Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон

АВФ - ИҚДОМЕ, КИ БА ОЯНДАИ НЕК РОҲ МЕКУШОЯД

Бо дастуру ҳидоятҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарм Эмомалӣ Раҳмон лоиҳаи Қонун “Дар бораи авф” батавсиб расид, ки ин як далели равшани сиёсати инсондӯстона ва адолатпарваронаи Ҳукумати кишвар маҳсуб меёбад.

Аз нигоҳи принсипҳои инсондӯстӣ, чунин иқдом аҳамияти хоса дорад. Аввалан, он ба шахсоне, ки ҷиноятҳои начандон вазнин содир намудаанд ё бори аввал ба чунин ҳолат дучор шудаанд, имкони бозгашт ба ҳаёти муқаррарӣ медиҳад. Дар қонунҳои авфи Тоҷикистон аксаран гурӯҳҳои осебпазир, аз ҷумла ноболиғон, занон, маъюбон ва пиронсолон фаро гирифта мешаванд, ки ин худ шаҳодати гуфтаҳо мебошад.

Авфи соли 2026 бо мақсади таҳкими принсипҳои инсондӯстӣ, дастгирии оилаҳо, фароҳам овардани имконияти бозгашт ба ҳаёти муқаррарӣ ва мусоидат ба ислоҳи шахсони гунаҳкор роҳандозӣ гардид. Ин иқдом ба ҳазорон нафар шаҳрвандон имкон медиҳад, ки дубора ба оғӯши хонаводаҳои худ баргашта, ҳамчун аъзои фаъоли ҷомеа зиндагии навро оғоз намоянд.

Моҳияти аслии авф дар он аст, ки давлат ба шахсоне, ки аз кирдори содирнамудаи худ пушаймон гардидаанд, имконияти ислоҳ шудан ва ҷуброни хатоҳои гузаштаро медиҳад. Ин амр нишон медиҳад, ки сиёсати давлатии Тоҷикистон танҳо ба ҷазо додан маҳдуд набуда, балки ба тарбия, ислоҳ ва бозсозии шахсият низ аҳамияти аввалиндараҷа медиҳад.

Мардуми Тоҷикистон чунин иқдомҳои башардӯстона ва хирадмандонаро ҳамеша дастгирӣ намуда, онҳоро ҳамчун нишонаи ғамхорӣ ба инсон ва эҳтиром ба арзишҳои олии инсонӣ арзёбӣ мекунанд. Авф метавонад барои бисёр нафарон оғози роҳи нав, умеди тоза ва имкони саҳмгузорӣ дар пешрафти Ватан гардад.

Фарзона ҶУМАЕВА,
мутахассиси раёсати илм ва инноватсия

АФВ ҲАМЧУН ҲАДЯ БА 35-СОЛАГИИ ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ

Дар арафаи ҷашни муҳими 35-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон Президенти кишвар, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо истифода аз ҳуқуқи конститутсионӣ лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф»-ро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олӣ пешниҳод карданд. Қонун пас аз қабул ба имзо расид ва аз 16 июни соли 2026 эътибор пайдо кард.

Ин қонун нуздаҳумин авфи умумӣ дар давраи Истиқлол ба ҳисоб меравад ва ифодаи равшани сиёсати инсондӯстонаи давлату роҳбарияти кишвар мебошад. Авф ба 18038 нафар маҳкумшуда татбиқ мегардад. Аз ҷумла, 11305 нафар аз ҷойҳои маҳрумият аз озодӣ, муассисаҳои сукунатӣ ва ҷазоҳои дигар озод мешаванд ва барои 6733 нафар муҳлати ҷазои боқимонда кам карда мешавад.

Авф иқдоми амиқи башардӯстона аст, ки ба шахсоне, ки дар гузашта даст ба ҷиноят задаанд, имкони ислоҳ шудан, бозгашт ба оила ва ҷомеа, машғул шудан ба корҳои созандаро медиҳад. Президенти кишвар таъкид кардаанд, ки ин қонун ба маҳкумшудагон кумак мекунад, то ба ҳаёти арзанда баргарданд ва дар рушди Ватан саҳм гузоранд.

Дар қонун имтиёзҳои махсус барои занон, ноболиғон ва шахсони дигар, ки ҳолати иҷтимоии ногувори онҳо ба назар гирифта шудааст, пешбинӣ шудааст. Масалан, аз 134 ноболиғ 99 нафар озод мешаванд ва 35 нафар муҳлати ҷазояшон кам карда мешавад.

Тоҷикистон дар давраи Истиқлол анъанаи некро идома медиҳад: авфҳоро ба муносибати ҷашнҳои муҳим - Истиқлол, ҷашнҳои давлатӣ ва дигар рӯйдодҳои муҳими таърихӣ қабул мекунад. Авфи соли 2021 ба ифтихори 30-солагии Истиқлол тақрибан 11,5 ҳазор нафарро фаро гирифт. Авфи имсола низ идомаи ин сиёсати гуманистӣ мебошад.

Ин иқдом ба ҳазорон оилаҳо хушнудӣ меорад, сулҳу субот ва ваҳдати миллиро тақвият мебахшад. Мақомоти дахлдор вазифадор шудаанд, ки қонунро дар муддати ду моҳ пурра иҷро кунанд ва натиҷаҳоро ба Президенти кишвар пешниҳод намоянд.

Авф дар соли 2026 на танҳо ҳадяи арзишманд ба 35-солагии Истиқлол, балки нишонаи қувваи давлати ҳуқуқбунёд, ҳамбастагӣ ва боварии ҷомеа ба ояндаи дурахшон аст. Ин иқдом бори дигар собит мекунад, ки Тоҷикистон дар роҳи рушди устувор, ҳифзи ҳуқуқҳои инсон ва бунёди ҷомеаи озод қадамҳои устувор мегузорад.

Тахмина ШОМАТОВА,
магистранти курси 1-уми ДДМИТ

АВФ - ТАҶАССУМИ ИНСОНДӮСТӢ ВА АДОЛАТИ ИҶТИМОӢ

Дар арафаи таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ иқдоми беназиру бузурги Пешвои миллат муждаи шодиовар барои хонадони мардуми тоҷик мебошад. Ин хабар дар байни сокинони кишвар бо хушнудӣ истиқбол гардид, зеро авф ҳамеша ҳамчун падидаи муҳими иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ барои таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ ва умед ба оянда арзёбӣ мешавад.

Дар ҳар ҷомеа инсон метавонад ба иштибоҳ роҳ диҳад. Муҳим он аст, ки шахс хатои худро дарк намуда, барои ислоҳи он талош намояд. Таҷрибаи солҳои гузашта собит намудааст, ки аксари шахсони мавриди авф қароргирифта баъди озодӣ ба ҷомеа мутобиқ шуда, бо меҳнати ҳалол зиндагӣ мекунанд ва дар рушди иқтисодиву иҷтимоии кишвар саҳм мегузоранд. Аз ин рӯ, авф на танҳо як санади ҳуқуқӣ, балки воситаи муҳими тарбиявӣ ва иҷтимоӣ низ мебошад. Авф маҳз ба ҳамин гурӯҳи шаҳрвандон имкон медиҳад, ки саҳифаи нави зиндагии худро оғоз карда, ба оила ва ҷомеа баргарданд.

Ин иқдом барои садҳо оила низ муждаи хуш буда, ба таҳкими муҳити солими иҷтимоӣ мусоидат мекунад. Ҳамзамон, ҳар як шаҳрванд бояд аз чунин иқдом хулосаи дуруст барорад, қонунро эҳтиром намояд ва барои ҳифзи сулҳу субот ва тартиботи ҷамъиятӣ саҳм гузорад. Зеро пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ аз ҳама гуна ҷазо беҳтар аст. Авф на танҳо ба маҳкумшудагон, балки ба оилаҳои онҳо низ таъсири мусбат мерасонад.

Бозгашти падар, модар ё фарзанд ба оила метавонад сабаби хушбахтӣ ва устувории оила гардад. Аз ҳамин сабаб, авф ҳамчун амали инсондӯстона ва хайрхоҳона арзёбӣ мешавад. Заноне, ки аз оғӯши фарзандон дур мондаанд, дубора гармии хонадонро эҳсос хоҳанд кард.

Ноболиғоне, ки аз роҳи дуруст дур шудаанд, имкони бозгашт ба синфхона ва орзуҳои ҷавонии худро пайдо мекунанд. Сароғози ин паём ба тағйири сарнавишти як нафар дахл надошта, умедворӣ ба хонадонҳои зиёде меоварад.

Дар маҷмуъ, авфи навбатии башардӯстонаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун намунаи барҷастаи сиёсати инсонмеҳвар ва адолатпарваронаи давлат арзёбӣ мегардад. Ин иқдоми таърихӣ бори дигар собит сохт, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Пешвои миллат роҳи сулҳ, ваҳдат, инсондӯстӣ ва рушди устуворро интихоб намуда, дар ин самт бо қадамҳои устувор пеш меравад.

Дилошуб ДАВЛАТЗОДА,
сармутахассиси раёсати илм ва инноватсия

ҶАВОНОН ДАР РУШДИ ИЛМИ ВАТАНӢ ДАР ДАВРОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛӢ

Дар даврони соҳибистиқлолии Ҷумҳурии Тоҷикистон рушди илм ва технология яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ маҳсуб меёбад. Дар ин раванд, нақши ҷавонон ҳамчун неруи созанда ва қувваи пешбарандаи ҷомеа басо муҳим буда, давлат барои фароҳам овардани шароити мусоид ҷиҳати рушди қобилияти илмӣ ва эҷодии онҳо тадбирҳои заруриро амалӣ менамояд.

Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша ба масъалаи дастгирии ҷавонон ва рушди илми ватанӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуда, ҷавононро неруи пешбарандаи ҷомеа ва ояндаи давлату миллат арзёбӣ мекунанд. Пешвои миллат таъкид намудаанд: «Ҷавонон қувваи бузурги пешбарандаи ҷомеа буда, ояндаи давлату миллат аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ ва масъулиятшиносии онҳо вобастагии калон дорад».

Маҳз дар замони соҳибистиқлолӣ барои рушди илми ватанӣ ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ заминаҳои мусоид фароҳам оварда шуданд. Қабули қонунҳо ва барномаҳои давлатӣ оид ба сиёсати давлатии ҷавонон, таъсиси стипендияҳои президентӣ, ҷоизаҳои илмӣ, озмунҳои ҷумҳуриявӣ ва дастгирии муҳаққиқони ҷавон ба баланд гардидани таваҷҷуҳи ҷавонон ба илм мусоидат намуданд.

Имрӯз ҷавонони тоҷик дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва пажуҳишгоҳҳои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ба корҳои илмӣ машғул буда, дар соҳаҳои иқтисод, технологияҳои иттилоотӣ, тиб, кишоварзӣ, энергетика ва дигар бахшҳои муҳим саҳми арзанда мегузоранд. Иштироки фаъолонаи ҷавонон дар конференсияҳои илмӣ, форумҳои байналмилалӣ ва озмунҳои ҷумҳуриявӣ аз боло рафтани иқтидори илмии насли ҷавон шаҳодат медиҳад.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз суханрониҳояшон чунин таъкид намудаанд: «Мо бояд ҷавононро ба омӯзиши илму дониш, азхуд кардани технологияҳои нав ва рушди тафаккури инноватсионӣ ҳидоят намоем, зеро пешрафти ҷомеаи муосир бе рушди илм ва техника ғайриимкон аст». Ин суханон нишон медиҳанд, ки рушди давлат дар шароити ҷаҳонишавӣ, пеш аз ҳама, ба сатҳи дониш ва навоварии ҷавонон вобаста мебошад.

Дар шароити кунунӣ, ки иқтисодиёти ҷаҳонӣ бештар ба дониш ва технология такя мекунад, зарурати ташаккули тафаккури илмӣ ва инноватсионии ҷавонон боз ҳам меафзояд. Бо ин мақсад, дар кишвар озмунҳои «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Илм - фурӯғи маърифат» ва дигар чорабиниҳои илмӣ-маърифатӣ баргузор мегарданд, ки барои дарёфт ва дастгирии ҷавонони лаёқатманд мусоидат менамоянд.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид намудаанд, ки рушди устувори Тоҷикистон аз сатҳи маърифат, дониш ва малакаи касбии ҷавонон вобаста аст. Аз ҷумла, чунин иброз доштаанд: «Ҷавонон бояд ба омӯзиши илмҳои муосир, азхуд намудани технологияҳои пешрафта ва кашфиётҳои нав рӯ оваранд, зеро ояндаи давлат ва миллат аз фаъолияти созанда ва донишандӯзии онҳо вобаста мебошад».

Ҳамин тариқ, дар даврони соҳибистиқлолӣ ҷавонони Тоҷикистон ба яке аз неруҳои асосии рушди илми ватанӣ табдил ёфтаанд. Сиёсати хирадмандонаи давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ташаккули насли соҳибмаърифат, рақобатпазир ва навовар заминаҳои устувор фароҳам овардааст. Дар оянда низ иштироки фаъолонаи ҷавонон дар рушди илм ва технология метавонад ба таҳкими иқтидори илмии кишвар ва таъмини рушди устувори иқтисодиву иҷтимоии Тоҷикистон мусоидати назаррас намояд.

Ҳусейн НОСИРЗОДА,
омӯзгори ДДМИТ

НАЗАРИ АКАДЕМИК МУСО ДИНОРШОЕВ ДАР БОРАИ ТОҶИК БУДАНИ АБУАЛӢ ИБНИ СИНО

Куфре чу мане газофу осон набувад,
Маҳкамтар аз имони ман имон набувад.
Дар даҳр чу ман якеву он ҳам кофир,
Пас дар ҳама даҳр як мусалмон набувад.

Абуалӣ ибни Сино

Аз замони зиндагии Абуалӣ ибни Сино то имрӯз беш аз ҳазор сол сипарӣ шудааст. Дар ин муддати тулонӣ илму дониш ба марҳалаҳои нави рушд расида бошад ҳам, инсоният ҳанӯз ҳам ба осори гаронбаҳо ва андешаҳои мутафаккирони гузашта, аз ҷумла Ибни Сино ниёзманд аст.

Ҳусайн ибни Абдуллоҳ ибни Алӣ ибни Сино соли 980 дар деҳаи Афшанаи наздики Бухоро дар оилаи тоҷик ба дунё омадааст. Падари ӯ Абдуллоҳ, ки аз аҳли Балх буд, ҳамчун шахси донишманд ва аз пайравони мазҳаби исмоилия шинохта мешуд. Модараш Ситора ном дошт. Дар замони таваллуди Ҳусайн падараш дар дастгоҳи давлатии Сомониён фаъолият мекард ва барои фарзандаш беҳтарин шароити таълимро муҳайё намуд.

Ибни Сино нахуст назди Абдуллоҳи Массоҳ илми ҳисоб ва ҳандасаро омӯхт. Баъдан дар назди Исмоили Зоҳид ба омӯзиши Қуръон, ҳадис ва фиқҳ машғул гардид. Бо шарофати ҳофизаи фавқулода ва истеъдоди нодир, ӯ дар синни чордаҳсолагӣ аксари илмҳои замони худро аз худ намуда, аз бисёр устодонаш пеш гузашт. Дар синни ҳаждаҳсолагӣ ба дараҷае расид, ки барои омӯзиши илмҳои маъмули замонаш дигар чизе боқӣ намонда буд.

Ибни Сино илми тибро аз Абумансур Ҳасан Камарии Бухороӣ, табиби машҳури дарбори амирони Сомонӣ омӯхтааст. Ӯ аз синни дувоздаҳсолагӣ ба омӯзиши тиб оғоз намуда, дар шонздаҳсолагӣ ҳамчун табиби ҳозиқ дар саросари Бухоро шуҳрат пайдо кард. Ҳамзамон, дониши худро дар соҳаҳои фиқҳ, мантиқ, фалсафа, табиатшиносӣ, риёзиёт ва илмҳои илоҳӣ такмил дод.

Маълумоти муфассал дар бораи рӯзгор ва фаъолияти илмии Ибни Сино дар асари «Рисолаи саргузашт» маҳфуз аст, ки қисми аввали онро худи Ибни Сино ва қисми дуюмашро шогирди вафодораш Абуубайди Ҷузҷонӣ навиштаанд.

Шуҳрати Ибни Сино аз ҳудуди Шарқ фаротар рафта, дар Аврупо бо номи «Авитсенна» маъруф гардидааст. Теъдоди осори ӯро муҳаққиқон аз 148 то 482 номгӯй нишон медиҳанд. Аз ҷумлаи муҳимтарин асарҳои ӯ «Ал-Қонун фи-т-тиб», «Китоб-уш-шифо», «Донишнома», «Китоб-ул-инсоф», «Ал-ҳикмат-ул-машриқия», «Ан-наҷот» ва «Ал-ишорот ва-т-танбеҳот» мебошанд.

Гарчанде қисми зиёди осори ӯ ба забони арабӣ таълиф шудааст, Ибни Сино ба забони форсии тоҷикӣ низ зиёда аз сӣ рисола ва китоб навиштааст. Аз ҷумла, «Донишнома», «Рисолаи набз», «Мантиқи форсӣ», «Ҳалли мушкилот-ул-маъния» ва «Рисолаи тамсилоти форсӣ» аз муҳимтарин осори ӯ ба шумор мераванд. Илова бар ин, ӯ ба забони тоҷикӣ шеър низ эҷод мекард.

Масъалаи мансубияти қавмии Ибни Сино солҳои зиёд мавриди баҳси баъзе муҳаққиқон қарор гирифтааст. Академик Мусо Диноршоев дар асарҳои худ, бахусус дар китоби «Зиндагӣ ва осори Ибни Сино» ба ин масъала таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудааст. Ӯ бо такя ба «Рисолаи саргузашт» ва дигар сарчашмаҳои муътамад нишон медиҳад, ки то охири асри XIX ҳеҷ донишманде тоҷик (форс) будани Ибни Синоро зери шубҳа нагузошта буд.

Ба гуфтаи академик Мусо Диноршоев, нахустин кӯшишҳо барои инкор кардани мансубияти тоҷикии Ибни Сино дар охири асри XIX аз ҷониби баъзе муҳаққиқони турк сурат гирифтаанд. Онҳо иддао мекарданд, ки Ибни Сино турк аст ва на форс. Далели онҳо асосан ба масъалаҳои мазҳабӣ ва забонии ӯ асос меёфт. Аммо ин назария бо далелҳои таърихӣ ва мероси адабии худи Ибни Сино мутобиқат надорад, зеро ӯ ба забони форсии тоҷикӣ осори зиёде офаридааст.

Академик Диноршоев, инчунин назари файласуфи араб Ориф Томирро мавриди таҳлил қарор медиҳад. Томир бар он ақида буд, ки Ибни Сино араби асил мебошад. Вале ин андеша низ аз ҷониби муҳаққиқон, аз ҷумла Мусо Диноршоев рад карда шудааст. Зеро маълум аст, ки модари Ибни Сино тоҷик буда, худи ӯ дар муҳити фарҳангӣ ва забонии тоҷикон ба воя расидааст.

Ҳамин тавр, таҳқиқоти илмӣ ва сарчашмаҳои муътамади таърихӣ собит месозанд, ки Абуалӣ ибни Сино аз табори тоҷикони Балх буда, тамоми фаъолияти илмӣ ва фарҳангии ӯ бо муҳити тамаддуни форсу тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад. Аз ин рӯ, дар тоҷик будани Ибни Сино ҷойи шакку шубҳа вуҷуд надорад.

Қутбия ҲОМИДОВА,
дотсенти кафедраи фанҳои гуманитарӣ

ПИРӮЗӢ АЗ ИТТИФОҚ ХЕЗАД

Ҳар сол 27 июн дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун Рӯзи Ваҳдати Миллӣ бо шукӯҳу шаҳомати хоса ҷашн гирифта мешавад. Ин сана барои мардуми тоҷик яке аз муҳимтарин рӯйдодҳои таърихӣ ба ҳисоб меравад, зеро маҳз дар ҳамин рӯз соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Ин ҳуҷҷати таърихӣ ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшида, барои барқарор шудани сулҳу субот, ваҳдат ва рушди минбаъдаи давлат заминаи мусоид фароҳам овард.

Ваҳдати миллӣ барои халқи тоҷик неъмати бебаҳо мебошад. Маҳз ба шарофати сулҳу оромӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ Тоҷикистон тавонист ба дастовардҳои назаррас ноил гардад. Дар солҳои аввали истиқлолият кишвар бо мушкилоти зиёди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд. Аммо бо талошҳои роҳбарияти давлат ва дастгирии мардуми сарбаланди Тоҷикистон, вазъият тадриҷан беҳтар гардида, рушди устувори кишвар таъмин шуд.

Дар таҳкими сулҳу ваҳдат ва пешрафти Тоҷикистон саҳми Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назаррас мебошад. Бо роҳбарии Пешвои миллат дар кишвар садҳо иншооти иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва иқтисодӣ бунёд гардидаанд. Сохтмони роҳҳо, нақбҳо, неругоҳҳои барқи обӣ, муассисаҳои таълимӣ ва тандурустӣ аз ҷумлаи корҳои созанда мебошанд, ки барои баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум мусоидат мекунанд.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ бунёди иншооти муҳими стратегӣ, аз ҷумла неругоҳҳои барқи обӣ, роҳҳои байналмилалӣ ва пулҳои нав ба рушди иқтисоди миллӣ такони ҷиддӣ бахшид. Ҳамчунин, ба соҳаи маориф таваҷҷуҳи махсус зоҳир гардида, ҳазорҳо муассисаҳои таълимӣ сохта ва азнавсозӣ шудаанд. Ин тадбирҳо барои тарбияи насли донишманд ва ватандӯст аҳамияти калон доранд.

Имрӯз вазифаи ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон ҳифз ва таҳкими ваҳдати миллӣ, дӯстӣ ва ҳамдигарфаҳмӣ мебошад. Ҷавонон бояд арзиши сулҳу оромиро дарк намуда, барои ободии Ватан саҳми арзандаи худро гузоранд. Танҳо дар фазои сулҳу ваҳдат метавон ба пешрафту шукуфоии кишвар ноил гардид.

Рӯзи Ваҳдати миллӣ рамзи ягонагӣ, дӯстӣ ва сарҷамъии миллати тоҷик мебошад. Ҳифзи ин неъмати бузург вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди кишвар аст. Бо иттиҳоду ҳамбастагӣ ва меҳнати содиқона мо метавонем Тоҷикистони азизро боз ҳам ободу пешрафта гардонем.

Беҳрӯз НАСРИДДИНОВ,
раиси созмони ҷавонони факултети иқтисоди рақамӣ ва технологияҳои инноватсимонӣ

ИСТИҚЛОЛИЯТ ВА ВАҲДАТИ МИЛЛӢ - ЗАМИНАИ ТАҲКИМИ СИЁСАТИ ИНСОНДӮСТОНА ДАР ТОҶИКИСТОН

(Дар њошияи ташаббуси навбатии инсондўстонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон вобаста ба қабули Ќонуни Љумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф”)

Истиқлолияти давлатӣ ва Ваҳдати миллӣ аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии халқи тоҷик ба шумор рафта, барои бунёди давлати муосир ва рушди устувори ҷомеа заминаи воқеӣ фароҳам оварданд. Маҳз дар натиҷаи иродаи қавии сиёсӣ, ҳисси баланди ватандӯстӣ ва талошҳои пайгиронаи фарзандони содиқи миллат Тоҷикистон тавонист мушкилоти сангини солҳои аввали истиқлолиятро паси сар намуда, роҳи рушди босуботро интихоб намояд. Дар ин раванд, нақши шахсиятҳои барҷастаи давлатӣ, ки манфиатҳои миллӣ ва ҳифзи давлатдориро аз ҳама боло гузоштаанд, бағоят муҳим арзёбӣ мегардад.

Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳз бо ҷонфидоиҳо ва азхудгузаштанҳои фарзандони фарзонаи миллат тавонист дар тули таърих ҷовидона номи хешро нигоҳ дорад. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷумлаи чунин чеҳраҳои сарсупурдаи Ватан аст, ки бо матонат, ҷасорат, шуҷоат ва иродаи қавии хеш кишвари маҳбубамон Тоҷикистонро аз вартаи нобудӣ берун оварда, ин сарзамини абармардони набарди Ваҳдат, диёри шермардони баруманд Тоҷикистонро ба ҷаҳониён ҳамчун кишвари соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона муаррифӣ намуданд.

Бояд қайд намуд, ки Истиқлолияти давлатӣ ва Ваҳдати миллӣ, бевосита бо ҷаҳду талошҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба миллати тоҷик муяссар гаштааст. Аз замони ба сари ҳокимият омадани Роҳбари давлат принсипҳои адолату қонуният ва инсондӯстӣ (гуманизм) мавзуи меҳварии фаъолияти ӯ буданд. Маҳз ба имзо расонидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, ки санаи 27-уми июни соли 1997 дар шаҳри Москваи Федератсияи Россия зери роҳбарии Эмомалӣ Раҳмон ба имзо расид намунаи олии тадбиқи принсипи инсондӯстӣ (гуманизм) ва эҳтироми ҳуқуқи инсон ва арзиши олӣ доштани ҳуқуқу озодиҳои ўро ифодакунанда арзёбӣ мегардад.

Заминаи њуќуќии пешнињоди лоиҳаи Қонун “Дар бораи авф” банди 2-и моддаи 59-и Конститутсияи Љумњурии Тољикистон ва моддаи 82-и боби 13 Кодекси љиноятии Љумњурии Тољикистон ба њисоб меравад. Дар њимоя ва њифзи њуќуќу озодињои инсон ва шањрванд ва баланд гардидани маърифати ҳуқуқии љомеа Президенти Љумњурии Тољикистон наќши конститутсионї дорад. Аз љумла, дар моддаи 64 Конститутсияи Љумњурии Тољикистон муќаррар мегардад, ки “Президент ҳомии Конститутсия ва қонунҳо, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, кафили истиқлолияти миллӣ, ягонагӣ ва тамомияти арзӣ, пойдориву бардавомии давлат, мураттабии фаъолияти мақомоти давлатӣ ва ҳамкории онҳо, риояи шартномаҳои байналмилалии Тоҷикистон мебошад”.

Авф ба истилоҳ - бахшиши ҷазо (озод намудан аз ҷазо ё ин ки аз ҷавобгарӣ) маънидод карда мешавад. Мавриди тазаккур аст, ки Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф” санади меъёрии ҳуқуқие мебошад, ки бевосита бо ҳуқуқи конститутсионии хеш Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон лоиҳаи онро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод менамояд. Баъди қабули қонун дар Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба он имзо мегузорад. Ќобили қайд аст, ки қабули Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф” ин ифодагарӣ сиёсати инсондӯстони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нисбати шахсоне, ки даст ба кирдорҳои ҷиноятӣ задаанд, тадбиқ мешавад. Дар пасманзари он ба авфшудагон имконият фароҳам меояд, то ислоҳ шаванд ва роҳи дурусти зиндагиро пеша намоянд ва ба назди наздикону пайвандони хеш баргашта, як зиндагии орому осоишта дошта бошанд.

Аввалин Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф»-ро соли 1994 Роњбари давлат муњтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод намуданд, ки он нишонаи сиёсати инсондӯстона ва талошҳои давлат барои таҳкими сулҳу ваҳдати миллӣ дар солҳои аввали истиқлолият ба ҳисоб меравад.

Дар назарияи ҳуқуқи ҷиноятӣ ва ҳуқуқи конститутсионӣ авф ҳамчун санади махсуси ҳуқуқии давлат эътироф мешавад, ки ба доираи номуайяни шахсон равона гардида, хусусияти умумӣ дорад.

Мутобиқи ќисми 2-и моддаи 82-и Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо санади авф шахси содирнамудаи ҷиноят метавонад аз ҷавобгарии ҷиноятӣ озод карда шавад ва шахси барои ҷиноят маҳкумшуда ҳам аз ҷазои асосӣ ва ҳам иловагӣ пурра ё қисман озод карда шавад ё қисми ҷазои адонакардаи ӯ ихтисор гардад ё ба намуди ҷазои сабуктар иваз карда шавад ё доғи судиаш бардошта шавад

Моҳияти ҳуқуқии авф дар он ифода меёбад, ки он нисбат ба шахси мушаххас не, балки ба гурӯҳҳои муайяни шахсоне татбиқ мешавад, ки ба шартҳои дар санади авф пешбинишуда мутобиқат доранд. Ҳамзамон, амали авф танҳо ба ҷиноятҳое паҳн мегардад, ки то мавриди қабул қарор гирифтани санади авф содир шудаанд. Аз ин рӯ, авф ҳамчун воситаи муҳими татбиқи принсипҳои инсондӯстӣ, адолати иҷтимоӣ ва сиёсати ҳуқуқии давлат дар самти муносибати башардӯстона бо ҳуқуқвайронкунандагон арзёбӣ мешавад.

Бахшида ба 35-умин солгарди санаи умеду орузуи миллат, Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар идомаи мантиқии сиёсати инсондӯстонаи хеш Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон санаи 16-уми июни соли 2026 бо истифода аз ҳуқуқи конститутсионии хеш лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф”-ро ба Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод намуданд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон “Дар бораи авф” ба ҳаждаҳ ҳазору сиву ҳашт нафар маҳкумшуда тадбиқ мегардад. Аз ҷумла, аз ҷойҳои маҳрумӣ аз озодӣ, аз муассисаҳои сукунатӣ ва ҷазоҳои дигари ба маҳрумӣ аз озодӣ алоқаманднабуда 11305 нафар озод карда мешаванд. Муҳлати адонагардидаи ҷазои 6733 нафар мањкумшудагон кам карда мешавад. Бояд таъкид сохт, ки амали қонуни мазкур нисбат ба занон ва ноболиғон имтиёзҳои бештарро пешбинӣ менамояд. Аз ҷумла, аз 507 нафар занон, ки адои ҷазо менамоянд 248 нафарашон аз адои боқимондаи ҷазо озод карда шуда, нисбати 259 нафари боқимонда муҳлати адои ҷазо кам карда мешавад. Ҳамзамон, аз 134 нафар ноболиғе, ки адои ҷазо менамоянд 99 нафарашон аз адои боқимондаи ҷазо озод карда шуда, нисбат ба 35 нафари дигар бошад, муҳлати ҷазо кам карда мешавад.

Таъкид намудан ба маврид аст, ки амали қонуни мазкур нисбат ба шахсоне, ки парвандаи онҳо дар пешбурди мақомоти судӣ мавриди таҳқиқ ва тафтиш қарор дорад, тадбиқ мешавад. Ҳамзамон, санади авф ба низоми қонунгузории ҷиноятӣ алоқаманд бошад ҳам, ҳамчун санади махсуси ҳуқуқии хусусияти конститутсионӣ ва сиёсӣ дошта эътироф мегардад. Шахсе, ки мувофиқи санади авф муҳлати адои ҷазо барояш тамом шудааст, мумкин аст доғи судӣ нисбаташ барҳам дода шавад.

Дар хулоса ҳаминро таъкид намудан лозим аст, ки Истиқлолияти давлатӣ ва ваҳдати миллӣ ҳамчун ду дастоварди бузурги таърихии халқи тоҷик барои ташаккули давлати ҳуқуқбунёд, демократӣ ва иҷтимоӣ заминаи устувор фароҳам овардаанд. Дар шароити соҳибистиқлолӣ сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таҳкими қонуният, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва татбиқи принсипҳои инсондӯстӣ равона гардидааст.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи авф» яке аз зуҳуроти амалии сиёсати инсондӯстонаи давлат буда, ба таъмини адолати иҷтимоӣ, эҳтироми шаъну шарафи инсон ва фароҳам овардани имконияти ислоҳ ва бозгашти шахсони ба ҷиноят дастзада ба ҳаёти муқаррарии ҷомеа мусоидат менамояд. Маҳз тавассути татбиқи санадҳои авф давлат сиёсати башардӯстонаи худро дар самти ҳифзи ҳуқуқ ва манфиатҳои қонунии шаҳрвандон амалӣ месозад. Таҷрибаи қабули қонунҳои авф дар даврони соҳибистиқлолӣ нишон медиҳад, ки ин ниҳоди ҳуқуқӣ на танҳо воситаи татбиқи принсипи гуманизм, балки омили муҳими таҳкими сулҳу субот, ваҳдати миллӣ ва эътимоди шаҳрвандон ба давлат ва қонун мебошад. Аз ин рӯ, идомаи сиёсати инсондӯстона дар доираи қонунгузории миллӣ ҳамчун яке аз омилҳои муҳими рушди ҷомеаи демократӣ, таҳкими давлатдории миллӣ ва ҳифзи арзишҳои конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон арзёбӣ мегардад.

Дар баробари ин, ба мақсад мувофиқ аст, ки маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон оид ба моҳият ва аҳамияти институтҳои ҳуқуқии авф ва бахшиш боз ҳам баланд бардошта шуда, корҳои фаҳмондадиҳӣ дар самти эҳтироми қонун, пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ ва таҳкими масъулияти шаҳрвандӣ густариш дода шаванд. Зеро риояи ҳуқуқу озодиҳои инсон, эҳтироми қонуният ва таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ аз муҳимтарин заминаҳои рушди устувори давлат ва ҷомеа ба шумор мераванд.

Субҳоналӣ МИРЗОЕВ,
н.и.ҳ., дотсент мудири кафедраи ҳуқуқи маъмурӣ ва муқовимат бо коррупсияи ДДМИТ
Ҳумайнӣ НОСИРОВ,
ассистенти кафедраи ҳуқуқи маъмурӣ ва муқовимат бо коррупсияи ДДМИТ

ВАҲДАТИ МИЛЛӢ - МУҲИМТАРИН САБАҚИ ТАЪРИХӢ

Санаи 27 июни соли 1997 дар таърихи давлатдориву давлатсозии ҷадиди тоҷикон бо азму иродаи қавӣ ва аз баракати хиради азалии миллати бостонии тоҷик рӯйдоди бузурге арзи вуҷуд кард, ки он дар тақдири мардум гардиши куллӣ ва таҳаввули бунёдӣ гардид.

Раванди муттасили музокироти миёни тоҷикон ба мақсади сулҳи пойдор дар кишвар, хотима бахшидан ба амалиёти ҷангӣ, ҳалли мушкилоти гурезаҳо ва таъмини ризоияти миллӣ бо ибтикори Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оғоз шуд. Маҳз бо иқдоми ватандӯстона аз 5 то 19 апрели соли 1994 бо миёнаравии Созмони Милали Муттаҳид дар шаҳри Москва вохӯрии нахустини ҳайати ҳукуматӣ бо намояндагони мухолифин доир гардид.

Дар давраи аввали музокирот масъалаҳои марбут ба хотима додани амалиёти ҷангӣ, андешидани тадбирҳо доир ба барқарорсозӣ ва таҳкими ҳусни тафоҳум, бозгашти бемамоният ва бехатарии гурезаҳо ба Ватан мавриди баррасӣ қарор гирифтанд. Дар анҷоми даври аввал комиссияи муштарак оид ба гурезаҳо таъсис дода шуд.

Даври дуюми музокироти байни тоҷикон аз 18 то 29 июни соли 1994 дар шаҳри Теҳрон баргузор гардид. Дар ҷараёни гуфтушунидҳои басо мураккаб ҷонибҳо муваффақ шуданд, ки консепсияи оташбас ва қатъи дигар амалиёти душманонаро омода созанд. Сарфи назар аз ин, тарафайн бори дигар эътимоди худро ба музокироти сиёсӣ ҳамчун василаи ягонаи расидан ба оштии миллӣ изҳор доштанд.

Дар ин раванд, аз 12 то 17 сентябри соли 1994 дар шаҳри Теҳрон таҳти сарпарастии СММ машварати миёни тоҷикон дар сатҳи олӣ доир гардид. Санаи 17 сентябри соли 1994 натиҷаи машваратҳои миёни тоҷикон оид ба ризоияти миллӣ дар шакли камюникеи муштарак қабул гардид ва дар бораи оташбас ва қатъи дигар амалиёти душманона дар сарҳад ва дохили кишвар созишнома ба имзо расид.

Даври дуюми музокирот, ки ба таърихи гуфтушуниди миёни тоҷикон бо номи даври бетанаффус ворид шудааст, дар шаҳри Ашқобод доир гардид: марҳилаи аввали он аз 30 ноябр то 22 декабри соли 1995, марҳилаи дуюм аз 26 январ то 19 феврал ва марҳилаи сеюм аз 8 то 21 июли соли 1996 идома ёфт.

Аз ҳама муҳим ин буд, ки дар марҳилаи аввали даври бетанаффус тарафҳо ғайр аз тавофиқнома дар мавриди қисмҳои асосии музокироти дарпешистода, ки якчанд маҷмуи масъалаҳоро дар бар мегирифтанд, табодули назар намуда, Протоколро дар бораи омилҳои асосии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расонданд.

Мутобиқи Протокол дар бораи омилҳои асосии барқарор кардани сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, ки аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва роҳбари Иттиҳоди мухолифони тоҷик 17 августи соли 1995 ба имзо расида буд, маҷмуи пешниҳодот манзур гардид.

Санаи 27 июни соли 1997 дар шаҳри Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистонро ба имзо расониданд.

Бо имзои ин созишнома ба моҷарои мусаллаҳона дар кишвар, ки соли 1992 боиси ҷанги хунини шаҳрвандон гардида буд, расман хотима гузошта шуд ва яке аз саҳифаҳои фоҷиавии таърихи кишвар пӯшида шуд. Халқи Тоҷикистон Созишномаи умумӣ ва дурнамои онро дар мавриди истиқрори воқеии сулҳ ва ризоияти миллӣ самимона бо хушнудӣ пазируфт.

Ҳамин тавр, сулҳи тоҷикон дорои хусусиятҳои хос мебошад. Он дар шароите имзо гардид, ки дар ҷумҳурӣ мазмуни демократия такмил ёфта, сохтори бисёрҳизбӣ ва плюрализми идеологӣ дар партави Конститутсияи нав инкишоф ёфт. Бо туфайли ҳамкориҳо, хусусан бо Россия, Эрон, инчунин, бо дигар мамлакатҳо ва созмонҳои байналхалқӣ қазияи тоҷикон дар роҳи барқароршавии сулҳ ба даст омад.

Аҳамият ва сабақҳои сулҳи тоҷиконро бо ҳолатҳои зерин баён кардан мумкин аст:

- бо туфайли сулҳ хатари барҳам хӯрдани Ҷумҳурии соҳибистиқлоли Тоҷикистон аз байн рафт;

- оштии миллӣ нишон дод, ки халқи тоҷик тамаддуни бой ва фарҳанги қадима дошта, мардуми сулҳдӯст буд ва мемонад;

- сулҳ ягонагии тоҷикону тоҷикистониҳоро таъмин карда, миллат сарзамини хешро ҳамчун муқаддасот нигоҳ дошта тавонист;

- ҳизбу созмонҳо ва дигар ҷабҳаҳои сиёсӣ сарфи назар аз ақида ва роҳҳои гуногуни созандагӣ метавонанд аҳл шуда, барои миллат, Ватани худ хизмати босазо намоянд;

- барои хотимаи ҷанг ва тантанаи сулҳ қувваҳои муқобилистодаи мамлакат ба роҳи осоишта гуфтугӯ намуда, ба созмонҳои байналмилалӣ низ такя карданд;

- роҳбарони ҳарду ҷониб дарк намуданд, ки бояд фавран пеши роҳи муаммои ҷиддие, ки мамлакатро ба ҷанг тела медиҳанд, гирифта шавад. Фориғболӣ, беэътиноӣ, қасдгирӣ ва бо роҳи зӯрӣ ҳал кардани проблемаҳо хафв ва хатари калон дорад;

- дар рафти ҷанги шаҳрвандӣ шаклу усулҳои корие (мулоқотҳои сардори давлат бо роҳбари мухолифин, «Комиссияи оштии миллӣ») созмон дода шуд ва ҳуҷҷатҳое қабул гардиданд, ки раванди хотимаи ҷангро вусъат бахшиданд;

- таҳлили таърихи ҷанг ва сабақи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки хусусан, ба масъалаи тарбияи насли наврас аҳамияти аввалиндараҷа додан зарур аст ва пеш аз ҳама, ҷавононро бояд дар рӯҳияи ваҳдат, дӯстии халқҳо ва меҳандӯстӣ тарбия кард.

Мардуми Тоҷикистон таҳти сарварии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар як фосилаи кӯтоҳи таърих тавонистанд ба ҷаҳониён исбот намоянд, ки халқи тоҷик дорои фарҳанги бою қадима мебошад. Дар мамлакат на танҳо оташи ҷанг хомӯш ва бӯҳрони азим паси сар шуд, балки Тоҷикистони азиз рӯ ба эҳё ва рушд ниҳода, эътирофи кулли кишварҳои ҷаҳон гардид. Ҷумҳурии соҳибистиқлоли Тоҷикистонро 150 мамлакати ҷаҳон ба расмият шинохта, зиёда аз 160 давлати хориҷӣ бо кишвари мо муносибатҳои дипломатӣ барқарор намуданд.

Имрӯз вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди ҷумҳурӣ аз он иборат аст, ки саҳми худро дар раванди таҳкими сулҳ ва таъмини ваҳдати миллӣ гузорад, зеро танҳо сулҳу субот метавонад рушди Тоҷикистони соҳибистиқлолро таъмин созад.

Маҳмадраҳим НАБИЕВ,
омӯзгори кафедраи низоми иттилоотӣ-инноватсионӣ дар иқтисодиёт