30/09/2022
ความชื้นกับอาคารโบราณ ตอนที่ 1
ความชื้น (damp) (1)
ความชื้นเป็นเหตุปัจจัยสำคัญประการหนึ่งที่ช่วยเร่งให้วัสดุในอาคารโบราณเสื่อมสภาพอย่างรวดเร็ว ไม่ว่าวัสดุนั้นจะเป็นอิฐ ไม้ หรือแม้แต่โลหะ เพราะออกซิเจนจะเร่งให้เกิดปฏิกิริยาเคมีกับมวลสารของวัสดุในรูปแบบที่แตกต่างกันออกไปตามสภาพแวดล้อมของแต่ละอาคาร และเป็นแหล่งของจุลชีพที่ต้องการความชื้นในการอยู่อาศัย ไม่ว่าจะเป็นเชื้อรา หรือเห็ด
นอกจากระดับความชื้นสัมพัทธ์ที่มีอยู่ในมวลของอากาศแล้ว ความชื้นยังมากับน้ำ ทั้งน้ำที่อยู่ในชั้นบรรยากาศ น้ำฝน และน้ำที่อยู่ใต้ดิน ซึ่งล้วนเป็นส่วนหนึ่งของสภาพแวดล้อมในลักษณะ microclimate ที่ส่งผลต่อสภาพของอาคารโบราณแต่ละแห่ง และความชื้นจะส่งผลต่อทั้งวัสดุและโครงสร้างของอาคารโดยตรง เมื่ออาคารเหล่านั้นมีอายุมากจนไม่สามารถทนทานต่อสภาพแวดล้อมได้ดีอย่างเมื่อแรกสร้าง เช่น โครงผนังอิฐเปื่อยยุ่ย ปูนฉาบหลุดร่อน ไม้เกิดเห็ดราจนเปื่อยยุ่ย หรือแม้แต่การเกิดสนิมในเหล็กเส้นของโครงสร้างคอนกรีตเสริมเหล็ก
การอนุรักษ์อาคารในยุคสมัย 1960s ในกฎบัตรเวนิส (Venice Charter) จึงให้ความสำคัญต่อการเลือกใช้วัสดุและมวลสารที่เป็นมิตร ที่ไม่เพียงจะดีต่ออาคารเท่านั้น แต่ยังต้องสอดคล้องเหมาะสมกับสภาพสมดุลที่จะทำให้อาคารนั้นตั้งอยู่ต่อไปได้โดยไม่เกิดความเสียหายต่ออาคารเดิม
แต่กระนั้นเลย การเลือกใช้วัสดุและมวลสารต่าง ๆ ในการแก้ไขอาคารโดยใช้วัสดุที่เป็นมิตรในยุคเริ่มแรกกลับกลายเป็นเรื่องยากสำหรับการอนุรักษ์และซ่อมแซม เนื่องจากข้อจำกัดในเรื่องของ know-how และวัสดุที่มีอยู่ในท้องตลาด และขาดการทดลองจนแน่ใจว่าวัสดุและมวลสารที่ใส่เข้าไปในส่วนประกอบของอาคารจะไม่ทำลายอาคารในอนาคตหรือไม่ การซ่อมแซมในเวลานั้นจึงเป็นการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ทำให้องค์ประกอบที่เสียหายอยู่ในสภาพที่ดีขึ้นเท่านั้น
เมื่อเวลาผ่านไป ผลของการซ่อมแซมโดยการเลือกใช้วัสดุที่พอจะหาได้ เช่น การใช้ซีเมนต์แทนปูนก่อและปูนฉาบ การใช้สีน้ำมันทาเนื้อไม้ ฯลฯ ได้กลายเป็นปัญหาที่ลุกลามและก่อให้เกิดความเสียหายต่อองค์ประกอบของอาคารที่มากกว่าเดิม เช่น อิฐชื้นเปื่อยยุ่ยจนผลักเอาผิวหน้าออกมา หรือถ้ามีการฉาบทับด้วยซีเมนต์อาจร้ายแรงกว่าเดิมไปอีก เพราะความชื้นคงหาทางออกจนต้องผลักผิวหน้าอิฐจนเกิดความเสียหาย จนบางครั้งก็ร่วงลงมาทั้งแผง หรือค่อย ๆ ระเบิดเป็นจุด ๆ ไป ตามปริมาณความชื้นที่มีอยู่ในวัสดุ
ส่วนในวัสดุประเภทไม้ ความชื้นก็ไม่ปราณี ถ้ามีการออกแบบหรือซ่อมแซมไม่เหมาะสม ทั้งการทาสีน้ำมันเพราะคิดว่าป้องกันน้ำ แต่หารู้ไม่ ความชื้นนั้นก็ต้องการหาทางออกสู่ชั้นบรรยากาศด้วยเช่นกัน นอกจากนี้ เมื่อความชื้นและภาวะอุณหภูมิมีความเหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของเชื้อรา โดยเฉพาะราสีน้ำตาลที่ชื่นชอบไม้เปียกและไม่โดนแสงแดด นอกจากราแล้ว ความชื้นยังนำมาซึ่งภาวะสบายของปลวกและสัตว์อื่น ๆ ที่นำพากันเข้าอาศัยในอาคาร (ต่อตอนที่ 2)
06/01/2022
16/08/2021
28/02/2020
15/08/2019
26/02/2018
31/10/2017