ภาษาจีน

273😊🎉ข้าวเหนียวมะม่วง😋มาเรียงคำให้ถูกต้องกันค่ะ

ระยะนี้ ผมเขียนรับใช้ท่านผู้อ่านด้วยศัพท์ภาษาจีนอย่างต่อเนื่อง พร้อมประกอบหลักฐานว่า ล้วนมีที่มาจากภาษาแต้จิ๋ว หากท่านยังไม่เชื่ออย่างสนิทใจ โปรดได้สอบถามกับผมโดยตรง เพราะหากท่านไปปรึกษาคนที่เรียนแต่ภาษาจีนกลาง ทว่าไม่มีความรู้เรื่องภาษาถิ่น การสันนิษฐานก็อาจผิดพลาดตั้งแต่ต้น เช่นคำว่า “เก้าอี้” คนเรียนจีนกลางจะไปรู้ได้อย่างไรว่า มาจากคำว่า “เจียวอี่” 交椅 เพราะเสียง “เก้า” กับ “เจียว” มันไม่ใกล้เคียงกันเลย ใช่ครับ.. จีนกลางไม่ใกล้เคียง แต่จีนแต้จิ๋วเรียก “เกาอี้” ใกล้เคียงมั้ย?

ผมไม่ได้ปฏิเสธ ว่าภาษาถิ่นฮกเกี้ยน กวางตุ้ง ไหหลำ ฯ ก็มีส่วนในคำยืม หรือคำทับศัพท์ในภาษาไทยบางคำ เช่นคำว่า “เอี๊ยม” ที่หมายถึงผ้าปิดหน้าท้องของเด็กเล็ก มาจากฮกเกี้ยนหมิ่นหนาน 闽南 หรือคำว่า “ติ่มซัม” (ติ๋มซั้ม) ที่แปลว่าขนมกินกับน้ำชายามบ่าย มาจากภาษากวางตุ้ง ส่วนคำว่า “บั๊วะเกี่ย” (ปัจจุบันสะกดหลายอย่าง) เป็นของว่างใส่น้ำแข็งของคนไหหลำ ผมก็ไม่เคยแอบอ้างว่าเป็นภาษาแต้จิ๋ว

ข้อเขียนของผมมีหลักฐานประกอบแน่นหนา ไม่ได้นั่งทางใน หรือจิตนาการเพ้อฝันเอาเอง แต่ถ้าท่านยังมีข้อสงสัย ท่านก็ถามผมเพิ่มเติมได้ อย่า “อคติ” หาว่าผมเข้าข้างภาษาแต้จิ๋วตลอด

วันนี้ กระผมจะเขียนถึงที่มาของคำว่า “ซาลาเปา” ซึ่งเป็นคำที่ผู้คนคาใจมานาน ว่ามาจากภาษาอะไร และมีตัวเขียนหรือไม่ กรุณาอ่านให้ละเอียด เพราะทุกตัวอักษรมีคุณค่าของการรักษาไว้ซึ่งประเพณีและวัฒนธรรมแต้จิ๋ว

คนแต้จิ๋วถนัดทำขนม หรือของไหว้เจ้าประเภท “ก้วย” (เขียน 粿，馃 ) ขนมชนิดหนึ่ง ทำจากแป้งผสมผงฟู (ก๊า*บ้อ 酵母 – แต้จิ๋ว) ทำเป็นถาดกลม ๆ แบน ๆ นิยมใช้ไหว้เจ้า ไหว้เสร็จค่อยผ่าเป็นชิ้น ๆ แบ่งกันกิน เรียกขนมชนิดนี้ว่า “ก๊า*ก้วย” 酵粿 เพราะเกี่ยวข้องกับคำว่า “ก่า*” 酵 ที่แปลว่าผงฟู

“ก๊า*บ้อ” 酵母 (ยีสต์ yeast) ที่ใส่ในแป้ง เป็นตัวทำให้เนื้อแป้งฟู เลยเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “หวก” หรือ “ฮ้วกก้วย” 发粿 ใช้ในพิธีเซ่นไหว้ ถือเป็นสิริมงคล เพราะ “หวก” 发（發） มีความหมายว่างอกเงย เพิ่มพูน ฯ แต่ถ้าวันไหนเกิดไม่อยากทำเป็นถาดใหญ่ อยากทำเป็นลูกขนาดเล็ก คล้าย “เปาเกี้ย*” 包仔 ของคนกวางตุ้ง ก็เรียกขนมของตนว่า “ก๊า*เปา” หรือ “ฮ้วกเปา” 酵包，发包

แต่ “ก๊า*เปา” หรือ “ฮ้วกเปา” 酵包，发包 ของคนแต้จิ๋ว เป็นขนม “เปา” แบบไม่มีไส้ ต่างจาก “ป๊าว” ของคนกวางตุ้ง ที่ต้องชิมทุกที่ถ้ามีโอกาส เช่น “ช้า ซี้ว ป๊าว” 叉烧包 ซึ่งก็คือซาลาเปาไส้หมูแดง รายการนี้ต้องยกให้สูตรฮ่องกง คนแต้จิ๋วทำซาลาเปาไส้หมู ก็ไม่อร่อยเท่าของคนกวางตุ้ง

แต่ผมเชื่อว่า คนแต้จิ๋วไม่ได้เลียนแบบการทำ “ซาลาเปา” มาจากคนกวางตุ้ง เพราะคนแต้จิ๋วก็มีอาหารและขนมหลากหลายมาแต่โบราณ เพียงแต่เห็นว่า คนแต้จิ๋วเน้นทำขนมแบบ “ก้วย” 粿 มากกว่า เช่น อั่งถ่อก้วย กู๋ไช้ก้วย อิ่วก้วย สุงก้วย ฉือคักก้วย ไช้เถ่าก้วย กระทั่งชนิดที่เรา ๆ ท่าน ๆ อาจไม่คุ้นหู คือ “บ่อบี๋ก้วย” 无米粿 แต่ขนมแบบ “เปา” หรือที่คนไทยทับศัพท์ว่า “ซาลาเปา” คนแต้จิ๋วก็มีการทำมาบริโภคและทำขายมานาน จนมีคำพังเพยประเภท “เฮียะอ่าวงื่อ” 歇后语 พูดว่า “เจียะ ป๋า ปึ่ง โบ๋ย เปา – ไอ่* ไล้ หม่าย เหียะ” 食饱饭买包 – 欲来勿歇！แปลว่ากินข้าวอิ่มค่อยหาซื้อซาลาเปา ได้ก็เอา ไม่ได้ก็แล้วไป

คนแต้จิ๋วทำขนมแบบ “เปา” 包 ก็ต้องห่อไส้ เพราะคำว่า “เปา” 包 มีความหมายว่า “ห่อ” เช่น “เปากู๋ไฉ่” 包韭菜 แปลว่าห่อไส้ผักกุยช่าย “เปาเหน็กฉ่อ” 包肉脞 แปลว่าห่อไส้หมูสับ แม้กระทั่ง “จือเปา” 书包 ก็ยังแปลว่า “ห่อหนังสือ” ก็คือกระเป๋านักเรียนนั่นเอง

แต่คำว่า “ซาลาเปา” ที่แท้มาจากคำแต้จิ๋วว่า “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 เป็นขนมเปาแบบไม่มีไส้ คนแต้จิ๋วบางท้องที่ ก็ยังคงเรียก “ก๊า*เปา” หรือ “ฮ้วกเปา” 酵包，发包 กันอยู่ เพราะทำจากวัตถุดิบเดียวกันกับ “ก๊า*ก้วย” หรือ “ฮ้วยก้วย” แต่มีขนาดเล็กกว่ากำปั้นเล็กน้อย

ผมได้ขอให้ญาติพี่น้องผมที่ “ซัว*เท้า” 汕头 ช่วยอธิบายความเป็นมาของ “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 ญาติผมก็สามารถอธิบายได้อย่างดี เพราะทุกวันนี้ แถบ “ซัว*เท้า” ก็ยังสามารถหา “ซอ ลอ เปา” กินกันได้อยู่ ไม่ได้สูญหายไปจากตลาด เหตุที่ “ซอ ลอ เปา” ไม่มีไส้ ก็เนื่องจากว่า ในสมัยก่อน อาหารการกินยังขัดสน ข้าวสารมีน้อย เวลาหุงข้าวก็ยังต้องใส่มันเทศลงไปหุงด้วย เพื่อเพิ่มปริมาณ เวลาทำ “เปา” ห่อไส้ พอถึงช่วงท้าย ๆ ไส้ที่จะใช้ห่อหมดก่อน แต่เนื้อแป้งยังเหลืออยู่บ้าง ก็ต้องใช้ให้เป็นประโยชน์ทุกเม็ด เอาแป้งที่ใช้ทำเปลือก ปั้นเป็นทรงขนม ผิดกันแค่เพียงไม่มีไส้ ปรากฏว่าตอนนึ่งเสร็จ บางคนติดใจ “เปาไม่มีไส้” อย่างมาก ขนม “เปา” ที่เป็นแค่ผลพลอยได้ ก็จึงกลายเป็นของกินยอดนิยมขึ้นมา ซ้ำต้นทุนไม่สูง ขั้นตอนการผลิตน้อยกว่า ในยุคที่เศรษฐกิจแร้นแค้น ชาวบ้านขอเพียงปากท้องอิ่ม “เปา” ชนิดนี้ จึงกลายเป็นของฮิตติดตลาด

ผมพยายามถามญาติผมว่า “ซอ ลอ เปา” เขียนอย่างไร? “ซอ” คำเดียวกับ “ซออี๊*” 挲圆 ใช่หรือไม่? ญาติผมไม่กล้ายืนยัน จึงกลายเป็นหน้าที่ผม ต้องพิมพ์เข้าไปสำรวจตามเว็บต่าง ๆ พร้อมกับตรวจสอบพจนานุกรมแต้จิ๋ว เพื่อให้มีหลักฐานแบบจับต้องได้ ผมได้พบวิธีเขียนหลายแบบ เช่นเขียนว่า “ซา ลอ เปา” 沙罗包 หรือ “ซก ลอ เปา” 索罗包 ก็มี แต่ที่เจอมากที่สุด คือเขียน “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 จึงพออนุมานได้ว่า ชาวแต้จิ๋วคงเรียกขนม “เปา” ชนิดนี้เป็นภาษาพูดมานาน แต่พอภาษาเขียนมีความสำคัญมากขึ้น จึงมีผู้ใส่ตัวหนังสือในภายหลัง เลยมีการเขียนที่แตกต่างกัน ทว่า..ออกเสียงคล้ายกันมาก อย่างไรก็ตาม ผมได้ตรวจสอบกับพจนานุกรมแต้จิ๋วออนไลน์ที่ชื่อ “บ๋อ งื่อ” 母语 (www.mogher.com) ได้รับการยืนยันเป็นลายลักษณ์อักษรว่า เขียน “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 (so1 lo1 bao1) ภาษาจีนกลาง (普通话 ผู่ทงฮว่า) หมายถึงหมานโถวทรงกลม 圆形馒头 เพราะ “หมานโถว” ก็เป็น “เปา” แบบไม่มีไส้เหมือนกัน

ไม่ต้องเท้าความไปไกลถึงกรุงศรีอยุธยาหรือกรุงธนบุรี เอาแค่เพียงหลังปี ค.ศ. 1860 (พ.ศ. 2403) ซึ่งเป็นช่วงปลายรัชกาลที่ 4 ของกรุงสยาม เมืองซัว*เท้า 汕头 เริ่มมีเรือกลไฟแล่นมาสู่สยามเมืองยิ้ม ยังความสะดวกให้กับผู้เดินทางมากกว่านั่งเรือสำเภาหัวแดง “อั่งเถ่าจุ๊ง” 红头船 คนแต้จิ๋วจึงหลั่งไหลเข้ามาหาที่ทำกินกันระลอกใหญ่ เชื่อว่า คงต้องมีบางคนยึดอาชีพหาบ “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 ขายให้กับพี่น้องชาวจีนที่ใช้แรงงานหาเลี้ยงชีพ ร้อยกว่าปีที่แล้วครับ.. ท่านทั้งหลาย มี “ซอ ลอ เปา” ขายในเมืองไทยแล้ว จนคนไทยเรียกตามติดปากเป็น “ซาลาเปา” และเข้าใจว่าลูกกลม ๆ ที่มีไส้ต่าง ๆ ก็เรียก “ซาลาเปา” เหมือนกันทั้งหมด

ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานฯ หน้า ๔๐๐ มีคำว่า “ซาลาเปา” บอกว่าเป็น น. (คำนาม) ของกินอย่างหนึ่งของจีน ทำด้วยแป้งสาลี ปั้นเป็นลูกกลม ข้างในใส่ไส้ นึ่งให้สุก มีทั้งไส้หวานและไส้เค็ม (จ.)

แม้ว่าคำจำกัดความ จะคลาดเคลื่อนจาก “ซอ ลอ เปา” ของชาวแต้จิ๋วต้นตำรับ แต่ผมเห็นว่า เพียงแค่มีไส้และไม่มีไส้ ยังมีความสำคัญน้อยกว่าการที่คนแต้จิ๋วรุ่นใหม่จะได้รับรู้ว่า “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 เป็นตำนานของคนแต้จิ๋ว ที่ยึดถือความเรียบง่ายและประหยัด รู้จักการใช้ประโยชน์อย่างเต็มที่ ไม่ยอมให้มีสิ่งใดเสียเปล่า อันเป็นคุณลักษณะที่หล่อหลอมสรรค์สร้างครอบครัวชาวแต้จิ๋วจากรุ่นสู่รุ่น จนเกิดมีตระกูลเชื้อสายแต้จิ๋วจำนวนมาก ที่มีการเป็นอยู่มั่นคงและมั่งคั่งในทุกวันนี้ บรรพบุรุษของพวกเขา ล้วนผ่านความขัดสน ผ่านความไม่สะดวกสบาย และผ่านการเสี่ยงภัยมาแล้วทั้งนั้น

ผมเชื่อว่าชาวเฟซบุ๊คหลายท่านยังมีญาติพี่น้องอยู่ในดินแดนแต้จิ๋ว หากท่านมีโอกาสโทรศัพท์ผ่านทาง “วีแชท” WeChat ท่านลองถามถึงเรื่อง “ซอลอเปา” กับพวกเค้าได้ ส่วนญาติของผมที่ “ซัว*เท้า” ถึงขนาดยืนยันว่า จะพาผมไปกิน “ซอลอเปา” ของแท้ หากผมได้ไปเยี่ยมพวกเขาในครั้งต่อไป ซึ่งผมไม่แปลกใจนัก เพราะผมก็เจอเว็บไซต์แห่งหนึ่ง จั่วหัวข้อโฆษณาไว้ว่า “เตี่ย ซัว* ไฉ่ อู๋ ตี ซอ ลอ เปา” 潮汕才有的梭罗包 แปลว่า “ซอลอเปาที่มีเฉพาะในแถบแต้จิ๋ว”

เว็บเพจของคนแต้จิ๋วแห่งหนึ่งในมาเลเซียระบุว่า “ซอ ลอ เปา” 梭罗包 เป็นการเรียกของชาวเตี่ยอัง 潮安 แต่ถ้าเป็นคนกิ๊กเอี๊ย(เก๊กเอี๊ย) 揭阳 จะเรียกว่า “ก๊า*เปา” 酵包 แต่ไม่ว่าการเรียกจะคล้ายหรือแตกต่างกัน มันคือ “เปา” ที่ไม่ได้ห่อไส้ (บ่อเปาอ่า*ก่ายเปาเกี้ย* 无包馅的包子) และเป็นที่มาของคำไทยที่เรียก “ซาลาเปา”

ท่านที่ยังห่วงหาอาทรภาษาและวัฒนธรรมแต้จิ๋ว ท่านสามารถช่วยกันรักษาแก่นแท้ไว้ได้ ด้วยการมีความเข้าใจที่ถูกต้อง
บทความเขียนโดย
เหล่าตั๊ง Nirandorn Narksuriyan