡️Таҷрибаи идоракунӣ дар давоми давраи сипаришуда нишон медиҳад, ки банақшагирӣ ва пешбинии сиёсати давлатии Сарвари давлат муваффақияти идоракунии пайгиронаро таъмин намуда, дуруст муайян намудани афзалиятҳо баҳри ҳалли мушкилиҳои ҷомеа таъсири калидӣ расонида истодаанд. Рушди макроиқтисодии Тоҷикистон новобаста аз равандҳои ҷаҳонӣ таъмин гардида, баҳри баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии аҳолӣ мусоидат намуда истодааст. Президенти мамлакат дар Паёми худ қайд намуданд, ки “Дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти ҷомеа пешравиҳои назаррас ба даст омада, маҷмӯи маҳсулоти дохилии кишвар нисбат ба соли гузашта 8,3 фоиз зиёд гардид ва ба беш аз 130 миллиард сомонӣ расонида шуд. Қисми даромади буҷети давлатӣ 102,5 фоиз таъмин гардида, давлат ва Ҳукумати мамлакат ҷиҳати иҷрои уҳдадориҳои иҷтимоии худ ва ҳалли масъалаҳои вобаста ба рушди соҳаҳои иқтисодиву иҷтимоии кишвар тадбирҳои мушаххасро роҳандозӣ намуд.
🔎Низоми идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон монанди дигар давлатҳои собиқ Иттиҳоди Шуравӣ давраи ташаккулёбиро паси сар намуда ба марҳалаи сифатан нав гузашта истодааст. Пойгоҳи сиёсӣ-ҳуқуқии низоми идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон бунёд ва такмилу мукаммал гардид. Барои рушди босуботи кишвар як қатор стратегияву барномаҳо қабул ва амалӣ гардонида шуданд.
🪐Барои гузаштан ба марҳилаи сифатан нави низоми идоракунии давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон “Стратегияи миллии рушд барои давраи то соли 2030” таҳия ва қабул гардид, ки дар он дар баробари пешбинии рушди соҳаҳои гуногуни хоҷагии халқ, такмили низоми идоракунии давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки муҳаррики асосии рушди кишвар мебошад, яке аз бандҳои муҳимми он ба ҳисоб меравад.
📌Стратегияи мазкур рушди дарозмуддати Ҷумҳурии Тоҷикистонро муайян намуда, баҳри амалӣ гардидани он тамоми мақомоти давлатӣ ва бахши хусусӣ сафарбар шудааст.
🏢Ҳамин тариқ, дар замони соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ҳамчун субъекти комилҳуқуқ дар ҷомеаи байналмилалӣ мавқеи худро муайян ва устувор намуда истодааст. Марҳилаи устувории давлат масири буҳрони сиёсӣ, номуайянии низоми идоракунии давлатӣ, мушкилоти иқтисодию иҷтимоии даҳсолаи аввали иститиқлолро паси сар намуда, акнун ба марҳилаи бунёд ва рушди босубот ворид гардидааст.
📖Таҳлили ташаккул ва инкишофи низоми идоракунии сиёсии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дар зарфи 32 соли соҳибистиқлолӣ дар баробари таъмин намудани суботу амнияти ҷомеа, пойгоҳи сиёсӣ-ҳуқуқии идоракунии давлатӣ бунёд гардида, марҳила ба марҳила такмилу мукаммал гардид. Рушди давлат аз ҳокимияти устувору пурқудрат вобастагии зиёд дорад, фақат давлат метавонад ҳуқуқу озадиҳои шаҳрвандонро таъмин намояд. Ҳолати мазкур имконият медиҳад, ки тамоми субъектҳои идоракунӣ новобаста аз шакли муносибаташон ба як мақсад – баҳри баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии шаҳрвандон ва таъмини рушди иқтисоди миллӣ сафарбар карда шаванд. Маҳз яке аз вазифаҳои асосии низоми сиёсии ҷомеа муайяну мушаххас намудани рушди давлат ба ҳисоб меравад.

✍️КОМИЛБЕК АМИД ЁРБЕК
Ректори Донишгоҳи давлатии Хоруғ ба
номи М. Назаршоев
доктори илмҳои сиёсӣ, профессор