21/07/2024
💡 #จิตศึกษา คืออะไร?
กระบวนการที่พัฒนาขึ้นโดยโรงเรียนลำปลายมาศพัฒนา จ.บุรีรัมย์ ในปี พ.ศ. 2546 เพื่อให้เป็นแนวคิดและกระบวนการพัฒนาทั้งครูและเด็กให้เกิดการเรียนรู้และงอกงามด้าน #ปัญญาภายใน ได้แก่ ความฉลาดทางด้านอารมณ์ (EQ) และความฉลาดด้านจิตวิญญาณ (SQ) ซึ่งหมายถึง การมีสติ รับรู้อารมณ์และความรู้สึกของตนเองและผู้อื่น, การเห็นคุณค่าในตัวเอง คนอื่น และสิ่งต่าง ๆ และความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันของทุกสิ่ง, การอยู่ร่วมกันอย่างภราดรภาพ ยอมรับในความแตกต่าง เคารพและให้เกียรติกัน การมีวินัย มีความรับผิดชอบต่อตนเองและส่วนรวม, การมีสัมมาสมาธิ อดทนทั้งกายและใจ และการมีจิตใหญ่ มีความรักความเมตตามหาศาล
ต่อมา นวัตกรรมจิตศึกษาได้รับการถ่ายทอดไปยังโรงเรียนอื่นในประเทศ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง โรงเรียนขนาดเล็กที่ต้องการยกระดับคุณภาพ หลังจากเห็นว่าการเรียนการสอนรูปแบบเดิมไม่พัฒนาเด็กอย่างที่ควรจะเป็น ถูกจำกัดโดยปัจจัยด้านทรัพยากร ก้าวไม่ทันตามยุคสมัยและสังคมดิจิทัลที่เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว
💡 กระบวนการจิตศึกษา
กระบวนการจิตศึกษาจะผันเปลี่ยนไปตามบริบทและสภาพแวดล้อมของแต่ละท้องถิ่น แต่มีกระบวนทัศน์ 3 ข้อเป็นเสาหลักในการพัฒนาเหมือนกัน คือ กิจกรรมจิตศึกษา การใช้จิตวิทยาเชิงบวก และการสร้างชุมชนและวิถีชุมชน
หนึ่งในโรงเรียนที่รับนวัตกรรมมาใช้ คือ โรงเรียนจุกเสม็ด จ.ชลบุรี ที่มี ผอ. เยาวรัตน์ พุทธสรณ์ เป็นผู้ลุกขึ้นมาสร้างความเปลี่ยนแปลง โดยเริ่มใช้นวัตกรรมจิตศึกษา ร่วมกับการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน (PBL) และชุมชนแห่งเรียนรู้ทางวิชาชีพ (PLC) เรามามองกระบวนทัศน์จิตศึกษาทั้ง 3 ผ่านประสบการณ์ของโรงเรียนแห่งนี้กัน
1. ในกระบวนทัศน์กิจกรรมจิตศึกษา โรงเรียนจัดช่วงเวลาเพื่อทำกิจกรรมในช่วงเช้าหลังเข้าแถวเคารพธงชาติของทุกวัน ประมาณ 20 นาที เพื่อเสริมสร้างพลังสงบ ความผ่อนคลาย เตรียมพร้อมสำหรับการเรียนรู้ในแต่ละวัน กิจกรรมจิตศึกษายังช่วยฝึกสติ ทำให้ผู้เรียนรู้เท่าทันอารมณ์และการกระทำที่กำลังเกิดขึ้นในแต่ละขณะ เพื่อจะได้รู้ว่าควรหยุดหรือดำเนินกิจกรรมนั้นต่อ และยังฝึกให้มีสมาธิได้นานขึ้น เสริมสร้างความเพียรในการเรียนรู้และการทำงานให้สัมฤทธิ์ผล ก่อนเริ่ม ครูและนักเรียนจะนั่งเป็นวงกลมในระดับที่เท่าเทียมกัน กิจกรรมนั้นมีหลากหลายและมีความยากง่ายและซับซ้อนไปตามระดับชั้นเรียน ยกตัวอย่างเช่น การวางตัวต่อ โยคะ วาดภาพ เกมเบรนยิม (Brain Gym) แบบต่าง ๆ เช่น จีบมือ-แอล หรือกรรไกร-ไข่-ผ้าไหม เป็นต้น
2. กระบวนทัศน์ข้อสองคือ การใช้จิตวิทยาเชิงบวก เป็นศาสตร์ที่เน้นการพัฒนาบุคลิกภาพของมนุษย์ให้มีความสุข โดยมีพื้นฐานมาจากการพัฒนาตนเอง เป็นคนดี และมองโลกในแง่ดี ในโรงเรียนสุขภาวะ ครูใช้จิตวิทยาเชิงบวกปฏิบัติต่อเด็กอย่างมีคุณค่าความเป็นมนุษย์และศักดิ์ศรีเท่าเทียมกัน บ่มเพาะความดีงามให้กับเด็ก และเสริมสร้างความดีงามที่มีอยู่เดิมให้งอกงามยิ่งขึ้น สร้างภาพพจน์ด้านบวกให้กับนักเรียนทุกคนโดยการให้ความรัก ให้เกียรติ รับฟัง แสดงความชื่นชมเมื่อมีโอกาส และสร้างโอกาสให้เด็กได้ทำงานได้สำเร็จด้วยตัวเองเสมอ ๆ
โรงเรียนที่ใช้จิตศึกษานั้นให้จะเกียรติและเรียกนักเรียนว่า “พี่” ไม่ว่าจะกับระดับชั้นไหน ครูจะชื่นชมและขอบคุณเด็กที่ทำดี เพื่อให้คนอื่นเห็นเป็นแบบอย่าง และที่สำคัญ ครูจะไม่ใช้ความรุนแรง ขึ้นเสียง ตัดสิน หรือเปรียบเทียบเด็กเพื่อติเตียนหรือตีค่า สำหรับนักเรียนในบางระดับชั้น ครูสามารถมอบพลังบวกและความรักผ่านการกอด
“พอใช้คำพูดไพเราะหู เด็กยิ้ม เด็กกล้าพูด ไม่กลัวครูอย่างที่เคยเป็น” ผอ. ฤทัยวรรณ กล่าว “เป็นการทำให้เด็กอยากพัฒนาตัวเอง และมองโลกในแง่ดี”
3. สุดท้ายแต่ไม่ท้ายสุด คือกระบวนทัศน์การสร้างชุมชนและวิถีชุมชน ซึ่งมีแนวคิดมาจากความเชื่อที่ว่า โรงเรียนสามารถสร้างสัมพันธภาพที่ดีของคนในชุมชนผ่านการปฏิบัติของวิถีโรงเรียนอย่างกลมกลืน ต่อเนื่องและสม่ำเสมอ นอกจากนี้ยังเป็นการพัฒนาเด็กโดยสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมต่อการเรียนรู้ ปลอดภัย มีครูและเพื่อน ๆ เป็นกัลยาณมิตรที่ดีต่อกัน
บนเส้นทางของโรงเรียนจุกเสม็ด ตั้งแต่เริ่มศึกษาจิตศึกษาและนำมาใช้กับผู้เรียน การเปลี่ยนแปลงไม่ได้เกิดขึ้นภายในชั่วข้ามคืน แต่ผลที่ออกมาหลังจากความพยายามนั้นเป็นที่ประจักษ์ และน่าชื่นใจ