Biciid

Xaynxayndho, eraygaan salkiisu ma XAYN XAYN baa horta, mise sal kale?

LABO-LIXKORLEY iyo SIDDEEDTAMIS
Waxaa dhici karta dadka in ay ku wareeraan markay arkaan odayaal leh bishii h**e ee Soonfur ayuu Ceelkageeye/Seermaweydo/Fushade maray iyo kuwo kale oo leh bishaan ayuu marayaa Sidataal.

Haddaba haddii aad qormadaan akhrisataan waxaan filayaa in ay wax badan idiin bixi doonaan.

Marka h**e waxaa ogaataa inay jiraan kaltirsiyo Soomaalidu leedahay, oo ay ka mid yihiin kuwaan hoos ku xusan :-

_Kaltirsiga bilo-dirir iyo bilo-dambarsame.
_Kaltirsiga Dabshidka/Kala-aguur/Nayruus/Dab-tuur oo lagu sidkay Kaltirsiga dayaxa.
_Kaltirsiga xiddigaha dhacaya iyo kuwa soo baxaya oo lagu laray kaltirsiga dayaxa.
_Kaltirsiga xiddigaha dhacaya iyo kuwa soo baxaya.

Haddaba haddaan u soo noqonno qormadeenna, odayadeenna iskuma diidana kaltirsiga xiddigaha dhacaya ama kuwa soo baxaya, asii waxay isku maandhaafeen Kaltirsiga bilo-dirir iyo bilo- dambarsame, oo kuwaba ay Kaltirsiyada isku dhafan ku dhiseen.

Odayadeenna leh bishii h**e ayuu dirir Seermaweydo maray, waxay leeyihiin maadaama dabshidku soo bilowday dago/Sako wuxuu xagaagu noqon:-
Sako,Safar iyo Mawliid;Dayrtuna: saddexda bilo samman;diraacduna: Sabbuux,Soondheere iyo Soonqaad; halka gugu uu noqonayo: Soonfur,Sidataal iyo Arrafo.

Waxay kaloo leeyihiin, diraacda waxaa laga soo bilaabayaa Sac-wadka ama marka uu Docaygu soo baxo, waxayna ku aadanayd 15kii Sabbuux,sidaasna waxay diraacdii ku noqon:Sabbuux,Soondheere iyo Soonqaad;guguna wuxuu noqon:Soonfur,Sidataal iyo Arrafo.

Haddaba waxay odayadaan aamminsanyihiin in bishii Soonfureed ahayd bishii ugu horraysay guga,ayna ahayd godwaa,oo xiddig diraaceed ku dhalatay, oo ah Meecaad/Meecaad-yibille/Meecaad-gibille/Farangaag/Meecaad-dabadalool/Meecaad-dambe.

Odayadeenna kale haddaan eegno, waxay leeyihiin, diraacdaan waxay ka soo bilaabatay afagaalladu marka ay dheceen, oo ku aaddanayd 29ka bisha Sabbuux,bilaheeduna waxay noqon Soondheere,Soonqaad iyo Soonfur;guga bilihiisuna waxay noqon:Sidataal,Arrafo iyo Dago/Sako.

Si kale haddaan u dhigno,waxay leeyihiin diraacdaani waa 105, waxaana laga soo bilaabayaa Sac-wadka,bilaheeda marka la tirinayana wqxaa laga bilaabayaa Afagaallada.

Waxay odayadaan aamminsanyihiin in bisha gugaan ugu horraysay tahay bisha Sidataal,ayna ku dhalatay godka Listan.

Haddaba bahda Cirday markay u dhabba galeen diraacda astaamaheedii waxay ogaadeen in ay ahayd Labo-lixkorley, oo loola jeedo diraac dheer.

Si kale haddii loo dhigo, labo-lixkorley waa diraac bil dheeraadihi la socoto,oo odayadeennii h**e waxay oran jireen hadii ay diraacdu dheertahay waa Labo-lixkorley, haddii xagaagu dheeryahayna waa Siddeed-tamis, oo waa marka dayrtu 80 kor u dhaafto.

Astaamaha ay leedahay diraacda Labo-Lixkorleyda ah waxaa ka mid ah:-

1.Miraha geedka maygaagga ayaa baxa.

2.Sagaaradu ma rinto ama ma dhasho,oo waa tii maahmaahdii ahayd,”atoor sagaaro ilmihiisa abaar ma dhigo”.

3.dirirka 1aad wuxuu maraa Mahrajaanka hortiisa,oo aalaaba wuxuu ku maraa 21,kan xigana 19.

Odayadeennii h**e idaha summalka way ka tumi jireen diraacdaan oo kale.

Maxaa ka xasuusataa astaamaha diraacda dheer?

FIIRO GAAR AH: Idinkoo mahadsan, ha halmaamina inaa qormooyinka sii baahisaan, likena saartaan,horayna waa u samayn jirteen oo waa ku mahadsantihiin.

WQ Cirday

Geedkaan magaciisa la iska rabaa gacalleyaa.

Sawirka: Nuur Carab

Noocyada daruuraha maxaa ka xusuustaa? Inta aad taqaannid oo halkaan ka maqan ku sii dar, hadda se intee baa kuu muuqda?

1. Daruur [Magac guud]
2. Heego
3.Hogol
4. Waqal
5. Jarar
6. Sagal
7. Ceeryaamo
8. Guulaamo
9. Gulungulco
10. Fad/Fed
11. Dhool
12. Caad
13. Sayn
14.

Bilashada Bisha 1aad ee Guga Marka La Eego Odayadeenna Qaba

Waxaa galabta oo Axad soo galayso, Sabtina baxayso bilatay bisha Sidataal, oo ah bisha 1aad ee bilaha dayaxa ka mid ah, oo guga loo xisaabinayo kolka la eego odayadeenna qaba.

Waxay bishaani ku bilatay karmo/goodaado/galdiid, oo waxay u dhexaysay godka Godan iyo Listan, waxayna tirsanaysaa godka Listan, oo waa tay odayadeenna Soomaaliyeed oran jireen, siduu Xidaar Cabdinajiib noo soo wariyay,“ Bishu faruur bay tirsataaye fan ma tirsato”.

Bahda Cirday waxay xoojinayqan aragtidaan, marka ay eegeen astaamaha kale ee ay diraacdu lahayd, dirirka soo socdana waxay aamminsanyihiin in uu yahay Dirir Ceelkageeye/Seermaweydo/Canbaar/Fushade.

Waxaan maalmaha foodda nagu soo haya baahin doonnaa qormo arrintaa ka hadlaysa iyo waliba qormo cimilada guga ka hadlaysa, in shaa Allaah.

FIIRO GAAR AH: Idinkoo mahadsan, ha halmaamina inaa qormooyinka sii baahisaan, likena saartaan,horayna waa u samayn jirteen oo waa ku mahadsantihiin.

WQ: Cirday

BILOWGA BISHA CEELKAGEEYAHA/SEERMAWEYDO/FUSHADE/GU’SOORE/CANBAAR

Waxaa caawa oo Khamiis soo galayso, Arbacana baxayso, dabshidkuna marayo 275 bilaabatay bishii CEELKAGEEYAHA, kolka la eego xiddigaha soo baxaya maqribkii ama waaga dhacaya.

Waxaa galabta maqribkii soo baxay godka Dirir, oo ah god ay Soomaalidu ku astaysan jireen bisha Seermaweydo, oo soomaalida qaybteed u ah bisha koowaad ee guga,kuwo kalena bisha 2aad.

Waa godka xidaar aan maalin dhawayd soo dhigaynay uu sheegayay, in uu Cusmaan Yuusuf AHUN uu yiri ,” Kolba hadday danbaabayaan markay dayr sugayaanna markay salaadda maqrib asalaamu calaykum bidix u yiraahdaan may yiraahdaan dayri waa joogtaa, hadday gu’ dhawrayaanna markay midigta asalaamu calaykum u yiraahdaan maqribka may yiraahdaan gugii waa joogaa”.

Marka uu maqribkii Dirirku soo baxayo waxa weeye kolka uu waaga la dhacayo, saaka ayuuna waaga raacay, oo uu dhacay Dirirku.

Sheekadaan hoos ku xusan, oo dhex martay nin xidaar ah iyo wiilkiisa, oo aan horay u soo gudbinnay ayaa tilmaamaysay in uu gugu bilawdo kolka Dirirku dhaco waaga :-

Waxaa la yiri , wiil ayaa aabbihii weydiiyay ,iyagooo diraac dabaadigeed ku jira , “biyo gu’ intee ka haray “ ? aabbihii ayaana ugu jawaabay, “maandhoow xiddiggu ha dhaco”.
Sidoo kale ,kolkii uu gugii dhammaaday , oo Xagaa dabaadigii lagu jiro , ayuu haddana waydiiyay wiilkii aabbiihii ,” aabboow biyo dayr maxaa ka haray “ ? suu wuxu ugu jawaabay haddana , “maandhoow xiddiggu ha dhaco”.

Xiddigga laga hadlayo waa dirir , oo saaka dhacay , xilliga dayrtana bisha dayrweyn bilowgeeda maqribkii dhaca.

Sidoo kale waxaa saaka waaga dhacay wadaamagoogii, oo iyana lagu astaysan jiray in bisha Canbaarka la galay.

Sidoo kale waxaa galabta dhicitaankiisu bilowday, barrina kow ah godka Urur/Laxo,oo aalaaba lagu astaysan jiray bishaan sidaan horay u sheegnay.

Soomaalidii h**e waxay oran jireen, sida uu dheegay Cabdinajiib Macallin Axmed, oo ka mid ah bahda Cirday, “Kolka adigoo sac hoos fadhiya maqribkii aad Ururta ka aragtid qorraxdhaca ayuu gugu bilawdaa”.

Astaamuhu aad ayay u fara badan yihiin,oo wax la soo koobi karo ma aha.

📸: Ceel-cade-gedo

WQ: cirday

Xidaar Muuse Galaal (AHUN) siduu qoray, deegaannada Qardho xudunta u tahay waxay bilaha afarta xilli u yaqaanniin sidaan soo socota:-

Bilo dayr

Habar-ari
Diraac-good

Bilo diraac/jiilaal

Lixkor
Daleelatire
Axal
Baranbeer

Bilo gu’

Toddob
Amminla’
Fushade
Gu’soore

Bilo xagaa

Samuulad
Dirir-sagaaro

Haddaba, haddaa goballadaa ka soo jeeddid, oo far kuu taagantahay, nala wadaag sidaa u taqaannid adigoo mahadsan.

WQ: Cirday

Maanta waxa aan xarunta Biciid ee Garowe ku soo dhoweynay cilmibaareyaal ka qeybgelayey shirka adeegga kaabayaasha iyo siyaasadaha caafimaadka Soomaaliya oo martigelisay Xarunta CPS ee Jaamacadda Boosaaso, Garowe.

Fidinta iyo gaarsiinta dhaqankeenna suubban uumiyaha kale waxa ay noo tahay hiraal weyn. Inta uu gaaray dhaqanka Soomaalida waxaa laga haystaa dhaqan kakan, mid xun, dagaal iyo cunfi ku dhisan. Balse waxaa jira keyd weyn oo nabdeed, akhlaaqeed iyo mid nololeed. Waa in aan uumiyaha la wadaagno.