07/09/2022
ภาพเก่าบุญข้าวสาก บ้านหนองตื่น จังหวัดมหาสารคาม เมื่อประมาณปี 2506-2507
ภาพโดย ชาร์ลส์ เอฟ คายส์ นักมานุษยวิทยาชาวอเมริกัน
ในภาพของอาจารย์คายส์นี้บรรยายว่า
“Offering for spirits in front of Bodhi tree in wat at bun khāo sāk (bun khao sak), ceremony for feeding wandering ghosts in middle of Buddhist lent, Ban Nong Tun, A. Muang, Changwat Maha Sarakham, 1963 or 1964” ชาวบ้านนำของมาถวายให้ผีใต้ต้นโพธิ์ในประเพณีบุญข้าวสาก ซึ่งเป็นการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้กับผู้ที่ล่วงลับไปแล้วในระหว่างเข้าพรรษา บ้านหนองตื่น อ. เมือง จังหวัดมหาสารคาม พ.ศ. 2506 หรือ 2507 (มีการปรับจากต้นฉบับเล็กน้อย)
บุญข้าวสาก ในฮีตเดือนสิบ ถือเป็นบุญใหญ่ของความกตัญญูในวัฒนธรรมลาว อีสาน
บุญข้าวสาก หรือ สลาก (สลากภัต) ในมิติทางความเชื่อท้องถิ่นชาวอีสานถือว่าเป็นบุญใหญ่ในการทำบุญอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลกับวิญญาณ ภูตผี ปีศาจและผีบรรพบุรุษ นับจากการทำบุญข้าวประดับดินในเดือน 9 มาเป็นเวลา 15 วัน โดยชาวบ้านจะจัดเตรียมอาหาร คาวหวาน และหมากพลู บุหรี่ห่อใส่กระทงวางรอบๆ อัฐิธาตุของญาติที่ล่วงลับและบริเวณต่างๆ รอบวัด เรียกว่า “ห่อข้าวน้อย”
ชาวอีสานเชื่อว่า ในวันพระใหญ่ ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 10 เป็นวันที่พระยายมบาลเปิดขุมนรกอีกครั้งเพื่อให้ได้ออกมารับส่วนบุญส่วนกุศลจากญาติพี่น้อง “ลูกของใครของมัน หลานของใครของมัน ทำแทนกันไม่ได้”
บุญข้าวสากจึงเป็นการแสดงออกถึงความกตัญญูกตเวทีต่อบรรพบุรุษ บิดามารดาที่ล่วงลับไปแล้ว หากลูกหลานบ้านไหนไม่ทำบรรพบุรุษก็จะไม่ได้รับส่วนบุญนั้น ชาวอีสานจึงถือบุญข้าวสากเป็นบุญใหญ่สำคัญมาก
นอกจากนี้ยังจะปรากฏเห็นผญา กลอนลำต่างๆ ที่กล่าวสอนใจลูกหลานให้ตระหนักถึงการทำบุญทำกุศลไปยังบรรพบุรุษที่รอรับส่วนบุญนี้ทุกปี
“ฮีตหนึ่งนั้น เมื่อเทิงเดือนสิบแล้วทายกทอดบวยบาน
เบิกพลีทำทานต่อมาสองซ้ำ
ข้าว สลากนำไปให้สังโฆทานทอด
พากันหวังยอดแก้วนิพพานพุ้นพ้นที่สูง
ฝูงหมู่ลุงอาว์ป้าคณาเนือง น้อมส่ง
ศรัทธาลงทอดไว้ทานให้แผ่ไป
อุทิศให้ฝูงเปรตเปโต
พากันโมทนานำสู่คนจนเกลี้ยง”
มีตัวอย่างลำเรื่องพ่อแม่ตายแล้วบ่ได้กินห่อข้าวน้อย โดย ป.ฉลาดน้อย ส่งเสริม และบานเย็น ศรีวงษา ตามลิงค์ที่แปะมา https://youtu.be/wNdNo77msgE
นอกจากนี้ท้องถิ่นอื่นๆ ยังมีการทำบุญอุทิศส่วนบุญให้สำหรับบรรพบุรุษและวิญญาณอื่นๆ ในช่วงเวลาเดียวกัน คือ พิธีชิงเปรตในทางภาคใต้ และบุญสลากภัตในวัฒนธรรมล้านนา เป็นต้น
บุญข้าวสากนอกจากจะมีความสัมพันธ์กับอำนาจนอกเหนือธรรมชาติและสอดคล้องกับความเชื่อทางศาสนาแล้ว บุญข้าวสากสำหรับคนอีสานยังเป็นเทศกาลที่เชื่อมร้อยความสัมพันธ์ทางเครือญาติไว้อย่างดี นิยมเรียกกันว่า “ไปยามปู่ยามย่า” ก่อนวันพระใหญ่หรือบุญข้าวสากชาวอีสานต้องตระเวนไปเยี่ยมยามญาติผู้ใหญ่เพื่อนำสิ่งของต่างๆ โดยเฉพาะข้าวสารไปร่วมบุญ และผู้ใหญ่ก็แลกเปลี่ยนของฝากติดไม้ติดมือ เช่น ข้าวต้มมัด มะพร้าว กล้วย อ้อย ฯลฯ
ภาพจากฐานข้อมูลจดหมายเหตุมานุษยวิทยา ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)
https://digital.lib.washington.edu/researchworks/handle/1773/17423
17/02/2017
20/06/2013
13/06/2013