13/09/2021
น้องทานตะวัน 🌻🌻🌻🌻🌻🌻🌻
[ ทำไม ”คุณทานตะวัน” จึงหลงรัก “ทิศตะวันออก” ? ]
🌻 ถ้าใครเชื่อว่าคุณทานตะวันจะหันหน้าตามดวงอาทิตย์เสมอ ขอบอกก่อนว่ามันไม่ถูกเสียทีเดียวนะ เรามาทำความรู้จักพืชที่น่ารักชนิดนี้กันดีกว่า
🌻 ดอกทานตะวันที่ดูคล้ายดวงอาทิตย์นั้นเป็นที่มาของชื่อสกุล Helianthus (helio = ดวงอาทิตย์, anthus = ดอกไม้) แต่ไอ้ที่เราเห็นเป็น 1 ดอกใหญ่ ๆ นั้น แท้จริงแล้วมันคือ “ช่อดอก” ที่ประกอบด้วยหลาย ๆ ดอกย่อย ดอกย่อยพวกนี้มี 2 กลุ่ม คือ ดอกชั้นนอก (ray floret) ซึ่งมีกลีบดอกขนาดใหญ่/เป็นหมัน และดอกชั้นใน (disc floret) ซึ่งมีขนาดเล็ก/มีบทบาทในการสืบพันธุ์
🌻 เมื่อผ่านการผสมเกสรแล้ว รังไข่ของดอกชั้นในก็จะเจริญเป็น “ผลทานตะวัน” ที่มีลักษณะเป็นเม็ด บางคนอาจจะเรียกสิ่งนี้ว่า “เมล็ดทานตะวัน” แต่ในเชิงพฤกษศาสตร์แล้วมันคือ “ผล” นะ เมล็ดที่แท้จริงคือส่วนแก่นที่อยู่ข้างใน ที่เราเอามากินเล่นกันน่ะแหละ (ดูรูปประกอบ)
🌻 ในระยะที่ช่อดอกยังโตไม่เต็มที่ คุณทานตะวันจะชอบเอนส่วนยอดตามดวงอาทิตย์ โดยเริ่มจากหันหาทิศตะวันออกในช่วงเช้า ชี้ขึ้นฟ้าในเวลาเที่ยงวัน เอี้ยวไปทิศตะวันตกในช่วงเย็น ก่อนจะค่อย ๆ เบนกลับมาทิศตะวันออกอีกครั้งในช่วงกลางคืน (เพื่อเตรียมรับแสงอรุณยามเช้า)
🌻 อาการแบบนี้นักชีววิทยาเรียกว่า “heliotropism” โดยมีพื้นฐานจากการยืดยาวที่ไม่เท่ากันของเซลล์ฝั่งตะวันออก-ฝั่งตะวันตก (คาดว่าเกี่ยวกับฮอร์โมน auxin, การรับแสง และนาฬิกาชีวภาพภายในต้นทานตะวัน)
🌻 อย่างไรก็ดี คุณทานตะวันไม่ได้เป็นอย่างนี้ตลอดชีวิตนะ ภาวะ heliotropism จะเริ่มหายไปเมื่อช่อดอกเริ่มเบ่งบาน โดยลำต้นทานตะวันจะลดความยืดหยุ่นลง และขยับไปหาทิศตะวันตกน้อยลง จนในที่สุดคุณทานตะวันก็จะหันช่อดอกไปทาง “ทิศตะวันออก” เท่านั้น ไม่ได้ขยับตามดวงอาทิตย์อีกต่อไป
🌻 คำถามคือ ทำไมต้องเป็นทิศตะวันออกด้วยล่ะ? คุณทานตะวันยึดถือหลักฮวงจุ้ยหรือไง?
🌻 เพื่อตอบคำถามนี้ นักวิจัยได้คิดการทดลองแสนเรียบง่ายขึ้นมา พวกเขาปลูกทานตะวันแบบแยกกระถาง แล้วแบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม คือ กลุ่มควบคุม (ช่อดอกหันไปทิศตะวันออกตามปกติ) กับกลุ่มถูกแกล้ง (นักวิจัยแกล้งหมุนกระถางให้ช่อดอกหันไปทิศตะวันตก) จากนั้นจึงติดตามผลว่ามีความแตกต่างอะไรบ้าง
🌻 ผลการทดลองชี้ว่า… ดอกทานตะวันที่หันไปทิศตะวันออกจะมีแมลงมาช่วยผสมเกสรเยอะกว่ากลุ่มที่หันไปทิศตะวันตก (โดยเฉพาะในช่วงเช้า) มีอัตราการถ่ายละอองเรณูข้ามต้นสูงกว่า อีกทั้งยังให้ผล/เมล็ดที่ใหญ่และหนักกว่าด้วย จึงสรุปได้ว่าทิศตะวันออกช่วยส่งเสริมการผสมพันธุ์ของทานตะวันนั่นเอง
🌻 แน่นอนว่าผลกระทบของทิศตะวันออกเป็นผลแบบอ้อม ๆ ดังนั้นคำถามต่อมาก็คือ… อะไรคือปัจจัยที่เชื่อมโยงระหว่างทิศตะวันออกกับการผสมพันธุ์ของทานตะวัน?
🌻 สิ่งสำคัญที่เราต้องรู้ก่อนคือ ดอกทานตะวันจะปล่อยละอองเรณูในช่วงเช้าเท่านั้น โดยอาศัยการยืดยาวของก้านเกสรเพศเมียเป็นตัวดันเรณูออกมา (ดูรูปประกอบ) ดังนั้นถ้าต้องการหาปัจจัยที่เกี่ยวกับการผสมพันธุ์ของทานตะวัน เราก็ต้องศึกษาปัจจัยเหล่านั้นในช่วงเช้า
🌻 จากการวัด "อุณหภูมิช่อดอก" ในช่วงเช้า ผลพบว่าดอกทานตะวันที่หันไปทิศตะวันออกจะอุ่นเร็วกว่ากลุ่มที่หันไปทิศตะวันตก นอกจากนี้อุณหภูมิที่สูงขึ้นนี้ยังสัมพันธ์กับความเร็วการยืดยาวของก้านเกสรเพศเมีย สัมพันธ์กับช่วงเวลาปล่อยละอองเรณู รวมทั้งสัมพันธ์กับช่วงเวลาที่แมลงมาผสมเกสรอีกด้วย
🌻 ที่น่าสนใจยิ่งกว่านั้น เมื่อนักวิจัยเปิด heater ให้ทานตะวันที่หันไปทิศตะวันตก เพื่อช่วยเพิ่มอุณหภูมิ ผลพบว่ามันช่วยให้ทานตะวันยืดก้านเกสรเพศเมียได้เร็วขึ้น ปล่อยละอองเรณูได้เร็วขึ้น แถมยังมีแมลงมาเยี่ยมมากขึ้นด้วยนะ
🌻 จากทั้งหมดนี้ นักวิจัยจึงอนุมานได้ว่า การหันหน้าเข้าหาทิศตะวันออกมีผลต่อการควบคุมอุณหภูมิภายในช่อดอก และนั่นก็ส่งผลต่อการปล่อยละอองเรณูและการผสมเกสรของแมลงอีกที โดยแมลงอาจถูกดึงดูดด้วยละอองเรณูที่ปล่อยออกมาตอนดอกอุ่น หรืออุณหภูมิที่อุ่นของดอกอาจจะดีต่อใจแมลงแบบตรง ๆ เลยก็ได้ อย่างไรก็ดี นักวิจัยคิดว่ายังมีปัจจัยอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น อาจเป็นเรื่องของรังสี UV ที่ตกกระทบช่อดอกในยามเช้า ซึ่งอาจขับเน้นสัญลักษณ์สีบนช่อดอกให้ชัดขึ้น และช่วยดึงดูดแมลงได้
เพลงแนะนำ: ถ้าเธอไม่ใช่ทิศตะวันออกของเขา เธออย่าไปหลงรักคุณทานตะวันเลยนะ เขาไม่หันกลับมาหาเธอหรอก เราขอแนะนำเพลง “ทานตะวัน” ของคุณ SAMMii https://youtu.be/Z4wCtGuRCPY
เอกสารอ้างอิง:
Creux N.M., Brown E.A., Garner A.G., Saeed S., Scher C.L., Holalu S.V., … Harmer S.L. (2021) Flower orientation influences floral temperature, pollinator visits and plant fitness. New Phytologist. https://doi.org/10.1111/nph.17627
Atamian H.S., Creux N.M., Brown E.A., Garner A.G., Blackman B.K. & Harmer S.L. (2016) Circadian regulation of sunflower heliotropism, floral orientation, and pollinator visit. Science. 353: 587–590. https://doi.org/10.1126/science.aaf9793
#พืช #ทานตะวัน #นี่แหละชีวะ