:: ประวัติโรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคม ::
ในปี พ.ศ. 2438 ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมืองพิษณุโลก ได้รับการ ยกฐานะขึ้นเป็น มณฑลพิษณุโลก มีท่านเจ้าพระยาสุรสีห์สิทธิศักดิ์ เป็นสมุหเทศาภิบาลคนแรก ได้อาราธนา พระครูอ่อน จาก สำนักวัดอนงคาราม จังหวัดธนบุรี(เดิม) มาว่าการพระศาสนาประจำอยู่ ณ วัดนางพญา ท่านพระครูอ่อน มีความสนใจ ในการศึกษามาก จึงได้เริ่มก่อตั้งสำนักศึกษาขึ้นที่ วัดนางพญา ศาลาโรงโขน วัดพระศรีรัตนมหาธาตุบริเวณเชิงสะพานนเรศวร ด้านตะวันออกต่อมาพระครูอ่อนได้เลื่อน สมณศักดิ์เป็น พระครูโลกเชษฐ์ชินราชบริบาล ในปี พ.ศ. 2442 พระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเห็นความสำคัญของการศึกษาจึงได้ทรงจัดตั้ง โรงเรียนขึ้นทั่วพระราชอาณาจักร ทางราชการ เห็นว่าสำนักศึกษา ของพระครูโลกเชษฐ์ชินราชบริบาล มีความเป็นปึกแผ่นดี จึงได้ยกฐานะสำนักศึกษาแห่งนี้ เป็นโรงเรียน มีชื่อว่า “โรงเรียนตัวอย่างประจำมณฑลพิษณุโลก”และสร้างตัวโรงเรียนขึ้นใหม่ บริเวณทางใต้ของศาลาโรงโขน วัดพระ ศรีรัตนมหาธาตุ เขตติดต่อวัดนางพญา (มีพื้นที่ประมาณ 1 ไร่ 3 งาน 80 ตารางวา) โดยมีพระครูโลกเชษฐ์ชินราชบริบาลเป็น “ครูใหญ่คนแรก” จึงนับได้ว่าโรงเรียนมีกำเนิดตั้งแต่ปี พ.ศ. 2442
ระยะหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ.2475 ทางราชการยกเลิก “มณฑล” เป็นเปลี่ยน “จังหวัด” ชื่อโรงเรียนจึงเปลี่ยนเป็น “โรงเรียนประจำจังหวัดพิษณุโลก” ต่อมากระทรวงศึกษาธิการตั้งชื่อเฉพาะขึ้นใหม่เป็น “โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคม” มาจนกระทั่งปัจจุบัน
ปี พ.ศ. 2473-2474 ทางราชการได้สร้างสะพานข้ามแม่น้ำน่าน บริเวณใต้ วัดพระศรีรีตนมหาธาตุ มีชื่อว่า “สะพานนเรศวร” อยู่ตรงหน้าโรงเรียนพอดี โรงเรียนจึงต้องย้าย ครั้งที่ 1 ไปทางทิศตะวันออก ซึ่งเป็นวัดที่ร้าง “วัดราชคฤห์” ปัจจุบันเป็นบริเวณโรงเรียนจ่าการบุญ และยังต้องยืมศาลาโรงโขนเรียนด้วยเป็นเวลากว่า 33 ปี
ประมาณกลางปี 2475 ทางราชการได้สั่งย้ายโรงเรียนฝึกหัดครูมูล “พิษณุวิทยายน” ไปอยู่บริเวณ “สระแก้ว” (บริเวณโรงพยาบาลพุทธชินราช) จึงยกอาคารสถานที่ในบริเวณ วังจันทน์ให้เป็นสมบัติของโรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคมทั้งหมด โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคมจึงย้ายครั้งที่ 2 มาตั้งอยู่ ณ สถานที่ปัจจุบันมานานถึง 67 ปี ดังนั้นในปี พ.ศ. 2542 โรงเรียนก่อตั้งมามี ”อายุครบ 100 ปี” พอดี
โรงเรียนได้ย้ายสถานที่หลายแห่งสรุป ดังนี้
พ.ศ. 2438 เมือง “พิษณุโลก” ได้รับการยกฐานะเป็น “มณฑลพิษณุโลก” “พระครูอ่อน” ได้เริ่มก่อตั้งสำนักศึกษา “วัดนางพญา”
พ.ศ. 2442 ยกฐานะสำนักศึกษาวัดนางพญาเป็น “โรงเรียนประจำตัวอย่างมณฑลพิษณุโลก” มีพระครูโลกเชษฐ์ชินราชบริบาลเป็นครูใหญ่คนแรก ถือเป็นปีกำเนิดโรงเรียนตั้งแต่ปี พ.ศ. 2442
พ.ศ. 2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเยี่ยมโรงเรียนตัวอย่างประจำมณฑลปรารภว่า มีนักเรียนสนใจเรียนมาก แต่สถานที่คับแคบไม่พอกับความต้องการ
พ.ศ. 2473 สร้าง “สะพานนเรศวร” โรงเรียนต้องย้ายครั้งที่ 1 ไปอยู่บริเวณ “วัดราชคฤห์” และ ศาลาโรงโขน ในบริเวณวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ
พ.ศ. 2475 ยกเลิก “มณฑล” เปลี่ยนเป็น “จังหวัด” เปลี่ยนชื่อโรงเรียนเป็น “โรงเรียนประจำจังหวัดพิษณุโลก” ต่อมาทางราชการเปลี่ยนเป็น “โรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคม” ประมาณกลางปีนี้โรงเรียนต้องย้ายครั้งที่ 2 ย้ายชั้นมัธยม (ม.4,ม.5,ม.6) ข้ามฝั่งมาอยู่ ณ สถานที่ปัจจุบัน บริเวณ “วังจันทน์” แทนที่โรงเรียนฝึกหัดครูมูล (เกษตร) “พิษณุวิทยายน” ซึ่งย้ายไปอยู่บริเวณ “สระแก้ว” โรงพยาบาลพุทธชินราช
พ.ศ. 2480 เชื่อมต่ออาคารเรียน 2 ชั้น อาคารเดิม 1 หลัง อยู่ตรงกลาง อาคารใหม่ 2 หลัง อยู่ด้านเหนือและด้านใต้ของอาคารเก่า รวมเป็นอาคารเดียวกันหันหน้าไปทางทิศตะวันออกสู่ถนนวังจันทน์
พ.ศ. 2504 ปรับปรุงบริเวณโรงเรียนใหม่ รื้อย้ายอาคารเก่า (บริเวณเสาธง) ออกไปไว้ด้านเหนือสนามฟุตบอล เพื่อมิให้บังหน้าศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
พ.ศ. 2507 เป็นพี่เลี้ยงก่อตั้งโรงเรียนจ่านกร้อง
พ.ศ. 2519 เป็นพี่เลี้ยงก่อตั้งโรงเรียนพิษณุโลกศึกษา
พ.ศ. 2536 กรมศิลปากรประกาศขึ้นทะเบียนบริเวณวังจันทน์เป็นโบราณสถาน ตามหนังสือ ที่ ศธ 07/4954 ลงวันที่ 26 พฤศจิกายน 2536 เพื่อให้กรมศิลปากรเข้ามาบูรณะพระราชวังจันทน์เป็นอนุสรณ์สถานทางประวัติศาสตร์ โรงเรียนจึงต้องจัดหาสถานที่แห่งใหม่ ได้สถานที่ประมาณ 350 ไร่ เป็นที่ของ กระทรวงเกษตร บริเวณบึงแก่งใหญ่ หมู่ที่ 8 ต.ท่าทอง อ.เมือง จ.พิษณุโลก เพื่อเตรียมการย้ายโรงเรียนเป็นครั้งที่ 3 ออกไปยังสถานที่แห่งใหม่ต่อไป
พ.ศ. 2541 โรงเรียนมีอายุครบ 99 ปี สมาคมนักเรียนเก่าพิษณุโลกพิทยาคม ร่วมกับโรงเรียนพิษณุโลกพิทยาคมเริ่ม เตรียมการจัดกิจกรรมต่าง ๆ เพื่อเฉลิมฉลองมงคลโอกาสโรงเรียนมีอายุครบรอบ 100 ปี ในปี พ.ศ. 2542 กิจกรรม หนึ่งที่เริ่มดำเนินการคือ การจัดสร้างวัตถุมงคล “นเรศวร 100 ปี พิษณุโลกพิทยาคม” ประกอบพิธีบวงสรวง ขอพระบรมราชานุญาตจัดสร้าง และพุทธาภิเษกแผ่นยันต์ มวลสาร เมื่อวันที่ 29 กรกฎาคม 2541 และพิธีพุทธาภิเษกชนวน มวลสาร แผ่นยันต์เททองวัตถุมงคล เมื่อวันที่ 3 พฤศจิกายน 2541 บริเวณ ศาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราช โรงเรียน พิษณุโลกพิทยาคม
พ.ศ. 2542 เป็นปีมงคลโอกาสโรงเรียนก่อตั้งมามีอายุครบ 100 ปี นายละเอียด กันทริกา ผู้อำนวยการโรงเรียน ระดับ 8 เป็นผู้อำนวยการ มีครู-อาจารย์ประจำการ 179 คน อัตราจ้าง 2 คน รวมทั้งสิ้น 181 คน ชาย 67 คน หญิง 114 คน นักเรียนรวมทั้งสิ้น 3,464 คน นักเรียนชาย 3,297 คน นักเรียนหญิง 167 คน นักเรียน ม.ต้น เป็นนักเรียนชายล้วน 1,875 คน นักเรียน ม. ปลาย เป็นแบบสหศึกษา 1,589 คน แยกเป็นนักเรียนชาย 1,422 คน นักเรียนหญิง 167 คน 2-3 พฤษภาคม 2542 ประกอบพิธีจักรพรรดิมหาพุทธาภิเษกวัตถุมงคลนเรศวร 100 ปีพิษณุโลกพิทยาคม(ครั้งที่ 3 ของกรุงรัตนโกสินทร์) สมาคมนักเรียนเก่าพิษณุโลกพิทยาคม อนุมัติงบประมาณของสมาคมจัดสร้างถนน ทางเข้าโรงเรียนแห่งใหม่ จัดทำคันดิน รอบบริเวณโรงเรียน ขุดสระน้ำบางส่วน นำดินถมบริเวณที่จะก่อสร้างอาคารเรียน อาคารประกอบ สนามกีฬา ปลูกต้นไม้ เพื่อปรับสภาพแวดล้อมในบริเวณโรงเรียนให้สวยงามตามธรรมชาติ เตรียมสถานที่ให้พร้อม เพื่อรองรับการย้าย โรงเรียนต่อไป
