14/07/2026
😊 “สังคมอารมณ์ศึกษา” (Social Emotional Learning-SEL): การศึกษาเพื่อความงอกงามของมนุษย์และสังคม
ศูนย์ความรู้และประสานงานสุขภาวะทางปัญญา ชวนอ่านบทสัมภาษณ์ ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ประธานที่ปรึกษาคณะกรรมการยุทธศาสตร์การศึกษาเพื่อการพัฒนามิติด้านในของมนุษย์ ผู้ขับเคลื่อนประเด็นการศึกษา การเรียนรู้ และการพัฒนามนุษย์ของสังคมไทยมาอย่างต่อเนื่อง
พูดคุยถึงองค์ความรู้สำคัญระดับโลกอย่าง Social and Emotional Learning (SEL) หรือ “สังคมอารมณ์ศึกษา” ที่มองว่าการพัฒนามนุษย์ไม่อาจแยก “ด้านใน” ออกจากการเรียนรู้และการใช้ชีวิตได้
SEL ไม่ได้มองว่า “อารมณ์” เป็นเรื่องส่วนตัว แต่เป็นส่วนหนึ่งของการเรียนรู้ การทำงาน และการอยู่ร่วมกันในสังคม จึงได้วางฐานสมรรถนะทางสังคมและอารมณ์ของมนุษย์ไว้ 5 ด้าน ได้แก่
◾การตระหนักรู้ต่อตนเอง (Self-awareness)
◾การจัดการตนเอง (Self-management)
◾การตระหนักรู้ต่อสังคม (Social awareness)
◾ทักษะความสัมพันธ์ (Relationship skills)
◾การตัดสินใจอย่างรับผิดชอบ (Responsible decision-making)
“ในหลายกรณีของไทย เราจะใช้ศาสนา ความเชื่อ ศรัทธาเข้าไป บางครั้งทำให้คนไม่กล้าคิดวิเคราะห์ ไม่ตั้งคำถาม แต่ SEL ใช้ฐานของจิตวิทยา จึงหลุดไปจากกรอบนี้”
อาจารย์วิจารณ์มองว่า ปัญหาสำคัญของการศึกษาไทยคือการให้ความสำคัญกับการพัฒนาด้านนอกมากเกินไป ขณะที่มิติด้านในถูกละเลย หรือมองแบบแยกส่วน แต่การพัฒนามนุษย์ไม่อาจทำเช่นกันได้ หากต้องเชื่อมโยงกันอย่างเป็นองค์รวม
“การศึกษากระแสหลักมักจะละเลยเรื่องข้างใน แล้วมองว่าเป็นกิจกรรมหรือวิชาเสริม แต่การเรียนรู้ของมนุษย์มันไม่แยกกัน ฉะนั้นต้อง integrate (บูรณาการ) เรื่องนี้ให้อยู่ในการเรียนรู้”
เป้าหมายของการพัฒนาการเรียนรู้ SEL จึงไม่จำกัดอยู่แค่ในห้องเรียน แต่ครอบคลุมทั้งชีวิต เพื่อให้มนุษย์มีสุขภาวะที่ดี “จากครรภ์มารดาจนถึงเชิงตะกอน”
เด็กพึงได้เรียนรู้เพื่อให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ ความมั่นคงทางอารมณ์ และการอยู่ร่วมกับผู้อื่น ส่วนผู้ใหญ่เรียนรู้เพื่อเท่าทันตนเอง ไม่ใช้อำนาจครอบงำคนอื่น จัดการความเครียดได้ดี และการลดความยึดติดในตัวตน
สุขภาวะทางจิตวิญญาณที่ดีจึงไม่ใช่เรื่องส่วนตัวที่มีผลดีเพียงในระดับปัจเจกเท่านั้น แต่หมายถึงการทำให้ผู้คนและสังคมรอบตัวมีความงอกงามร่วมกัน
“เป้าหมายสุดท้ายของการพัฒนามิติด้านในไม่ได้อยู่ที่แค่ตัวเอง แต่เรามีส่วนทำให้สังคมรอบตัวเรามี Well-being ที่ดีขึ้น อย่างสถานที่ทำงานเองก็ควรจะ integrate เรื่อง SEL เข้าไป
ผู้บริหารองค์กรและฝ่ายบุคคลต้องช่วยกันสร้างวัฒนธรรมของการไว้วางใจกันในที่ทำงาน เพื่อให้คนในองค์กรจัดการความเครียดในชีวิตและการทำงานได้ดีขึ้น”
ท้ายที่สุด อาจารย์วิจารณ์มองว่า การศึกษาที่มีมิติด้านในจะนำไปสู่สิ่งที่เรียกว่า Transformative Social and Emotional Learning (T-SEL) “สังคมอารมณ์ศึกษาเชิงเปลี่ยนแปลง” ซึ่งไม่ได้มีผลเพียงต่อปัจเจก แต่ทำให้มนุษย์เติบโตเป็นผู้ริเริ่มสร้างสรรค์และมีพลังในการเปลี่ยนแปลงสังคมได้
“สุดท้ายมันจะพัฒนาให้เราเป็นคนที่มี agency เป็น Agentic Citizen คือมีพลังของการริเริ่มสร้างสรรค์”
📍หมายเหตุ: Social and Emotional Learning (SEL) มีต้นกำเนิดมาจากการประชุมเชิงปฏิบัติการที่จัดขึ้นในปี ค.ศ. 1994 โดย Fetzer Institute รัฐมิชิแกน สหรัฐอเมริกา
ซึ่งนักวิชาการและนักการศึกษาได้ร่วมกันก่อตั้งองค์กร CASEL (Collaborative to Advance Social and Emotional Learning) เพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้แบบองค์รวมที่พัฒนาทั้งด้านจิตใจ อารมณ์ และวิชาการไปพร้อมๆ กัน ซึ่งได้รับการยอมรับให้เป็นวาระสำคัญทางการศึกษาในระดับสากล
องค์กร CASEL (Collaborative for Academic, Social, and Emotional Learning)
🖥️ เว็บไซต์: https://casel.org/
_______________
ศ.นพ.วิจารณ์ พานิช ได้ให้สัมภาษณ์ข้อความข้างต้นเมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2569 ก่อนการประชุมคณะกรรมการยุทธศาสตร์ศึกษาเพื่อพัฒนามิติด้านในของมนุษย์ ครั้งที่ 1
จัดโดยศูนย์ความรู้และประสานงานสุขภาวะทางปัญญา ภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เมื่อวันที่ 7 เมษายน 2569 ณ ห้องประชุม 414 ศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สสส. (ซอยงามดูพลี)
.
#สังคมอารมณ์ศึกษา #การศึกษาที่มีมิติด้านใน #สุขภาวะทางปัญญา #จากครรภ์มารดาถึงเชิงตะกอน
✏️ เรื่อง : พรรัตน์ วชิราชัย
