22/09/2026
РӮДАКӢ - НАМУНАИ БЕҲТАРИНИ ИСТЕЪДОД ДАР АДАБИЁТ
Рӯдакӣ зинда ва сухани ӯ ҷовидон аст, зеро истеъдоди ҳақиқӣ марзи замонро намешиносад.
(С.Айнӣ)
Дар таърихи адабиёти тоҷику форс номҳое ҳастанд, ки бо гузашти садсолаҳо аз ёдҳо намераванд ва ҳар насл онҳоро бо ифтихор ёд мекунад. Яке аз чунин чеҳраҳои намоёни адабиёт Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ - устоди сухан, шоири соҳибистеъдод ва яке аз поягузорони адабиёти классикии форсу тоҷик буда, номи ӯ бо оғози як марҳалаи муҳими адабӣ ва фарҳангӣ пайванди ногусастанӣ дорад. Истеъдоди Рӯдакӣ танҳо дар зебо сухан гуфтан маҳдуд намешавад, он бо таҷрибаи зиндагӣ, эҳсоси инсонӣ, андешаи ахлоқӣ, хирад ва муҳаббат омезиш меёбад.
Аз ҳамин ҷост, ки шеъри ӯ баъд аз беш аз ҳазор сол ҳам қудрати таъсиргузории худро нигоҳ доштааст. Рӯдакӣ дар даврае ба камолоти эҷодӣ расид, ки рушди шаҳрҳо, илму дониш, фарҳанг ва муносибатҳои иҷтимоӣ барои ташаккули муҳити мусоиди адабӣ замина фароҳам оварда буд. Дар чунин муҳит истеъдоди Рӯдакӣ зуҳур кард ва ба яке аз падидаҳои муҳими адабиёти асрҳои миёна табдил ёфт. Тадқиқот нишон медиҳанд, ки Рӯдакӣ дар дарбори Сомониён мақоми баланд дошта, бо истеъдоди шоирӣ, ҳунари мусиқӣ ва суханварии худ шуҳрат пайдо карда буд. Ӯ дар ташаккули забони адабӣ ва рушди минбаъдаи шеъри ин замон нақши муҳим гузошт. Аммо бузургии ӯро танҳо бо мақоми дарборӣ ё шуҳрати замонаш шарҳ додан кофӣ нест. Арзиши ҳақиқии Рӯдакӣ дар он аст, ки ӯ тавонист эҳсосу андешаҳои инсонро бо забони сода, равон ва ҳамзамон бадеӣ ифода кунад.
Истеъдоди ҳақиқии шоир дар қобилияти дидани он чизе зоҳир мешавад, ки дигарон шояд аз паҳлуяш беэътино мегузаранд. Рӯдакӣ зиндагии инсонро бо тамоми рангорангии он эҳсос мекард: шодиву ғам, дӯстиву ҷудоӣ, ҷавониву пирӣ, баҳору хазон, умеду ноумедӣ ва гузаштани рӯзгор. Шеъри ӯ аз мушоҳидаи зиндагӣ сарчашма мегирад. Дар он табиат танҳо манзара нест, балки оинаи ҳолати рӯҳии инсон аст. Дунёи шоир бо инсон пайванди ногусастанӣ дорад. Аз ин рӯ, ҳатто андешаҳои пандомӯзи ӯ хушку назариявӣ нестанд; онҳо аз таҷрибаи зиндагӣ ва мушоҳидаи амиқи табиати инсон ба вуҷуд омадаанд. Яке аз муҳимтарин нишонаҳои истеъдоди Рӯдакӣ маҳорати ӯ дар корбурди имкониятҳои гуногуни шеърӣ мебошад. Ӯ дар жанрҳои мухталиф - аз байту рубоӣ то қасида ва маснавӣ осори таъсирбахш офарид. Рӯдакӣ на танҳо дар маъно, балки дар шаклу сохтори шеър низ маҳорати баланд нишон дод. Тибқи таҳқиқоти адабиётшиносӣ, ӯ дар рушди рубоӣ ва мутобиқсозии вазни арӯз ба муҳити шеъри форсӣ-тоҷикӣ саҳми муҳим гузошт. Ин ҷиҳат нишон медиҳад, ки истеъдоди Рӯдакӣ яктарафа набуд. Ӯ ҳам шоир, ҳам устоди забон, ҳам суханвари моҳир ва ҳам эҷодкори шаклҳои бадеист.
Яке аз бузургтарин асрори ҷовидонагии шеъри Рӯдакӣ забони ӯст. Шеъри Рӯдакӣ дар бисёр мавридҳо содаву равон менамояд, вале дар паси ҳамин содагӣ маънои амиқ нуҳуфтааст. Ӯ барои баёни андешаҳои мураккаб аз суханҳои печида зиёд истифода намекунад. Баръакс, сухани ӯ табиӣ ва ба зиндагӣ наздик аст. Ин хусусият имкон медиҳад, ки хонанда ҳам дар он замон ва ҳам дар замони муосир бо ҷаҳони фикрии шоир робита пайдо кунад. Дар эҷодиёти Рӯдакӣ хирад мақоми махсус дорад. Ӯ инсонро ба андеша, дониш, некӣ ва интихоби роҳи дуруст ҳидоят мекунад. Барои шоир зиндагӣ мактаби бузурги таҷриба аст ва инсон бояд аз ҳар рӯйдоди он сабақ бигирад. Андешаҳои ахлоқии Рӯдакӣ имрӯз низ аҳамияти худро аз даст надодаанд. Сабаб дар он аст, ки мавзуъҳои асосии онҳо ба арзишҳои умумии инсонӣ иртибот доранд: дӯстӣ, муҳаббат, некӣ, адолат, хирад, қадршиносии вақт ва дарки гузарандагии ҳаёт.
Истеъдоди дигари шоир ин тасвири зебост. Баҳор, гул, насими саҳар, боғу чаман ва дигар падидаҳои табиӣ бо эҳсосоти инсон омезиш меёбанд. Баҳор дар назари шоир нишонаи ҷавонӣ ва эҳёи ҳаёт аст; хазон бошад, гузаштани вақт ва тағйироти ногузири зиндагиро ба ёд меорад. Чунин пайванди табиат ва инсон ба шеъри ӯ самимияти хос мебахшад. Истеъдоди Рӯдакӣ маҳз дар ҳамин қобилияти табдил додани воқеияти одӣ ба тасвири бадеии пурмаъно равшан мегардад.
Агар истеъдодро танҳо қобилияти табиӣ донем, пас он ҳанӯз барои офаридани осори ҷовидонӣ кофӣ нест. Истеъдод бояд бо дониш, меҳнат, ҷаҳонбинӣ ва таҷрибаи зиндагӣ пайваст гардад. Рӯдакӣ намунаи равшани чунин ҳамбастагӣ мебошад. Ӯ ба мо меомӯзонад, ки сухани бузург аз мушоҳидаи дақиқи зиндагӣ, эҳсоси самимӣ ва андешаи солим ба вуҷуд меояд. Шоири ҳақиқӣ танҳо зебо сухан намегӯяд; ӯ ба сухан маъно ва ба маъно умри абадӣ мебахшад. Аз ин ҷиҳат, Рӯдакӣ барои ҳар як ҷавоне, ки ба адабиёт ва эҷод шавқ дорад, мактаби бузурги эҷодкорист. Омӯзиши ашъори ӯ инсонро ба омӯзиши илм, қадршиносии забон, зебоӣ, хирад ва арзишҳои инсонӣ раҳнамоӣ мекунад.
Хулоса, Рӯдакӣ танҳо як номи бузург дар таърихи адабиёт нест. Ӯ падидаи нодири истеъдоди инсонӣ мебошад, ки тавонист дар оғози ташаккули адабиёт пояҳои устувори суханвариро гузорад. Қувваи эҷодиёти ӯ дар ҳамбастагии истеъдод, дониш, мушоҳида, эҳсоси самимӣ ва маҳорати баланди суханварӣ зоҳир мешавад. Мероси Рӯдакӣ ба мо нишон медиҳад, ки сухан аз замон болотар меистад. Вақте шеър эҳсоси инсонӣ, хирад ва ҳақиқати зиндагиро дар худ таҷассум мекунад, он дигар танҳо маҳсули як давра нест ва ба мероси тамоми инсоният табдил меёбад. Аз ин рӯ, Рӯдакӣ ҳамчун намунаи беҳтарини истеъдод дар адабиёт на танҳо барои гузашта, балки барои имрӯз ва фардо низ боқӣ хоҳад монд.
Мудири шуъбаи таълим ва корҳои методӣ Зевар Сафарова.
