ยาจิตเวช ง่ายง่าย by เภสัช

📌 Aripiprazole monohydrate LAI + Paliperidone Palmitate LAI (1M/3M): Practical Points การใช้ยาในบัญชียาหลักแห่งชาติ บัญชี R1 (SMI-V)
ตามประกาศบัญชียาหลักแห่งชาติ ปี 2569 จะมียา second-generation antipsychotics Long-acting injectable (SGA LAIs) จำนวน 2 ชนิด ที่อยู่ในบัญชี R1 นั่นคือ
🎯 Aripiprazole Inj (ชนิดออกฤทธิ์นาน) R1 เงื่อนไข ใช้สําหรับโครงการนําร่องและติดตามการใช้ยาในผู้ป่วยจิตเภท และผู้ป่วยโรคอารมณ์สองขั้ว กลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ต่อการก่อความรุนแรง (Serious Mental illness with High Risk to Violence: SMI-V) ของกรมสุขภาพจิตและ สํานักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ
🎯 Paliperidone palmitate inj (ชนิดออกฤทธิ์นาน) R1 เงื่อนไข ใช้สำหรับโครงการศึกษาประสิทธิผลการใช้ยาฉีดต้านโรคจิตชนิดออกฤทธิ์เนิ่นกลุ่มใหม่ ในผู้ป่วยจิตเวชและ ยาเสพติด กลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงต่อการก่อความรุนแรง (Serious Mental illness with High Risk to Violence: SMI-V) ของกรมสุขภาพจิตและกองทุนป้องกัน ปราบปราม และแก้ไขปัญหายาเสพติด สำนักงานคณะกรรมการ ป้องกันและปราบปรามยาเสพติด
วันนี้เราจะมาสรุป 8 practical points ของยาทั้งสองชนิดนี้ว่ามีความแตกต่างกันอย่างไรและนำไปใช้กับผู้ป่วยอย่างไรบ้างนะครับ

1️⃣ กลไกการออกฤทธิ์และผลทางคลินิก
▶️ ยา aripiprazole LAIs เป็น partial dopamine D₂ agonist → ทำหน้าที่เป็น “dopamine stabilizer” นอกจากนี้ยังมีการออกฤทธิ์ที่ 5-HT1A (agonist) และ 5-HT2A (antagonist) จึงมีผลควบคุมทั้ง positive, negative และ cognitive symptoms ส่งผลในการ ลด relapse และเพิ่ม adherence ซึ่งเป็นปัจจัยหลักของ outcome ใน schizophrenia
(นอกจากนี้ใน CANMAT/ISBD 2023 ยังใช้ในระยะ maintenance ของ bipolar I disorders ได้อีกด้วย)
✅ยา paliperidone LAIs เป็น เป็น active metabolite ของ risperidone มีการออกฤทธิ์เป็น dopamine D2 antagonist ส่งผลในการเพิ่ม adherence และลด relapse/hospitalization รวมทั้งใช้ในโรค schizoaffective disorders ได้ด้วย
________________________________________
2️⃣ขนาดยาและรูปแบบยา
▶️ ยา aripiprazole monohydrate (AOM) มีจำหน่ายในชื่อ ARIPIPRAZOLE FOR EXTENDED RELEASE INJECTABLE SUSPENSION 300 MG เป็น powder and solvent for prolonged-release suspension for injection ความแรง : 300 mg/1vial และ 400 mg/1 vial ซึ่งฉีดห่างกันทุก 4 สัปดาห์
✅ยา paliperidone palmitate (PP) มีจำหน่ายในรูปแบบฉีดห่างกัน 1 เดือน 3 เดือนและ 6 เดือน ดังนี้
แบบทุก 1 เดือน (PP1M) มีขนาด 39 มก. (paliperidone palmitate) เทียบเท่ากับ 25 มก. ของ paliperidone
ขนาด 78 มก. (paliperidone palmitate) เทียบเท่ากับ 50 มก. ของ paliperidone
ขนาด 117 มก. (paliperidone palmitate) เทียบเท่ากับ 75 มก. ของ paliperidone
ขนาด 156 มก. (paliperidone palmitate) เทียบเท่ากับ 100 มก. ของ paliperidone
ขนาด 234 มก. (paliperidone palmitate) เทียบเท่ากับ 150 มก. ของ paliperidone
แบบทุก 3 เดือน (PP3M) จะต้องใช้แบบทุก 1 เดือนมาก่อน และเทียบ ดังนี้ 50 mg -> 175 mg / 75 mg -> 263 mg /100 mg -> 350 mg / 150 mg -> 525 mg
แบบทุก 6 เดือน (PP6M) มี 2 ขนาด คือ 1,092 มิลลิกรัม (mg) เทียบเท่า 700 mg ของ paliperidone ขนาด และ ขนาด 1,560 มิลลิกรัม (mg) เทียบเท่า 1,000 mg ของ paliperidone

________________________________________
3️⃣วิธีเริ่มยา (Initiation)
▶️ AOM มีวิธีเริ่ม 2 แบบ คือ การมี oral overlap 14 วัน และ TIS (two-injection start) regimen ดูในรูปได้เลย 👉 วิธีเริ่มมาตรฐาน (Standard initiation) คือ ฉีด AOM LAI + ให้ oral overlap 14 วัน → เพื่อ maintain plasma level 👉 TIS เหมาะใน setting ที่ adherence ไม่แน่นอน เช่น SMI-V โดยฉีด LAI 2 เข็ม (ต่างตำแหน่ง) + oral 1 dose → achieve therapeutic level เร็วขึ้น
✅ PP มีแบบ Monthly (PP1M) ขนาดยา (สำคัญมาก) Day 1: 234 mg (deltoid) และ Day 8: 156 mg (deltoid) จากนั้น Maintenance: 39–234 mg ทุก 4 สัปดาห์ 👉 ไม่ต้อง oral overlap
แบบ 3-Monthly (PP3M) ใช้ได้เมื่อstable บน PP1M ≥ 4 เดือน ให้เทียบตาราง dose จาก PP1M ได้เลย
แบบ 6-Monthly (PP6M) ต้อง stable PP1M และ PP3M มาก่อนและเทียบ dose ตามตารางได้เลย

________________________________________
4️⃣ วิธีบริหารยา
▶️ AOM ฉีด intramuscular (IM) ได้ทั้ง Deltoid หรือ gluteal ยาเป็น prefilled syringe สามารถดูวิธีการผสมยาได้
✅ PP ฉีด IM (deltoid → initiation / gluteal → maintenance) ยาเป็น Prefilled syringe ต้อง shake ก่อนฉีด
________________________________________
5️⃣อาการไม่พึงประสงค์
▶️ AOM พบ Akathisia, insomnia, injection site pain ยามี EPS ต่ำ เมื่อเทียบกับ D2 antagonist แต่มี akathisia เยอะ การเกิด hyperprolactinemia ต่ำและ metabolic risk ต่ำกว่า SGA ตัวอื่น
✅ PP มี Prolactin elevation (เด่น) มี Metabolic effects ปานกลาง มี EPS (dose-related) ถ้าดู profile ของ ADR จะคล้าย risperidone

________________________________________
6️⃣ประสิทธิผลทางคลินิก
▶️ AOM พบว่า ลด relapse อย่างมีนัยสำคัญ ลด hospitalization และเพิ่ม adherence
รวมทั้งส่งผลทำให้ prolong time to relapse และ improve functional outcomes
✅ PP พบว่า ลด relapse, symptom severity, hospitalization เพิ่ม social functioning และ adherence
________________________________________
7️⃣ การติดตามผล
ทั้งสองชนิดติดตาม Clinical symptoms (เช่น CGI-S, PANSS) , Adherence (missed injection) , ADR , Functional recovery และ insight
________________________________________
8️⃣ จุดเด่นใน SMI-V
▶️ AOM เหมาะในผู้ป่วยที่ต้องการ ลด metabolic / prolactin risk
✅ PP ยา ไม่ต้อง oral overlap → เหมาะในผู้ป่วย adherence ต่ำมาก มี option ฉีดทุก 3 เดือน → ลด lost follow-up
________________________________________
อย่างไรก็ตามข้อมูลที่สรุปเป็นเพียงบางส่วนเท่านั้น ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากเอกสารอ้างอิงที่ให้และสามารถสอบถามเข้ามาได้เลยนะครับ

📚 เอกสารอ้างอิง
1. Correll CU, Achtyes ED, Sajatovic M, Saklad SR, Goldberg JF. Clinical Application of Aripiprazole Monohydrate Long-Acting Injectables for the Treatment of Schizophrenia: A Consensus Panel Report. J Clin Psychiatry. 2025 Aug 13;86(3):plunlai2424ah2. doi: 10.4088/JCP.plunlai2424ah2. PMID: 40801761.
2. Faden J, Citrome L. A new paliperidone palmitate formulation: how is it different and where does it fit in our array of choices for long-acting formulations of risperidone and paliperidone? Curr Med Res Opin. 2025 Apr;41(4):663-666. doi: 10.1080/03007995.2025.2482654. Epub 2025 Apr 12. PMID: 40126382
3. เทอดศักดิ์ เดชคง, บรรณาธิการ. แนวทางการใช้ยาต้านโรคจิตแบบฉีดระยะยาวในผู้ป่วยโรคจิตเรื้อรัง. นนทบุรี: สำนักวิชาการสุขภาพจิต กรมสุขภาพจิต; 2566.

📌🧠 Mirtazapine กับการรักษา methamphetamine use disorder (MUD)

เป็นที่ทราบกันดีว่าในผู้ป่วยที่ติด methamphetamine ยังไม่มียาที่ approved ใน indication นี้โดยตรง แถมปัญหาการเสพติดนี้ยังคงพบได้อยู่มากในบ้านเรา ดังนั้น การพยายามค้นหายาที่จะนำมาช่วยรักษาจึงมีอย่างต่อเนื่อง วันนี้จะมาเล่างานวิจัยจากประเทศออสเตรเลีย ที่ทำการศึกษาแบบ
randomized controlled trial (RCT) ที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับสูงอย่าง JAMA Psychiatry ในเดือนเมษายน ปี 2026 นี้ให้ทุกคนได้ลองอ่านกัน

การศึกษานี้คือ การศึกษา TINA trial ที่ประเมินว่า mirtazapine 30 mg/day จะช่วยลดการใช้ methamphetamine ได้จริงหรือไม่ในผู้ป่วยที่มี moderate to severe methamphetamine use disorder ในบริบทการรักษาจริงแบบ outpatient routine care จำนวน 6 แห่งในออสเตรเลีย ระหว่างปี 2022–2025

✅ inclusion คือ ผู้เข้าร่วมต้องมีคุณสมบัติสำคัญ เช่น อายุ 18–65 ปี
เข้าเกณฑ์ moderate หรือ severe methamphetamine use disorder ตาม DSM-5 ใช้ methamphetamine อย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 ครั้งในช่วง 4 สัปดาห์ก่อนเข้าโครงการ มีผล drug screen positive สำหรับ amphetamines

✅ intervention ผู้ป่วยถูกสุ่มให้ได้รับ mirtazapine 30 mg/day
หรือ placebo เป็นเวลา 12 สัปดาห์ โดยให้รับประทานตอนเย็น และมีการติดตามที่ baseline, week 4, week 8 และ week 12 พร้อมมีการประเมิน adverse events เพิ่มใน week 2 ทางโทรศัพท์

✅ ผลการศึกษา จากผู้ที่ randomized ทั้งหมด 344 คน มี 339 คนที่ได้รับ intervention จริงและถูกนำมาวิเคราะห์
ลักษณะผู้ป่วยโดยรวมคือ อายุเฉลี่ยประมาณ 42 ปี
ผู้หญิงประมาณ 37.2% ใช้ methamphetamine มาเป็นเวลานานเฉลี่ยในระดับหลายปี ที่ baseline ใช้ methamphetamine median 24 วันจาก 28 วันที่ผ่านมา ซึ่งสะท้อนว่าหลายคนใช้เกือบทุกวัน
เกือบครึ่งหนึ่งมีการใช้แบบฉีด
ประมาณครึ่งหนึ่งมีคะแนนซึมเศร้าระดับที่เข้าเกณฑ์ depressed at eligibility
ผู้ป่วยจำนวนมากมีปัจจัยเปราะบางทางสังคม เช่น unemployment และประวัติเข้าเรือนจำ

📍 จุดสำคัญที่สุดของงานนี้คือ primary outcome ไม่ใช่ “หยุดยาได้หรือไม่” แต่เป็น การเปลี่ยนแปลงของจำนวนวันใช้ methamphetamine ในช่วง 28 วันที่ผ่านมา จาก baseline ถึง week 12 ประเมินด้วยวิธี Timeline Follow-Back (TLFB) ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันมากในงานวิจัยสารเสพติดและมีความแม่นยำในระดับยอมรับได้เมื่อเทียบกับ biological measures
📍 กลุ่ม mirtazapine ลดวันใช้ methamphetamine ลงเฉลี่ย 7.0 วันจาก 28 วัน กลุ่ม placebo ลดลงเฉลี่ย 4.8 วันจาก 28 วัน
ดังนั้นความแตกต่างระหว่างสองกลุ่มคือประมาณ 2.2 วัน
โดยมี 95% CI −4.2 ถึง −0.2 และ P = .02

​⚠️ในด้าน safety งานวิจัยพบว่า
drowsiness พบมากขึ้นในกลุ่ม mirtazapine 47% vs 33%
weight gain พบมากขึ้น 10% vs 3%
การหยุดยาเพราะ adverse events สูงกว่าในกลุ่ม mirtazapine ด้วย
แต่ไม่พบ unexpected safety concerns และ serious adverse events ที่เกิดขึ้นไม่ได้ถูกประเมินว่าเกี่ยวข้องกับยาโดยตรง

🔸🔸แล้ว mirtazapine อยู่ตรงไหนใน guideline ปัจจุบัน🔸🔸

จาก ASAM/AAAP Clinical Practice Guideline on the Management of Stimulant Use Disorder 2024 สิ่งที่ถือเป็น standard of care จริง ๆ คือ
Contingency Management (CM) เป็น intervention ที่มี effectiveness ดีที่สุดเมื่อเทียบกับสิ่งอื่นที่ศึกษา และควรเป็น primary component ของ treatment plan ร่วมกับ psychosocial treatment อื่น ๆ

ส่วน pharmacotherapy สำหรับ stimulant use disorder นั้น guideline ยอมรับว่าสามารถใช้แบบ off-label ได้ในบางกรณี แต่ evidence โดยรวมยังไม่ strong เท่า behavioral treatment

สำหรับ amphetamine-type stimulant (ATS) use disorder guideline ใช้ข้อความสำหรับ mirtazpine ว่า
clinicians can consider prescribing mirtazapine to promote reduced use of ATS
พร้อมระดับหลักฐานเป็น Low certainty, Conditional recommendation

💊 โดยสรุป
✅ mirtazapine ช่วยลดความถี่การใช้ methamphetamine ได้ แต่ยังไม่ใช่ abstinence
✅ กลุ่มที่น่าจะได้ประโยชน์ที่สุด คือผู้ป่วยที่มี depression หรือ insomnia เป็น comorbid หรือผู้ป่วยที่ต้องการลดการใช้ methamphetamine (harm reduction) หรืออาจจะ เข้าถึง behavioral treatment ได้ยากหรือไม่ต่อเนื่องพอ
✅ ประเทศไทย 2569 ยา mirtazapine ยังเป็นยานอกบัญชียาหลัก
ดังนั้นแม้งานวิจัยจะสนับสนุน แต่ในระดับระบบบริการ การเข้าถึงยายังไม่ง่ายเท่ายาที่อยู่ในบัญชี (แต่ยาในบัญชีสำหรับ MUD ก็ไม่ได้มีชัดเจน)

สำหรับอ่านเพิ่ม
- mirtazapine and mianserin practical points -> https://www.facebook.com/share/p/18kJqKms9R/
- The 2024 ASAM/AAAP Clinical Practice Guideline on the Management of Stimulant Use Disorder (StUD) -->https://www.aaap.org/wp-content/uploads/2023/11/stud_guideline_document_final.pdf
- Mirtazapine for Methamphetamine Use Disorder
A Randomized Clinical Trial --> https://jamanetwork.com/journals/jamapsychiatry/fullarticle/2847070

💊🧠 Quetiapine ในบัญชียาหลักแห่งชาติ 2569 ใช้อย่างไรให้เหมาะสมกับข้อบ่งใช้และ dose ของยาแต่ละข้อบ่งใช้เป็นอย่างไร?

📌 Quetiapine อยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติ พ.ศ. 2569

✅ บัญชี S → เฉพาะ tab 200 mg ใช้สำหรับ schizophrenia และ bipolar
✅ บัญชี ex → ใช้สำหรับ augmentation ใน TRD และ BPSD

📌Quetiapine มี dose-dependent effects ชัดเจน

🔹 Low dose (~25–50 mg/day) - ออกฤทธิ์ sedative / hypnotic จาก H1 blockade

🔹 Medium dose (~150–300 mg/day) - ออกฤทธิ์ antidepressant / mood stabilization /anxiolytics

🔹 High dose (~400–800 mg/day)- ได้ฤทธิ์ antipsychotic / antimanic

อ่านเพิ่มเติมได้ที่
https://www.facebook.com/share/p/1BAQ5npe9Z/

💊 ข้อบ่งใช้หลัก (Clinical uses)
Schizophrenia
Bipolar disorder (mania & depression)
Adjunctive in MDD

⚠️ Insomnia → มีการใช้จริง แต่ evidence ยังจำกัด รวมทั้งมี metabolic side effects (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40772433/)
⚠️ BPSD → back blox warning (ในบัญชียาให้ใช้ไม่เกิน 100 mg/day)

⚠️ Adverse effects ที่ต้องระวัง
- Sedation, orthostatic hypotension
- Weight gain, metabolic syndrome, ↑DM risk
- QT prolongation
Black box: ↑ mortality ใน elderly with dementia
🔄 Drug interactions สำคัญ
CYP3A4 inducers (carbamazepine, phenytoin) → ↓ drug level
CYP3A4 inhibitors (ketoconazole, antivirals) → ↑ drug level
ระวังร่วมกับ QT-prolonging drugs

💡 Clinical pearls
- Quetiapine ไม่ใช่ “ยาที่ใช้ dose เหมือนกัน ทุก indication” ต้องเข้าใจ mechanism ตามขนาดยา เพื่อให้ได้ทั้ง efficacy และ safety ที่เหมาะสมกับคนไข้

reference สำหรับอ่านเพิ่ม

https://psychiatryonline.org/doi/full/10.1176/appi.ajp-rj.2022.180207

📢 อัปเดต! บัญชียาหลักแห่งชาติ พ.ศ. 2569 — “ยาจิตเวช” ที่มีการปรับเปลี่ยนใหม่ 🔥
(บัญชียาไม่ได้เรียก ก ข แล้วนะครับ ปรับเป็น
🟢 1. บัญชียาพื้นฐาน (Basic list: b) (เดิม = ก + ข)
🔵 2. บัญชียาทางเลือก (Supplemental list: s) (เดิม = ค)
🟣 3. บัญชียาเฉพาะโรค (Exclusive list: ex) (เดิม = ง)
🔴4. บัญชียาพิเศษ (Special lists) (เดิม = จ) 🔸R1 (Restricted list 1) 🔸 R2 (Restricted list 2)

1️⃣ Quetiapine fumarate (tablet) - ex
📌 ข้อบ่งใช้สำคัญ
- > ใช้เป็น augmentation ใน treatment-resistant depression (TRD)
ต้องวินิจฉัยและเริ่มรักษาโดย จิตแพทย์
ใช้ antidepressant ≥ 2 ชนิด (dose/ระยะเวลาเหมาะสม) แล้วยังควบคุมอาการไม่ได้
- > ใช้ใน BPSD (Behavioral and Psychological Symptoms of Dementia) กรณี ไม่ตอบสนอง หรือใช้ risperidone ไม่ได้

⚠️ ข้อจำกัดสำคัญ ขนาดยาให้ใช้ไม่เกิน 100 mg/day

2️⃣ Paliperidone palmitate (LAI injection) - R1
💉 Long-acting antipsychotics
📌 ใช้ในโครงการเฉพาะ (R1) ใน กลุ่มผู้ป่วยจิตเวช + substance use
ที่มี ความเสี่ยงสูงต่อความรุนแรง (SMI-V)
ภายใต้โครงการของกรมสุขภาพจิต + ป.ป.ส.

💊 3. Escitalopram oxalate (10, 20 mg)
👉 ใช้เป็น “ยาหลัก ในการรักษา treatment-resistant depression (TRD)
ใช้ antidepressant ≥ 2 ชนิด (dose/ระยะเวลาเหมาะสม) ยังควบคุมอาการไม่ได้

🔥 สรุป
👉 Escitalopram = main drug (TRD)
👉 Quetiapine = add-on (TRD/BPSD)
👉 Paliperidone LAI = ใช้ในโครงการ high-risk

ดาวน์โหลดข้อมุลได้ที่ https://dmsic.moph.go.th/index/detail/9897

🧠🩺 Psychotropic Medications ในผู้ป่วยโรคต่อมไร้ท่อและเมตาบอลิซึม (Endocrine & Metabolic Disorders) 💊

แบ่งได้เป็น 2 ประเด็น คือ ยาจิตเวชกับโรคต่อมไร้ท่อ และความผิดปกติของต่อมไร้ท่อจากยาจิตเวช

📌 ความสัมพันธ์ของโรคต่อมไร้ท่อกับอาการทางจิตเวช

- Hormone deficiency/excess → มักสัมพันธ์กับ depression, anxiety, cognitive impairment (ตัวอย่างเช่น ใน depression อ่านเพิ่มได้ที่ Signal Transduct Target Ther 2024 ;9(1):30.)

- Hyperthyroidism, การใช้ high-dose corticosteroid (acute) → อาจกระตุ้น mania / hypomania

- Severe hypothyroidism, hyperthyroidism, hyperparathyroidism, high-dose corticosteroid → อาจทำให้เกิด psychosis (แม้พบไม่บ่อย)

ดังนั้นจะเห็นว่าการวินิจฉัยแยกโรคทางจิตเวชในบางครั้งอาจมีการตรวจ hormone เช่น thyroid เพื่อช่วยประกอบการวินิจฉัยด้วย

👉 การแก้ไข hormone deficiency หรือ hormone excess จะช่วยให้อาการจิตเวชดีขึ้น แต่บางอาการอาจยังคงอยู่ แม้ค่า lab จะกลับสู่ปกติแล้ว
นอกจากนี้ก่อนจะแก้ไขเรื่องของ hormone อาจมีการให้ยาทางจิตเวชในการรักษาร่วมด้วยได้ เพื่อควบคุมอาการทางจิตเวชไปพร้อมกันกับการค่อยๆเปลี่ยนแปลงของ hormone

💊 Psychotropic-induced endocrinological dysfunctions

- ต้องแยกแยะให้ชัดว่า อาการทางจิตเวช มาจาก โรคต่อมไร้ท่อโดยตรง หรือจาก ผลข้างเคียงของ psychotropics

- ดังนั้นควร screen เป็นประจำในยาที่มีผลชัดเจน ทั้งอาการและค่า lab เนื่องจากพบได้บ่อย เช่น

Lithium → ทำให้เกิด hypothyroidism และ nephrogenic diabetes insipidus

Antipsychotics → ทำให้เกิด metabolic syndrome และ/หรือ hyperprolactinemia

✅ Clinical pearls

- ต้องประเมินและแก้ไข hormone disorder ก่อนหรือร่วมกับการให้ psychotropics ในการรักษา

- ติดตาม thyroid function, prolactin level, glucose/lipid profile, renal function เป็นประจำในยาที่จำเป็น เช่น lithium, antipsychotics

- เฝ้าระวังอาการ mania, psychosis ที่สัมพันธ์กับ corticosteroid โดยเฉพาะการใช้ high dose และโรคต่อมไร้ท่อ

- สำหรับ interaction เจอไม่บ่อยแสดงดังตารางเช่นเคย

Reference
Levenson J, Ferrando S. Special Report: Prescribing Psychotropic Medicines for the Medically Ill. Psychiatric News. 2025;60(2):19-25.

🧠💊 Considering Psychotropics in the Context of Specific Disease : โรคระบบประสาท

💊Psychotropic Medications ในผู้ป่วยโรคระบบประสาท (CNS Disorders) ⚡

📌 Dementia

อันนี้เป็นประเด็นสำคัญที่ต้องดูเลยคือ หากผู้ป่วยได้รับ cholinesterase inhibitors เช่น donepezil, galantamine, rivastigmine → หลีกเลี่ยงการใช้ยาที่มีฤทธิ์ anticholinergic สูง (เช่น TCA, oxybutynin) เพราะจะหักล้างฤทธิ์กัน เนื่องจากตัวนึงไปเพิ่ม ACh ตัวนึงไปต้านการทำงานของ Ach
สามารถใช้ ACB score ประเมินได้ (ดู acb ได้ที่ https://www.acbcalc.com/)

📌 Post-stroke depression
การเกิด Post-stroke depression (PSD)พบได้บ่อยประมาณร้อยละ 30 การให้ยา antidepressants ช่วยลดอาการและในบางการศึกษาช่วยเรื่อง recovery ได้ เนื่องจาก antidepressants มีประสิทธิภาพในการรักษา ภาวะซึมเศร้าหลังโรคหลอดเลือดสมอง
❌ หลีกเลี่ยง serotonergic antidepressants ในผู้ป่วย hemorrhagic stroke เนื่องจากอาจเสี่ยง bleeding แต่ใน ischemic stroke ใช้ได้นะ (J Am Heart Assoc. 2022 ;11(13):e025868.)

📌 Parkinson’s disease psychosis (PDP)
การประเมิน PDP ทำได้ยาก เนื่องจากอาจเกิดจาก dopamine agonists หรือเป็นอาการของ Parkinson’s disease dementia การใช้ยาในการจัดการ psychosis ต้องเลี่ยงยาที่ block D2 เยอะๆ ดังนั้นจึงจะเห็นการใช้ low-dose quetiapine ใช้บ่อย แต่หลักฐาน RCT ที่มี คือ low-dose Clozapine
สำหรับยาใหม่ที่ไม่ผ่าน D2 คือ 🆕 Pimavanserin ก็เป็น option รอง
- study meta-analysis ของ ศ.นพ.มานิต สรุปว่า clozapine may substantially reduce psychotic symptoms with minimal abnormal movement, high acceptability, and moderate overall tolerability. Pimavanserin, not quetiapine, could be an alternative. (Gen Hosp Psychiatry. 2024 ;87:124-133.)

📌 Neurologic side effects ของ psychotropics

ประเด็นนี้ยังพบได้บ่อย โดยเฉพาะ Extrapyramidal symptoms (EPS) จากการใช้ยา dopamine-blocking antipsychotics, บางครั้งจาก antidepressants อ่านเพิ่มได้ในแต่ละอาการในเพจของเราได้เลย ตั้งแต่ dystonia, akathisia, parkinsonism และ tardive dyskinesia (มี valbenazine ในไทยแล้ว)
** Cognitive enhancers (donepezil, galantamine, rivastigmine) มี cholinesterase inhibition → อาจทำให้อาการ EPS รุนแรงขึ้น

Seizures พบว่ายาจิตเวชอาจกระตุ้นได้ เช่น clozapine, chlorpromazine, TCAs แต่โดยทั่วไปสามารถใช้ ได้อย่างปลอดภัยถ้า อาจให้ anticonvulsant ร่วมด้วยได้ (อ่านเพิ่มที่ Expert Opin Drug Metab Toxicol. 2024 May;20(5):347-358)

Cognitive impairment อาจพบได้ในยาจิตเวชที่มีฤทธิ์ anticholinergic สูง เช่น TCAs เป็นต้น

📌 Drug interactions สำคัญ (ตามรูป)

Carbamazepine เป็นยากันชักที่เสี่ยงสูงสุดในการทำให้เกิด drug interactions เพราะเป็น strong CYP inducer และมี auto inducer→ ลดระดับยาหลายชนิด

Anticonvulsants (carbamazepine, phenobarbital, phenytoin) เป็น inducers ของ CYP1A2, CYP2C9/19, CYP3A4 และ UGT → เพิ่ม metabolism ทำให้ระดับยาจิตเวช เช่น clozapine, olanzapine และ benzodiazepines ลดลง

Triptans: serotonin receptor agonist → เสี่ยง serotonin syndrome (FDA black box warning) แต่ก็มีรายงานหลังๆว่าไม่ค่อยเจอ (อ่านเพิ่มที่ J Clin Psychopharmacol. 2024 Mar-Apr 01;44(2):199-200.)

✅ Clinical pearls

- ตรวจสอบ drug-drug interactions โดยเฉพาะเมื่อใช้ยาจิตเวชในผู้ป่วย dementia, epilepsy, Parkinson’s disease, และ stroke
- ใช้ quetiapine อย่างระมัดระวังใน Parkinson’s disease psychosis แต่ถ้าต้องการ evidence-based → เลือก low-dose clozapine, pimavanserin
-Monitor cognitive function เสมอโดยเฉพาะผู้ป่วยสูงอายุ และระวังการเกิดการชักในยาที่มีความเสี่ยง เช่น clozapine โดยเฉพาะในขนาดสูง
- ยาระบบประสาทและจิตเวช บางกรณีมี indication หลาย indication เช่น VPA สามารถใช้ทั้งกันชักและ mania ดังนั้นควรพิจารณาการใช้ให้ได้ประโยชน์สูงสุด


Reference
Levenson J, Ferrando S. Special Report: Prescribing Psychotropic Medicines for the Medically Ill. Psychiatric News. 2025;60(2):19-25.

🎗️🧠 Considering Psychotropics in the Context of Specific Disease : Cancer 💊 ประเด็นการใช้ยาจิตเวชในผู้ป่วยมะเร็ง

📌 ความผิดปกติทางจิตเวชในผู้ป่วยมะเร็งเกิดได้ทั้งจากตัวโรคมะเร็งเองหรือผลข้างเคียงของยาเคมีบำบัดหรือยาที่ใช้รักษาโรคมะเร็ง ดังนั้นการประเมินจึงต้องทำอย่างเป็นระบบและคลอบคลุม

📌 ความผิดปกติทางจิตเวชที่พบบ่อย ได้แก่ anxiety, depression และ fatigue ซึ่งภาวะเหล่านี้สามารถรักษาได้ด้วยยาทางจิตเวช นอกจากนี้ความผิดปกติทางจิตเวชที่เกิดจากยาก็มีได้
ตัวอย่างที่เจอได้บ่อย การใช้ interferon อาจทำให้เกิด depression ได้ ซึ่งอาจจะรุนแรงจนต้องหยุดใช้ยา

👉 นอกจากนี้ยาเคมีบำบัดยังทำให้เกิด cognitive impairment และ fatique อาจเรียกว่า Chemotherapy-related cognitive impairment (CRCI) การจัดการ CRCI ประกอบด้วย pharmacological และ non-pharmacological approache ซึ่งยาที่อาจนำมาใช้รักษา CRCI ได้แก่ neurostimulants (e.g., methylphenidate และ modafinil), anti-dementia drugs (e.g., donepezil และ memantine) และยาอื่นๆ เช่น Ginkgo biloba, erythropoietin และ antioxidants

👉 การให้ adjunctive antidepressant และจัดการการจัดการอาการร่วม เช่น ความจำลดลง อ่อนเพลีย ความปวด → ช่วยเพิ่ม adherence ต่อการรักษาด้วยยาเคมีบำบัด นอกจากนี้ยังส่งผลอื่นด้วย มีการศึกษาของ Ma Y และคณะใน J Affect Disord 2025 พบว่า การใช้ selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงการเกิด morbidity จากมะเร็งโดยรวมที่ลดลง โดยเฉพาะ fluoxetine, citalopram และ sertraline นอกจากนี้ SSRIs ยังสัมพันธ์กับการลดความเสี่ยงการเสียชีวิตจากมะเร็ง โดยเฉพาะ fluoxetine และ citalopram อย่างไรก็ตาม tricyclic antidepressants (TCAs) มีความสัมพันธ์กับความเสี่ยงการเสียชีวิตจากมะเร็งที่เพิ่มขึ้น (HR 1.19, 95% CI 1.07–1.32) โดยเฉพาะ amitriptyline

⚠️ ในผู้ป่วยโรคมะเร็ง ไม่มีหลักฐานว่าควรงดหรือเลี่ยงการใช้ยาจิตเวช มีเพียงประเด็นของยา antipsychotics ที่ทำให้ hyperprolactinemia สูง ในผู้ป่วยที่มีประวัติ pituitary tumors ควรหลีกเลี่ยง (อ่านเพิ่มเรื่อง antipsychotics and breast cancer ได้ที่ Compr Psychoneuroendocrinol. 2025 24;24:100313.)

⚠️ ส่วนของ drug interaction ด้าน pharmacodynamics ประเด็นสำคัญที่พบบ่อย คือ การเกิด QTc prolongation เนื่องจากยาเคมีบำบัดหลายชนิดทำให้เกิด QTc ยาวขึ้น ควรหลีกเลี่ยง การใช้ร่วมกับ psychotropics ที่ยืด QTc เช่น TCAs, ziprasidone, haloperidol

ยาต้านมะเร็งหลายชนิด เช่น alemtuzumab, arsenic trioxide, ceritinib, crizotinib, lenvatinib, nilotinib, osimertinib, ribociclib, tamoxifen และ vemurafenib อาจทำให้ QT interval prolongation ส่งผลให้ความเสี่ยง QT prolongation เพิ่มขึ้นเมื่อใช้ร่วมกับยาจิตเวชที่มีผลต่อ QT เช่น TCAs, citalopram, typical antipsychotics, pimozide, risperidone, paliperidone, iloperidone, quetiapine, ziprasidone และ lithium

⚠️procarbazine มีฤทธิ์ยับยั้ง MAO จึงเพิ่มความเสี่ยง serotonin syndrome เมื่อใช้ร่วมกับ SSRIs, SNRIs, TCAs, MAO inhibitors, lithium และ opioids และอาจเกิด hypertensive reaction เมื่อใช้ร่วมกับ TCAs, sympathomimetics และ psychostimulants

⚠️ Drug interaction ด้าน pharmacokinetics ที่ common คือ CYP3A4 เนื่องจากยาเคมีบำบัดมี metabolism ผ่าน CYP3A4 ดังนั้นควรหลีกเลี่ยง psychotropics ที่เป็น CYP3A4 inhibitors (เช่น fluoxetine, fluvoxamine) เพราะอาจเพิ่ม chemotherapy toxicity ดังนั้นอาจจะเลือกยาจิตเวชที่ผ่านคนละ CYP กับยาเคมีบำบัด เช่น tamoxifen เป็น prodrugs ต้องผ่าน CYP2D6 อาจเลือกยา antidepressants ที่ไม่ผ่านหรือไม่ยับยั้ง CYP2D6 ได้

ขณะที่ interferon-α ยับยั้งเอนไซม์ CYP450 โดยเฉพาะ CYP1A2, CYP2C19 และ CYP2D6 ทำให้ระดับยาและความเสี่ยงอาการไม่พึงประสงค์ของยาจิตเวชที่ถูก metabolized ผ่าน oxidative pathways เพิ่มขึ้น

ภาวะทางจิตเวชในผู้ป่วยมะเร็งเป็นภาวะที่พบได้บ่อย นอกจากนี้ยาจิตเวชบางชนิดยังมีบทบาทในการ supportive care เช่น olanzapine ใน CINV ดังนั้นความเข้าใจการจัดการภาวะจิตเวชในผู้ป่วยมะเร็งจะช่วยเพิ่มคุณภาพชีวิตและ adherence ต่อการรักษา รวมทั้งส่งผลต่อ morbidity และ mortality อีกด้วย

อ้างอิง
Levenson J, Ferrando S. Special Report: Prescribing Psychotropic Medicines for the Medically Ill. Psychiatric News. 2025;60(2):19-25.

ยังลงทะเบียนได้อยู่นะครับ สนใจสอบถามได้เลยครับ

📣 ลงทะเบียนได้แล้ววันนี้ งานประชุมวิชาการประจำปีของชมรมเภสัชกรจิตเวช

🧠💊 การบริบาลเภสัชกรรมผู้ป่วยจิตเวช ประจำปี 2569

เวทีสำหรับการอัปเดตแนวทางการดูแลผู้ป่วยจิตเวช จากวิทยากรที่เชี่ยวชาญ ร่วมกับการ discussion เคสผู้ป่วยจริงจากหน้างาน
เพื่อนำไปใช้ในการทำงานของเภสัชกรและวิชาชีพสุขภาพที่เกี่ยวข้องแบบเข้มข้นตลอด 3 วัน ✨

📆 วันที่ 18–20 กุมภาพันธ์ 2569

📄 ดาวน์โหลดโครงการและกำหนดการประชุม
👉 https://url.in.th/FMQLe

📝 เปิดรับลงทะเบียนแล้ววันนี้ – 4 กุมภาพันธ์ 2569 กดลงทะเบียนได้ที่
👉 https://forms.gle/GBZ4kb57UHbexTmt9

🔔 แล้วพบกันในงานประชุมวิชาการปี 2569 นะครับ 🌟

Please save the date 📅

งานประชุมประจำปีที่เภสัชกรที่สนใจด้านจิตเวชต้องมา

✅การบริบาลทางเภสัชกรรมผู้ป่วยจิตเวชประจำปี 2569
📆 ระหว่างวันที่ 18-20 กุมภาพันธ์ 2569
ณ โรงพยาบาลศรีธัญญา

พบกับวิทยากรที่จะมา update ความรู้ share ประสบการณ์ เพื่อดูแลผู้ป่วยจิตเวชครบทุกโรคที่พบในเวชปฏิบัติจริง

รายละเอียด กำหนดการ หนังสือเชิญ อดใจรออีกไม่นาน แล้วพบกันในงานประชุมนะครับ

สำหรับผู้สนใจยาจิตเวชเด็กและวัยรุ่น ขอแนะนำเพจ https://www.facebook.com/100092462537420 สามารถกด like กด follow เพื่อติดตามความรู้เรื่องยาจิตเวชเด็กได้เลยครับ

รอบรู้เรื่องยาจิตเวชเด็ก โดย ชมรมเภสัชกรจิตเวช เพจรวมข้อมูลความรู้เกี่ยวกับเรื่องยาจิตเวชเด็ก จัดตั้งโดย ชมรมเภสัชกรจิตเวช