The beuty of biological knowledge

Mahad naq iyo duco
University of Hargeisa
30/8/2023
الحمد لله الذي بنعمته تتم الصالحات
اولاً وقبل كل شيء الحمد الله
Waxay mahadoo dhami u sugnaatay ilaahay SW oo suura galaiyay inaan hayaankii aan 4ta sano waday soo afmeero
Mar 2aadka waxan u mahadcelinyaa una ducaynayaa waalidkay oo laantood aanan waxba noqdeen, hooyaday iyo aabahay oo nafhurnimadooda iyo dadaalkooda aan halkan kusoo gaadhay, waxan leeyay ilaahhay abaalkiina jannatul firdowsa ha ka dhigo waxan si gaara ugu ducaynayaa aabahay in ilaahay caafimaad iyo cimri dheer siiyo.

Waxan kaloo u mahadcelinayaa dhamaan waalidiintayda kale adeeraday edooyinkay..., walaalahay iyo dhamaan familygayga oo dhan waxan si gaara u xusaya walaalkay ismail oo ahaa garabkaygah 1aad iyo biriishkii aan caqabadaha kaga tallaabayay mahadsanid wll.

Ugu danabayn waxan u mahadcelinayaa bahwaynta jaamacadda Hargeisa macalimayntaydii, ardaydaydii qalinku na mideeyay iyo qofkasta oo intii aan hayaankaa waday si uun ii taageeray.

Waxan kaloo halkan uga mahadcelinayaa qofkasta oo iisoo hanbalyay ama iiso duceeyay waxan leeyay idinma wada jawaabi karayn ee halkanan idinka leeyay maanta shukran wa jazakumullahu khayran dhamaantiin

وفي الاخير اسأل الله ان يجعله علماً نافعاً وينفعنا بما علمنا ويزدنا علماً

Silsiladda uurjiifka qaybta 1aad

Waxaynu ognay in islaamku si xeeldheer uga faalooday cilmiga uurjiifka si faahfaahsan oo sayniska casriga ah waafaqsanna uu u tilmaamay, hadaba markii ugu horraysay taariikhda sayniska ayuu islaamku si cad uga faalooday in uurjiifku ka samaysmo isku darka laba biyood oo midna aabaha ka yimaad midna hooyada iyadoo wakhtigaa h**e la aaminsanaa in aabaha biyihiisa oo kaliya ka samaysanyay uurjiifku.

Marka aynu ka fikirno sida ay biyahaas aabuhu u sameeyaan qofkan dhan ee aad arkaysid waxa laga yaaba inaad is tidhaa biyahaas aabuhu siday u socdaan ayay makaanka tagayaan dabadeed halkaas ayay ku ururayaan oo ay biyihii hooyadana isku darsamayaan dabadeed intaas yar ayuu ilmuhu ka samaysmayaa, waa sida uu u fikirayo qof kasta oo aan aqoon u lahayn sayniska casriga ah, bal hadaba kawaran qofka noolaa xiligii nabiga CSW ee aanay jirinba qalab iyo mishiino casri ah lagu sameeyo baadhitaano? Qofkaasina waa inuu ufikiraa sidaasuun ama si kasii yara hoosaysaba.
hadaba quraanka eeg siduu inoogu baraarujinayo inuu arinku sidaa ka duwanyay oo inoogu sheegayo xaqiiqo aanay suura gal ahayn in la ogaado illaa baadhitaan iyo mishiino casriya la isticmaalo mooyee taas oo ah: in ilmuhu ka samaysmo qayb yar yar oo ka mida biyahaa shahwada(manida) ee marka horaba yaraa ee aanu ka samaysmin dhamaan biyahaas.

Biyaha taranka(xawo) (مني) ee ka yimaada aabaha halkii mar waxa ay ka samaysanyiin dareerayaal isku jirjira kaliya 10% biyahaas ayaa ah unugyada nool (s***m) oo awood u leh inay bacrimiyaan ukunta hooyada, inta soo hadhay biyahaas oo ah inta ugu badan 90% waxay qabtaan shaqooyin ay ka mid yiin ilaalinta unugyadaas nool, inay ka saacidaan gaadhitaanka unugyadaasi ay u tagayaan ukunta iyo shaqooyin kale. Hadaba intaa yar ee aynu ku tilmaamnay unugyada nool (s***m), waxaa ku jira ku dhawaad 300 milyan oo unug halkii mar ee ay biyahaasi soo boodaanba. Hadaba 300 milyan ee unugna kaliya hal unug ayaa bacraminaya ukunta hooyada inta soo hadhayna way baabayaan. Halkaa waxa inooga muuqanaysa in wax yar yar oo aanay ishuba qaban karin oo kamida biyahaasi samaynayaan uurjiifka inta ugu badan biyahaas maniduna ay ku baabayaan marinkaa ilmo mareenka.

Hadaba 1400 sanadood ka hor, xilli aanay mishiino casriya iyo baadhitaanaba jirin ayuu quraankeenu inoo sheegay xaqiiqadan wuxuuna ilaahay yidhi
{ أَلَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنَى}
Erayga من wuxuu ku tusinayaa badh micnaa biyihii wax ka mida ayaanu ka abuurnay uurjiifka. sidoo kale nabigu CSW wuxuu yidhi xadiiska muslim ku sugan:
ما من كل الماء يكون الولد
Ilmahu k**a abuurmo dhamaan biyahan manida oo isku dhan

Suaashu waxa weeye sideebuu nabi muxamed CSW ku ogaaday masaladan sayniskaa isagoon saynisyahan ahayn, xiligaasna ayna suuro gal ahayn in xattaa saynisku ogaado masaladan?

Jawaab: waayo nabi muxamed wuxuunbuu sheegi jiray waxyi kaga yimid xagga rabbigii,
(وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى. إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحَى)

✍ Khadar mohamoud

Waa laga yaabaa inaad sawirka layaabto marka h**e, ee waxan aad arkaysaa maaha mas ama abeeso, hasa yeeshee waa nooc guumaysta habeenkii soo baxda ah waxay samaynaysaa qaabka maska oo kale si ay uga cabsiiso cadowgeeda.

Qarnigii 17aad waxaa jirtay aragti loo yaqaan (preformation theory) taas oo sheegaysa in uurkiifku uu ku dhex jiro biyaha ninka isagoo yar: micnaa qofkuba isagoo samaysan oo xubnihiisu dhamaystiranyiin lkn aad loo yareeyay ayuu ku dhex jiraa biyaha ninka (s***mka dhexdiisa) marka uu makaanka gabadha tagana ee uu ku nafaqaysto biyaha gabadha, dahaadhkaasuunbaa ka dillaaca dabadeedna wuu waynaadaauun oo ilma waynuunbuu noqdaa. Waxaa aragtidaa qabay foolaadkii Saynisyahanadda waagaa sida Galiilyo .Aragtidaas oo ah wax khiyaaliya oo lagu qosl_ wakhtigan cilmiga uurjiifka (embryology) waxbadan laga ogaaday_ ayay saynisyahannadu aaminsanayeen xiligaas.
Hadda wakhti saas usii fog maaha marka loo eego wakhtiga uu quraanku soo dagay oo ah 1444 sano ka hor.

Waxa kale oo xusid mudan in kahor intaan quraanku soo dagin in falaasifadii waayahaasi ay aaminsanaayeen sida Aristol, in ilmuhu ka samaysmo biyaha aabaha iyo dhiiga caadada ee gabadha oo isku darsama oo isla adkaada. Iyadoo aynu ognay in dhiiga caadadu istaagaba isla marka uu ilmuhu calool galaba.

Islaamka iyo soobixidii nabi muxamed CSW ka horna ma jirto cid daaha ka qaaday xaqiiqada sayniskaa ee ah : in uurjiifku ka samaysmo biyaha ninka iyo biyaha gabadha (egg) oo isku darsama.
Waxa uu quraanku inoo sheegay markii ugu horraysay in ilmuhu ka yimid isku dar xagga aabaha iyo hooyada ah waxa uu yidha ilaahay subxna watacaala:
إِنَّا خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ مِن نُّطْفَةٍ أَمْشَاجٍۢ نَّبْتَلِيهِ فَجَعَلْنَٰهُ سَمِيعًۢا بَصِيرًا
Waxa aanu ka abuurnay iinsaankii candhuuf xageed taasoo isku dhafan (micnaa biyihii aabaha iyo kuwii hooyada), xaalaanu nahay kuwa intixaamaya iinsaankii dabadeedna waxaanu ka dhignay iinsaankii mid waxna maqlaya waxna arkaya.
Sidaasna waxa uumuxamed CSW inoogu bayaamiyay in hooyodu qayb wayn ku leeday waxyaabaha uu uurjiifku ka samaysmo (components), iyadoo wakhtigaa dadku aaminsanaa in gabadhu kaliya doorka ay ku leeday uu ahaa in makaankeedu hayo uurjiifkaa inta uu ka waynaanayo.

Sidoo kale Quraankuna wuxuu inooga waramay si faahfaahsan oo cilmiyaysan sida uu u samaysmo uurjiifku oo uu waliba u abqaalmo iyo marxaladaha kala duwan ee uu soo maro.

✍ khadar maxamuud xirsis

Hayaankeenii iyo maraaxishii isasoo bad badashay ee aan kusoo qaadanay dunida minka ama riximka
قال تعالى
خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍۢ وَٰحِدَةٍۢ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَأَنزَلَ لَكُم مِّنَ ٱلْأَنْعَٰمِ ثَمَٰنِيَةَ أَزْوَٰجٍۢ ۚ يَخْلُقُكُمْ فِى بُطُونِ أُمَّهَٰتِكُمْ خَلْقًا مِّنۢ بَعْدِ خَلْقٍۢ فِى ظُلُمَٰتٍۢ ثَلَٰثٍۢ ۚ ذَٰلِكُمُ ٱللَّهُ رَبُّكُمْ لَهُ ٱلْمُلْكُ ۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۖ فَأَنَّىٰ تُصْرَفُونَ

Sanad wacan idam alle

Noolahan yar ee biyaha ku nool waxa magaciisa la yidhaa "Axolatl" waa noole yar oo aan waynayn hasa yeeshee ilaahay wuxuu siiyay awood aanu noolayaal ka waawayn siin, waxa uu awood u leeyay in haddii, cagihiisa yaryar qaar kamidi goaan ama dhaawacmaan, ay dib ugu soo baxaan cagtii oo dhani, diirkeedii lafteedii muruqeedee iyo carjawdeediiba. Waxa lagu wadaa baadhitaano badan oo laysku dayayo in lagu ogaado sababta ka danbaysa mucjisadan, taasoo laga yaabo in xal loogu helo dadka ay gacmaha iyo luguhu ka goaan, haddii ilaahay qadaro.
Noola kasta oo dunidan guud saarani waa mucjiso ku tusinaysa awood ilaahay iyo jiritaankiisa subxaanakka rabbii subxaanak

Dhiiga dahabiga ah!!!!

Mid kamid ah noocyada dhiiga ee dhifka iyo naadirka ahi waa waa dhiiga la yidhaa (Rh-null). noocan dhiiga ahi malaha wax Rh-antigens.
Waxan ognay qofka dhiigiisu positiveka yahay in uu leeyay Rh antigen halka qofka negativeka ahina aanu lahayn, marka loo eegayo Rh-systemka, hadaba marka saas la leeyay Rh-antigenka laga hadlayaa waa antigen D oo ah mid ka mid ah Rh antigenska, ee lkn Rh antigensku aadbay u tira badanyiin waxaana lagu qiyaasaa ku dhawaad 50 antigen ka ugu muhiimsanna waa D.
Hadaba dhiiga aan wax Rh antigens ah aan lahayn ee dhamaan 50kaas antigen ay ka maqanyiin ayaa loo yaqaan, golden blood (dhiiga dahabigaa) kalaiya 43 qof ayaa aduunka dhan la diwaan galiyay in ay leeyiin 50kii sanee lasoo dhaafay. Dadkan waxaa lagula taliyaa inay dhiiigooda sii shubtaan oo kaydsadaan si haddii ay u baahdaan mustaqbalka ay u isticmaalaan, maadaama oo cid dhiig u shubta helideedu ay adagtay, sidoo kale qaar kamida dhiigooda siyaaba kaloo caafimaadbaa looga faaidaystay iyadoo nafo badan lagu badbaadiyay

#فطرة

Xaywaankan miyaad aqoonsatay daymadaadii koowaad?
Waxa layidhaahdaa fiidmeerta khudradda ee madaxa dubbaha leh, waxaana lagu tiriyaa inay tahay nooca ugu wayn fiidmeeraha laga helo africa, yaalaba waxa dhacda inaadan la kulmin maxaa yeelay waxay ku faafsantay kaymaha badhtamaha iyo bariga Africa iyadoo maalintii oo dhan aan la arag oo ay habeenkii soo baxdo si ay u cunto noocyada midhahee kala duwan.

Maxaad ka taqaanaa fayraska dawada u noqon kara xanuuno badan!!!!!!!

In badan waxan aragnaa fayrasyada oo keenaya xanuuna halis ah oo faafa kuwaas oo imika noqday aafooyin dabiici ah oo soo food saara aduunka sida xanuunkii u danbeeyay ee Covid-19 oo uu keeno nooc virus ah oo layidhaa (SARS-CoV-2) kaasoo ka tirsan bahwaynta corona virus.

Hadaba wali ma maqashay fayruska aan dadka waxba yeelin ee laysku daweey?

Fayruska magaciisa la yidhaa Bacteriophage waa nooc ka mida fayraska oo quuta bakteeriyadda (bacteri) oo iyana ah xanuun dhaliye halis ah taasoo keenta xanuuno badan oo faafa halisna ah sida daacuunka, Tiibiida oofta tayfoodha shuban biyoodka, iwm.
Fayruskan oo sida sawirka ka muuqata leh qaab dhismeed u eeg dhululubo leh madax iyo cago waxa uu sida fayrusyada kale galaa oo uu ku tarmaa unuga bacteriyadda dabadeed marka uu ku bato wuu qarxiya wuuna dilaa sidaasayna ku dhimataa bakteriyadii isagoo boqolaalana wuu kasoo baxaa bakteeriyaddii dhimatay haddana midkaluu galaa oo sidii si leeg u dilaa.

Hadaba sidee ayaan ugu faaidaysan karnaa.

Bacteriyadda oo ah xanuun dhaliye iyana cudur inagu keenta ayaa waxa aynu iskaga dawaynaa daawooyin loo yaqaano (Antibiotics) oo ah bacteeriyo dilayaal
Hadaba waxaa jirta caqabad wayn oo ah in bacteeriyaddii ay la qabsatay dawooyinkii Antibioticskii oo aanay waxba ka tarayn dawooyinkii taasa keentay in bukaanno badan ay u dhintaan

Hadaba fayraskan ayaa waxa looga faaidaystay in lagu dilo bakteriyaddii jidhka xanuunka ku keentay ee dawooyinkiina waxba ka qaadiwaayeen. Iyadoo la isticmaalayo kiniina ama milan uu ku jiro fayruskan bacteriyadda cunaya ee dilaya. Sidaana waxa lagaga faaidaystay fayruskii ileen h**e waxa loo yidhi cadwgaaga cadawgiisu waa saaxibkaaye.

Fayraskani jidhkaaga waxba yeeli maayo, waayo? Fayraskani kaliya wuxuu dili karaa bacteeriyadda unugeeda unug kalana ma gali karo, mana dili karo
Sidoo kale waxba yeeli maayo bacteriyaddii faaidada lahayd ee jidhkagah ku jirtay waayo? Fayrus walba hal nooc oo bacteriya ah ayuunbuu dilaa waana ta larabo in lagu daweeye oo kaliya.
Waxa ay bilaabantay isticmaalka daawada noocan ahi ka hor intaan la ikhtiraacin (antibiotics) bakteeriyo dilayaasha, waxaana khadka ka saaray soo bixiddii bakteriyo dilayaasha hadana waxay dib usoo cusboonaadeen wakhti danbe imikana waxa laga isticmaalaa goobo ay ka midyiin ruushka iyo Georgia.

✍ khadar maxamuud xirsi