17/08/2021
Polska względem równika leży na półkuli PN, względem południka 0 na półkuli wschodniej.
Leży w środkowej części Europy na przewężeniu niżu europejskiego. Leży w dorzeczu 2 wielkich rzek : Wisły i odry w umiarkowanej strefie klimatycznej strefie lasów mieszanych. Od północy graniczy z Bałtykiem, od południa z Karpatami, a z Sudetami na południowym - wschodzie. Leży na styku wielkich jednostek geologicznych Europy tj. prekambryjskiej platformy wschodnio-europejskiej fałdowań paleozoicznych, kaledońskich, hercyńskich, alpejskich.
Rozciągłość południkowa terytorium Polski wynosi 5 stopni 15’. Rozciągłość liniowa z północy na południe wzdłuż południka 19 stopni E wynosi 649 km, rozciągłość równoleżnikowa 10 stopni 01’ i rozciągłość liniowa z zachodu na wschód wzdłuż równoleżnika 55 stopni N wynosi 689 km.
Współrzędne geograficzne położenia Polski:
-przylądek Rozewie 54 stopnie 50’ N na północy,
-na południu szczyt Opołonek 49 stopni N,
-na zachód wkoło Odrysz, koło Cedynii 14stopni 07’ E,
-na wschodzie kolano Bugu koło Hrubieszowa-24 stopnie 08’ E.
Konsekwencje położenia Polski w Europie i na świecie:
1)przyrodnicze (wynikające z ruchów ziemi i jej kształtu) :
a)różnica czasu słonecznego między zach., a wsch. krańcami Polski wynosi 40 minut,
b)różnica długości dnia między południem, a północą, np.:Gdańsk– najdłuższy dzień 17h 17 min., Cieszyn- najdłuższy dzień 16h 09m;Gdańsk- najkrótszy dzień 07h 05 min., Cieszyn- najkrótszy dzień 8h 9 min.
c)zróżnicowanie rzeźby będące konsekwencją położenia na styku wielkich jednostek geologicznych
2)gospodarcze:
a) dobra dostępnos komunikacyjn, łatwość tranzytu-A1, A2, A4 – czołowe drogi
b)ułatwiona wymiana handlowa,,
3)geopolityczne:
a) w przeszłości niekorzystne ze względu na ciągłe wojny; obecnie sprzyjające integracji.
Państwo tworzą : ludność, władza i terytorium.
Polska pod względ. powierzchni zajmuje 9 miejsce w Europie, a 63 na świecie.
1)Całe terytorium Pol wynosi 322 577 km2
2)Obszary lądowe – 311 904 km2
3)Morskie wody wewnętrzne – 1999 km2
4)Morze terytorialne – 8682 km2
5)Wyłączna strefa ekonomi– 22 634 km2
W skład terytorium wchodzą: ląd wraz z wodami śródlądowymi (rzeki, jeziora), strefa podziemna położona pod nimi, morze przybrzeżne, przestrzeń powietrzna położona pod nimi, morze przybrzeżne, przestrzeń powietrzna nad lądem i morzem
Obszary morskie tworzą:
1)morskie wody wewnętrzne, morze terytorialne (zwykle jest to 12-milionowy pas wód) ,
2)wody strefy ekonomicznej (jest to pas do 200 mil od brzegu),
3)morza pełne (otwarte)
Przestrzeń powietrzna : statki morskie i samoloty i placówki dyplomatyczne.
CHARAKTERYSTYKA OBSZARÓW GRANIC POLSKI.
Granica państwa-pionowa powierzchnia ograniczająca terytorium danego państwa, ustalona na podstawie umów międzynarodowych.
Całkowita długość granic Polski wynosi 3511km, w tym-granice lądowe stanowią 3071km, granice morskie – 440km.
Państwa graniczące z Polską, długość granic:
a)od północy z Rosją (obwód kaliningradzki)-210 km,
b)od północneg wschodu z Litwą-104 km,
c)od wschodu z Białorusią- 418 km,
d)od południo wschodu z Ukrainą-535 km,
e)od południa ze Słowacją-546 km,
f)od południo zachodu z Czechami-796 km
g)od zachodu z Niemcami-467 km .
suwerenność państwa-samodzielność podejmowania decyzji na jego terytorium.
WYJAŚNIENIE ZWIĄZKU MIĘDZY BUDOWĄ GEOLOGICZNĄ , A WYSTĘPOWANIEM SÓROWCÓW MINERALNYCH .
Polska leży na platformie wschodnioeuropejskiej(okres fałdowań prekambryjskich). Od pozostałych fałdowań paleozoicznych i mezokenozoicznych oddziela ją Niecka Brzeżna, która biegnie od Kołobrzegu do Przemyśla wzdłuż tzw. linii teisseyrea fornquista (T-T).
Ery i ważniejsze procesy i surowce
I.prekambr-magmowe i metamorficzne, które doprowadzają do powstania złóż mineralnych, rudy żelaza w okolicach Suwałk.
II.era paleozoiczna:
-Kambr-powolne dźwiganie się terenu Polski, powstają skały okruchowe, piaskowce kwarcytowe, w okolicach Łysogór,
-Ordowik-orogeneza kaledońska, wyłaniają się Góry Świętokrzyskie, w przybrzeżnych akwenach gromadzą się osady morskie,
-sylur-powstanie iłowców, łupków ilastych, wypiętrzanie przedgórza Karpat, powstanie złóż rudy żelaza,
-Karbon-faza oregoenezy hercyńskiej, powstają wschodnie Sudety, w wyniku rozprzestrzeniania się drzewiastych form paproci, widłaków, skrzypów na zabagnionych terenach powstają pokłady węgla kamiennego na Górnym i Dolnym Śląsku (zagłębienie lubelskie),
-Perm-powstanie złóż soli kamiennej na Kujawach i soli potasowej, powstają łupki miedzionośne (rudy miedzi), pomiędzy Bolesławcem a Złotoryją, nowe między Legnicą, a Głogowem
III.era mezozoiczna:
-trias-tworzą się pokłady piaskowców, wapieni, dolomitów, rudy i ołowiu, iły ceramiczne w okolicach Krzystka Kamiennej,
-Jura-w środkowej części okresu następuje transgresja morza, powstają wapienie na wyżynie Krakowsko – Częstochowskiej, piaskowce, iły ceramiczne, ruda żelaza w rejonie świętokrzyskim,
-kreda-w rejonie Karpat tworzy się flisz Karpacki, który tworzą łupki, piaskowce, zlepieńce oraz złoża ropy naftowej i gazu ziemnego,margli i kredy na wyż Lubelskie
IV.era kenozoiczna:
-trzeciorzęd starszy (paleogeu)-dzieli się na: paleocen, eocen, oligocen-orogeneza alpejska-wypiętrzają się Tatry, dochodzi do powstania zapadliska Pzedkarpackiego.
-trzeciorzęd młodszy (reogen)-dzieli się na miocen i pliocen-powstają iły, wapienie, gipsy, sól kamienna eksploatowana w Bochni, Wieliczce, siarka kopalniak. Tarnobrzeg, złoża ropy naft i gazu ziemnego. W Zapadlisku Przedkarpackim, złoża węgla brunatnego w rejonie Konina , Turka, Bełchatowa.
-Czwartorzęd
(zlodowacenie pleistoceńskie)-miały tu miejsca glacjały i interglacjały, okres gdy zwiększał się zasięg lodu nazywa się stadiałem lub fazą zlodowacenia; okres ociepleń to interstadiały lub interferezy
Zlodowacenie na obszarze Polski -szczecińsko – podlaskie (Narwi),
-zlodowacenie Sanu I,
-zlodowacenie Krakowskie (Sanu II),
-środkowo – polskie (Odry),
-bałtyckie (Wisły)
RZEŹBA POW. POLSKI
Polska jest krajem nizinnym ponad 75%
rzeźba terenu-wszystkie nierówności pow. ziemi
Formy terenu:wypukłe,wklęsłe,naturalne, sztuczne (antropogeniczne), mikrorzeźba, makrorzeźba.
Na obszarze ostatniego zlodowacenia powstały takie formy wypukłe jak moreny denne zbudowane z glin i piasków. Najwyższa to Wieżyca-329m.n.p.m. Drumliny-podłużne wzgórza zbudowane ze żwirów i piasków, sięgają 60m wys i dł. od 100-2000m. Kemy-wały i pagórki złożone z piasków i żwirów; ozy-podłużne wały piaszczyste usypane przez wody płynące spod lądolodu.
Formy wklęsłe: rynny jeziorne, wytopiska, pradoliny, sandry.
Formy erozji rzecznej:
Doliny przełomowe, doliny wciosowe.
Formy akumulacji rzecznej: delty.
Formy eoliczne: wydmy.
Formy orogeniczne: równiny akumulacji torfowiskowej.
Formy abrazji morskiej: klif.
Formy akumulacji morskiej: mierzeje.
Na terenie Polski wyróżnia się 6 pasów geomorfologicznych:
1)pas pobrzeży, który obejmuje Niz. Szczecińską, pob. Koszalińskie, Żuławy Wiślane.
2)pas pojezierzy-poj. Wielkopolskie, mazurskie, pomorskie.
3)pas nizin środkowopolskich-niz. Wielkopolska, śląska, mazowiecka, podlaska z Polesiem Lubelskim.
4)pas wyżyn-wyż. śląska, krakowsko-częstochowska, małopolska, lubelska z roztoczem.
5)pas kotlin-kotlina oświęcimska, sandomierska, brama krakowska.
6)pas gór-Sudety, Karpaty.
KLIMAT POLSKI
Klimat Polski zależy od klimatów umiarkowanych, przejściowych pomiędzy morskim, a kontynentalnym.
Czynniki kształtujące klimat Polski:
a)czynniki geograficzne;położenie w średnich długościach geograficznych,
-położenie między blokiem kontynentalnym Eurazji na wsch., a Oceanem Atlantyckim na Zach.,
-nizinny charakter kraju,
-równoleżnikowy układ łańcuchów górskich,
b)czynniki radiacyjne(związane z dostawą energii słonecznej):
-zachmurzenie 67%,
-liczba dni pogodnych,
-średnie nasłonecznienie
c)czynniki cyrkulacyjne(związane z napływającymi masami powietrza nad Polskę):
-powietrze arktyczno-morskie,
-powietrze arktyczno-kontynentalne przynosi pogodę mroźną z opadami śniegu, często chłód w tzw. porze zimnych ogrodników,
-powietrze polarno-morskie przynosi pogodę pochmurną, opady deszczu latem i ochłodzenie, zimą ocieplenia,
-powietrze polarno-kontynentalne przynosi pogodę suchą latem, słoneczną i upalną, a zimą siarczysty mróz i piękne słońce,
-powietrze zwrotnikowe, latem pogoda parna, upalna i burzowa, zimą odwilż i opady śniegu,
-powietrze zwrotnikowo-kontynentalne, polska złota jesień, ciepła sucha.
Typowe cechy:
1)duża zmienność klimatu z roku na rok,
2)duża zmienn typ pogody z dnia na dzień,
3)duże zachmurze i małe nasłonecznienie,
4)przewaga wiatrów zachodnich,
5)wpływ ciepłego prądu zatokowego,występowanie 6 pór klimatycznych: przedwiośnie 0-5o , wiosna 5-15 o ,
lato powyżej 15 o , jesień 5-15 o , przedzimie 0-5 o , zima poniżej 0 o
Wpływ na klimat w Polsce mają również czynniki antropogeniczne, tj. obszary silnie zurbanizowane i uprzemysłowione, poprzez zanieczyszczenia oraz wpływającymi nad Polską zanieczyszczeniami z Niemiec i Czech.
SIEĆ RZECZNA POLSKI
Polska leży w zlewisku 3 mórz:
1)zlewiska M. Bałtyckiego-99,7% pow. obejmuje dorzecze Wisły, Odry, rzeki pobrzeża i nizin,
2)zlewiska M. Północnego-0,1%, obejmuje dorzecze Łaby z Izerą i Orlicą,
3)zlewisko M. Czarnego-0,2%, obejmuje dorzecze Dunaju z rzeką Orawą oraz część dorzecza Dniestru z rzeką Strwiąż.
Rzeki główne-Wisła i Odra mają asymetryczne dopływy z przewagą prawobrzeżnych, spowodowane to jest nachyleniem terenu pd. wsch. na płn. zach. oraz równoleżnikowym nachyleniem dolin ku zachodowi.
W Polsce mamy ustrój deszczowo-śnieżny, na który składają się: topnienie śniegu w okresie wiosennym oraz maksimum opadów przypadające w sierpniu i wrześniu.
Najdłuższe rzeki Polski:
1)Wisła-1047km, uchodzi do Bałtyku,
2)Odra-854km, do Bałtyku,
3)Warta-808km, do Odry,
4)Bug-772km, do Narwi,
5)Narew-484km, do Wisły,
6)San-443km,Wisła,
7)Noteć-388km, do Warty,
8)Pilica-318km, do Wisły,
9)Wieprz-303km, do Wisły,
10)Bóbr-272km, do Odry.
bifurkacja-rozdzielenie koryta rzeki na 2 lub więcej odnóg.
bród-płycizna występująca w tej części koryta rzeki, w której następuje przerzucen nurtu z jednego brzegu na drugi.
Powódz- wystąpieni rzeki z koryta, np. na skutek roztopów, zamulania koryta rzeki
Wisła bierze począt z Baraniej G na wys. 1220m.n.p.m., Odra z Gór Odrzańskich,
Pilica z wyż. krakowsko-częstochowskiej, Bug z Podola na Ukrainie.
CHARAKTER. I ROZMIESZCZENIE JEZIOR W POLSCE
jezioro-śródlądowy zbiornik wodny
jeziorność-odsetek powierzchni zajmowanej przez jeziora. W Polsce wynosi 0,9%. Polska liczy 7081 jezior o pow. powyżej 1ha. Pod względem jezior przoduje poj. pomorskie.
Jeziora o największej powierzchni:
1)Śniardwy-warmińsko-mazurskie;113,8km2 , głęb.23,4m, typ gen.morenowe,
2)Mamry-warmińsko-mazurskie;104,4km2 , głęb.43,8m, typ gen. morenowe,
3)Łebsko-pomorskie;71,4km2 , głęb.6,3m, typ gen. przybrzeżne,
4)Dąbie-zachodnio-pomorskie;56km2 , głęb.4,2m, typ gen. deltowe,
5)Miedwie-zachodnio-pomorskie;25,3km2 , głęb.43,8m, typ gen. rynnowe,
Najgłębsze:
1)Hańcza-podlaskie;3,1km2 , głęb.108,5m, typ gen. rynnowe,
2)Drawsko-zachodnio-pomorskie;19,6km2 , głęb.79,7m, typ gen. rynnowe,
3)Wielki Staw-małopolskie;0,3km2 , głęb.79,3m, typ gen. cyrkowe.
3 etapy pojawiania się i znikania lodu na jeziorach:
1)zamarzanie,
2)trwanie pokrywy lodowej,
3)zanikanie lodu.
Pionowy rozkład temperatury wody:
-cyrkulacja wiosenna-wczesną wiosną rozmarzając lód dostarcza wody o temp. 0 oC, miesza się z wodą z warstwą dennych i prawie w całej objętości osiąga temp. 4 oC,
-stagnacja letnia-normalne uwarstwienie wód jeziora-pow. warstwy wody są nagrzane i ciepłe, im głębiej tym temp. jest niższa.
epilimnion-wierzchnia warstwa i temp. zbliżonej do temp. powietrza;
termoklina-na ok. 10m głębokości wody już się nie mieszają;
hipolimnion-stała temp. ok. 4 oC,
-cyrkulacja jesienna-temp. wody spada, oddaje ciepło zgromadzone w lecie, woda zaczyna cyrkulować, dzięki czemu dotleniają się głębsze warstwy, kiedy temp. się wyrówna do 4 oC ruch wody ustaje,
-stagnacja zimowa-zamarznięcie wody na pow.-najzimniejsza woda płytko pod lodem, najcieplejsza o temp. 4 oC na dnie.
MORZE BAŁTYCKIE, JEGO CHARAKTERYSTYKA, ZNACZENIE DLA POLSKI
Morze Bałtyckie jest morzem szelfowym, położone w północnej części Europy o najmniej słonych wodach. Powierzchnia 422km2. Łączy się z M. Północnym przez cieśniny Sund, Mały Bełt, Wielki Bełt, Skagerrak, Kattegat.
Średnia głębokość wynosi 55m. Największe głębie to: Gotlandzka, Landsot, Bornholmska. Linia brzegowa bardzo urozmaicona z licznymi zatokami, tj: Gdańska, Botnicka, Ryska, Fińska, Meklemburska, oraz wyspy, tj. Bornholm, Rugia, Wolin, Uznam i wyspy Alandzkie.
Basen Bałtyku można podzielić na 3:
1)Basen Południowy od cieśniny Sund do Rozewia, podlega największym wpływom oceanicznym,
2)Basen Środkowy-największy, rozciąga się od wysp Alandzkich do Zatoki Gdańskiej; tu znajduje się największa głębia-Landsort,
3)Basen Północny-obejmuje wody zat. Botnickiej po wyspy Alandzkie.
Falowanie ograniczone, wys. fal do 4,3m, a długość 10-15m.
Wiatry zach. powodują powstawanie przybrzeżnych prądów, które transportują materiał denny i w ten sposób zostały zamknięte mierzejami dawne zatoki tworząc jeziora przybrzeżne, np. Łebsko.
Pływy na Bałtyku są niewielkie, dochodzą do kilku cm.
Rodzaje wybrzeży na M. Bałtyckim:
a)szkierowo-ferdowe, u wybrzeży Finlandii i Szwecji,
b)ferdowe-wybrzeże Niemiec i Danii,
c)fiordowe-wybrzeże norweskie, mierzejowe od Wolina aż po zat. Ryską,
d)klifowe-wybrzeże zat. Ryskiej.
Temp. wód powierzchnio zimą do 0 oC na wybrzeżach do 2 oC na otwartym morzu, natomiast latem do 18 oC na wybrzeżach.
Przyczyny małego zasolenia Bałtyku(śr.ok.7promili):
a)duży dopływ wód słodkich rzekami,
b)niewielkie parowanie,
c)mała wymiana wód z wodami oceanicznymi,
d)położenie w umiarkowanej strefie klimatycznej.
W wodach Bałtyku żyją małże, sercówki, omółek, rogowiec bałtycki
