Viridiplantae project

รู้หรือไม่ สาหร่ายในแหนแดง ไม่ได้ชื่อ Anabaena azollae! ☘️

สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน (cyanobacteria) ที่พบในแหนแดง อาจไม่ได้ชื่อ Anabaena azollae ประวัติศาสตร์ทางอนุกรมวิธานที่น่าสนใจและน่าฉงน (และน่าปวดหัวด้วยครับพี่น้องชาวไทย) จะเป็นอย่างไร เลื่อนอ่านดูได้เลยครับ🪷

เคยสงสัยไหมครับว่าในปัจจุบัน นักวิทยาศาสตร์ค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่ ได้อย่างไร ? 🌿

ในโลกที่เทคโนโลยีเข้าถึงทั่วทุกมุมโลก ทำไมจึงยังมีนักวิทยาศาสตร์เดินยิ้มกริ่มออกมาจากป่า หรือบางทีก็แค่หลังบ้านของตนเองแล้วตีพิมพ์ว่า “เจอสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่แล้ว !”

ในวันนี้ Flora of MWIT จะมาไขข้อสงสัยเกี่ยวกับการค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่กันครับ ว่าคำว่า “ใหม่” ในทางอนุกรมวิธานนั้นมีที่มาที่ไปอย่างไร ถ้าสงสัยแล้วสามรรถเลื่อนอ่านดูได้เลยครับผม 🌻

สำหรับผู้ที่สนใจเพิ่มเติม สามารถชมโปสเตอร์เพิ่มเติมจาก อ.พี ได้ทางนี้เลยครับผม: https://drive.google.com/file/d/1a0iorP4wfGhNSfzvf3UgPlqaTA_V3Uyy/view?usp=drivesdk

วันนี้เป็นวัน “Taxonomist Appreciation Day” หรือ “วันขอบคุณนักอนุกรมวิธาน” นักอนุกรมวิธานคือ นักวิทยาศาสตร์ที่ศึกษา จัดกลุ่ม ตั้งชื่อ และสร้างเครื่องมือเพื่อระบุชนิดของสิ่งมึชีวิตทุกกลุ่มบนโลก ให้เป็นระบบเดียวกัน ซึ่งงานของนักอนุกรมวิธานมีความสำคัญอย่างยิ่งในการสร้างรากฐานความเข้าใจด้านความหลากหลายทางชีวภาพ เป็นกุญแจสำคัญในการนำไปต่อยอดงานด้านการอนุรักษ์ การศึกษา การแพทย์ และการเกษตร

สำหรับโรงเรียนมหิดลวิทยานุสรณ์ของเรา ก็มีนักเรียนหลายรุ่นหลายกลุ่มที่ทำโครงงานวิจัยด้านอนุกรมวิธาน แม้จะเป็นช่วงเวลาสััน ๆ แต่นักเรียนหลายกลุ่มก็ได้สร้างองค์ความรู้ด้านอนุกรมวิธานและธรรมชาติวิทยาไว้มากมาย ได้ตีพิมพ์และนำเสนอในเวทีระดับชาติและนานาชาติ รวมถึงศึกษาต่อด้านนี้ในระดับมหาวิทยาลัยอีกด้วย

นักอนุกรมวิธานไม่ได้เป็นแค่เป็นผู้ที่ช่วยรักษาธรรมชาติและระบบนิเวศ แต่ยังเป็นผู้ที่ช่วยให้ประชาชนตระหนักรู้ถึงความหลากหลายทางชีวภาพอีกด้วย สุขสันต์วันแห่งการขอบคุณนักอนุกรมวิธานครับ ☘️

วันที่ 19 มีนาคม ของทุกปี เป็นวัน "Taxonomist Appreciation Day" หรือ "วันแห่งการขอบคุณนักอนุกรมวิธาน"🌿
นักอนุกรมวิธาน (Taxonomist) ผู้ที่ศึกษา ค้นพบอธิบาย จัดระเบียบ หมวดหมู่ และตั้งชื่อสิ่งมีชีวิต หรือแม้กระทั่งฟอสซิล เป็นรากฐานการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของประเทศ ไปสู่การอนุรักษ์ และการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน มีนักอนุกรมวิธาน ที่ทำงานด้านการศึกษา ค้นคว้า จำแนกพืชและแมลง อย่างเป็นระบบ ครอบคลุมการวิจัยด้านพฤกษศาสตร์ อนุกรมวิธาน และการอนุรักษ์พันธุ์พืช โดยเฉพาะพืชหายากและพืชท้องถิ่นของประเทศไทย รวมถึงการค้นพบพืชและแมลงชนิดใหม่ของโลก นำไปสู่การอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน
นักอนุกรมวิธานของประเทศไทย ผู้ที่อุทิศตนให้กับการศึกษาความหลากหลายทางชีวภาพของพืชและแมลงในประเทศไทย ความทุ่มเทและความมุ่งมั่นของพวกเขาช่วยสร้างแรงบันดาลใจให้กับนักวิจัยและคนรุ่นใหม่ที่สนใจด้านความหลากหลายทางชีวภาพ

ลมอ่อนพัดโชยมา ~~

🌼 ‘ซ่อนกลิ่น (tuberose)’ หรือชื่อวิทยาศาสตร์คือ Polianthes tuberosa เป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยวจากประเทศเม็กซิโก พืชชนิดนี้มีดอกสีขาวนวล ส่งกลิ่นหอมยวนใจในยามค่ำ ยิ่งเด็ดออกจากต้นดอกก็ยิ่งหอมเตะจมูก พันธุ์ปลูกที่มีวงกลีบเดียว (ดอกลา) เรียกว่า ‘ซ่อนกลิ่น’ (ฝรั่งเรียก ‘Mexican single’ หรือ ‘Calcutta single’) ส่วนพันธุ์ปลูกที่มีวงกลีบซ้อนสองชั้นเรียกว่า ‘ซ่อนชู้’ (ฝรั่งเรียก ‘The Pearl’)

🌼 เหตุที่ได้ชื่อว่า ‘ซ่อนกลิ่น’ เป็นเพราะคนไทยสมัยก่อนนิยมใช้ดอกไม้ชนิดนี้มากลบซ่อนกลิ่นเหม็นของผู้ตายในพิธีศพ แต่ในทางตรงข้าม ชาวอินเดียนิยมใช้ดอกซ่อนกลิ่นในพิธีมงคลสมรส พวกเขายังมีความเชื่ออีกว่า กลิ่นรัญจวนชวนฝันของซ่อนกลิ่นสามารถยั่วเย้าหนุ่มสาววัยขบเผาะให้ใจแตก ตกอยู่ในภวังค์เสน่หาได้ ส่วนชื่อสามัญ ‘tuberose’ มีที่มาจากรากสะสมอาหารใต้ดิน (tuberous root)

🌼 ในทางชีววิทยา ดอกซ่อนกลิ่นเป็นดอกครบส่วน ทว่ากลีบเลี้ยงและกลีบดอกมีลักษณะคล้ายกัน จึงเรียกได้ว่าเป็น ‘กลีบรวม (tepal)’ กลิ่นหอมของดอกซ่อนกลิ่นเป็น ‘ของผสม’ ที่เกิดจากสารระเหยหลายชนิดซึ่งผลิตจากกลีบรวมเป็นหลัก รวมไปถึงจากส่วนอื่น ๆ ของดอก สารระเหยที่พบมากที่สุดคือตระกูล benzenoid/phenylpropanoid โดยเฉพาะ ‘benzyl benzoate’ ส่วนสารระเหยกลุ่มอื่นก็เช่นตระกูล terpenoid หรือ nitrogen-containing compound รวมทั้งพวกอนุพันธ์ของกรดไขมันซึ่งโดดเด่นที่ส่วนเกสร สารเหล่านี้จะเข้มข้นที่สุดในระยะที่เปลี่ยนจากดอกตูมเป็นดอกบาน (anthesis)

🌼 กลิ่นของดอกซ่อนกลิ่นมีประโยชน์ทั้งดึงดูดและขับไล่แมลง (ทั้งแมลงที่เป็นมิตรและศัตรู) สารระเหยตัวหลักอย่าง ‘benzyl’ benzoate ช่วยขับไล่แมลงไม่ให้มากัดกินโครงสร้างดอกไม้ ในขณะที่สารระเหยอีกชนิดอย่าง ‘methyl’ benzoate มีสรรพคุณดึงดูดแมลง ส่วนอนุพันธ์ของกรดไขมัน (พวก aliphatic hydrocarbon) ที่พบตามเกสรเพศผู้/เพศเมียนั้น นักวิจัยคาดว่าน่าจะดึงดูด ‘แมลงปีกแข็ง’ ให้มาช่วยถ่ายละอองเรณู

🌼 จากการศึกษาดอกซ่อนกลิ่นโดยละเอียด นักวิจัยพบว่า พื้นผิวด้านบน (adaxial surface) ของกลีบรวมจะปล่อยกลิ่นออกมามากกว่าพื้นผิวด้านล่าง (abaxial surface) อย่างมีนัยสำคัญ นอกจากนี้พื้นผิวด้านบนของกลีบรวมก็ยังมี ‘ปากใบ (stoma)’ หนาแน่นกว่าพื้นผิวด้านล่างด้วยเช่นกัน (เผื่อบางคนอาจยังไม่ทราบ ปากใบไม่จำเป็นต้องอยู่ที่ใบนะ ในกรณีที่อยู่บนดอกอย่างนี้จะเรียกว่า ‘floral stoma’) ปากใบที่อยู่บนดอกนี้มีโครงสร้างยกสูงต่างจากปากใบที่อยู่บนใบ เมื่อนักวิจัยใช้เทคนิคย้อมสีเนื้อเยื่อ เขาก็ตรวจพบหยดน้ำมันและสารระเหยกระจุกอยู่ใกล้รูปากใบ/เซลล์คุม อีกทั้งปากใบของดอกซ่อนกลิ่นยังปิดในตอนกลางวันและเปิดในตอนกลางคืน สอดคล้องกับช่วงเวลาที่ดอกหอมฟุ้งพอดี นักวิจัยจึงได้ข้อสรุปว่าดอกซ่อนกลิ่นน่าจะมีกลไกปล่อยกลิ่นออกทางปากใบ ไม่ใช่แค่ปล่อยให้กลิ่นค่อย ๆ ระเหยออกจากดอกเหมือนพืชทั่วไป ช่างเป็น ‘กลิ่นปาก’ ที่หอมเสียจริง…

🌼 ปิดปากใบกลางวัน เปิดปากใบกลางคืน คุ้น ๆ กันไหมเอ่ย? ใช่แล้วล่ะ… นี่คือเอกลักษณ์ของพืชที่มีกลไกสังเคราะห์ด้วยแสงแบบ ‘CAM (Crassulacean acid metabolism)’ โดยส่วนมากจะพบในพืชที่ขาดแคลนคาร์บอนไดออกไซด์และ/หรือขาดแคลนน้ำ อาทิ กระเทียมน้ำ แคคตัส ศรนารายณ์ (Agave) ซ่อนกลิ่นเองก็เป็นญาติใกล้ ๆ กับศรนารายณ์ และจัดอยู่ใน subfamily Agavoideae เช่นเดียวกัน และแน่นอนว่าซ่อนกลิ่นก็เป็นพืช CAM ครับ แต่มันเป็น ‘weak CAM’ ที่ถึงแม้จะตรึงคาร์บอนในตอนกลางคืนได้ ทว่าตรึงคาร์บอนได้ในอัตราที่ต่ำมาก ๆ จนแทบจะคล้ายพืช C3

เพลงประกอบ: ซ่อนกลิ่น – PALMY https://youtu.be/M7ovvi6UdcI?si=1l5rAKNdz-Z8Ywlb

ที่มาชื่อและความเชื่อเกี่ยวกับดอกซ่อนกลิ่น: https://sangkae.wordpress.com/2009/11/04/%E0%B8%8B%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%A5%E0%B8%B4%E0%B9%88%E0%B8%99-%E0%B8%8B%E0%B9%88%E0%B8%AD%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%B9%E0%B9%89/

กลไกการปล่อยกลิ่นของซ่อนกลิ่น: Maiti S & Mitra A (2017) Morphological, Physiological and Ultrastructural Changes in Flowers Explain the Spatio-Temporal Emission of Scent Volatiles in Polianthes tuberosa L.. Plant & Cell Physiology 58(12): 2095–2111. https://doi.org/10.1093/pcp/pcx143

สมบัติของกลิ่น benzyl benzoate และ methyl benzoate (อ้างอิงจากดอกเพ็ตทูเนีย): Kessler D, Diezel C, Clark DG et al. (2013) Petunia flowers solve the defence/apparency dilemma of pollinator attraction by deploying complex floral blends. Ecology Letters 16: 299–306. https://doi.org/10.1111/ele.12038

ซ่อนกลิ่นเป็นพืช weak CAM: Heyduk K, Ray JN, Ayyampalayam S & Leebens-Mack J (2018) Shifts in gene expression profiles are associated with weak and strong Crassulacean acid metabolism. American Journal of Botany 105(3): 587–601. https://doi.org/10.1002/ajb2.1017

#ซ่อนกลิ่น #ปากใบ #นี่แหละชีวะ

คลิปเรื่องลิเวอร์เวิร์ต (Phylum Marchantiophyta) ของพวกเราสามารถรับชมได้ทางยูทูปแล้วนะครับ

ภายในจะพูดถึงลักษณะสำคัญของลิเวอร์เวิร์ต วงจรชีวิต และที่เป็น HIGHLIGHT คือ การสึกษาโครงสร้างสัณฐานจากตัวอย่างลิเวอร์เวิร์ตจริงๆ 3 ชนิด ได้แก่

🍀 𝑴𝒂𝒓𝒄𝒉𝒂𝒏𝒕𝒊𝒂 𝒑𝒐𝒍𝒚𝒎𝒐𝒓𝒑𝒉𝒂 L. (Marcantiaceae)
🍀 𝑹𝒊𝒄𝒄𝒊𝒂 𝒃𝒊𝒍𝒍𝒂𝒓𝒅𝒊𝒆𝒓𝒊 Mont. & Nees (Ricciaceae)
🍀 𝑪𝒐𝒍𝒐𝒍𝒆𝒋𝒆𝒖𝒏𝒆𝒂 𝒑𝒍𝒂𝒏𝒊𝒔𝒔𝒊𝒎𝒂 (Mitt.) Abeyw. (Lejeuneaceae)

ยังไม่หมด! ในรอบนี้พวกเรามีวิทยากรรับเชิญ คือ พี่โอปอล (คุณนพรัตน์ อนันตประยูร) มาร่วมวงสนทนาด้วย ถ้าใครสนใจหรืออยากรู้ขัอมูลเพิ่มเติม สามารถกดดูได้ที่ https://youtu.be/bbIuJ0fNnC4?si=LJ1pRDAmnZ0tS2od

ฝากกดไลค์ แชร์ คอมเมนต์ เพื่อเป็นกำลังใจให้ทีมงาน flora of MWIT กันนะครับ!

รู้หรือไม่? คลิป VIRIDIPLANTAE รอบนี้มีวิทยากรรับเชิญด้วย 🍀

สวัสดีปีใหม่ 2569 แก่ลูกเพจทุกท่านครับ! ในวันพรุ่งนี้ทางทีมงาน flora of MWIT จะมีคลิปวิดิโอใหม่ให้รับชมกันทางยูทูป ที่จะผสมความรู้ทางด้านพฤกษศาสตร์ กับความเข้าใจเชิงวิวัฒนาการ ของพืชไฟลัม Marchantiophyta (ลิเวอร์เวิร์ต)

แขกรับเชิญใน EP. นี้ก็คือ พี่โอปอล (คุณนพรัตน์ อนันตประยูร) นักวิจัยด้านพืชไม่มีท่อลำเลียงนั่นเองครับ

คลิปนี้ไม่เพียงแต่จะแสดงรูปของลิเวอร์เวิร์ตแต่ละกลุ่มเท่านั้น แต่ยังมีตัวอย่างสดให้ได้ดูพร้อมกับคำอธิบายอีกด้วย อย่าลืมกดติดตามช่องของพวกเรารอไว้ก่อนนะครับ (Flora of MWIT: https://youtube.com/?si=UTZ0xucacZxSSt9v)

ลักษณะร่วมของลิเวอร์เวิร์ตมีอะไรบ้าง รอชมกันได้ทางยูทูป flora of MWIT กันเลยครับ!