Katedra Filozofii Przyrody - Instytut Filozofii WFCh UKSW w Warszawie

Seminarium "Duchowość żydowska" z udziałem pracownika KFP

12 czerwca prof. dr hab. Adam Świeżyński wziął udział w seminarium z cyklu "Duchowość żydowska" organizowanym przez Instytut Judaistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. W ramach seminarium zaprezentował temat: "Tobiasz Kohn (1652-1729) i jego Księga światów".

Spotkanie tematyczne KFP (27.06.2026)

Zapraszamy na ostatnie w bieżącej edycji spotkanie tematyczne Katedry Filozofii Przyrody, którego gościem będzie prof. UZ dr hab. Piotr Bylica (Uniwersytet Zielonogórski).

Temat wystąpienia:
"Racjonalność naukowa a nurty feministyczne i queerowe w naukach przyrodniczych".

27 czerwca 2026, godz. 11:30
Instytut Filozofii UKSW w Warszawie
(ul. Wóycickiego 1/3, bud. 23, pok. 302)

Wprowadzenie:
Od czasów starożytnych jednym z istotnych elementów tradycji filozoficznej było przekonanie o szczególnej wartości poznania racjonalnego. W epoce nowożytnej rolę wzorca racjonalności zaczęto coraz częściej przypisywać nauce — rozumianej w sensie angielskiego science. Filozofia nauki, aż po czasy współczesne, podejmowała próbę odpowiedzi na pytanie, na czym dokładnie polega metoda naukowa, której stosowanie miałoby wyjaśniać niewątpliwe (przynajmniej z perspektywy tzw. cywilizacji Zachodu) sukcesy nauki.
Niezależnie od różnic w szczegółowych opisach funkcjonowania nauki, jej racjonalistycznego rdzenia upatrywano zwykle w badaniach empirycznych oraz w stosowaniu praw logiki przy formułowaniu, uzasadnianiu i ocenie teorii naukowych. Socjohistoryczny nurt filozofii nauki, reprezentowany między innymi przez Kuhna czy Feyerabenda zwracał uwagę także na istotną rolę czynników pozalogikoempirycznych w rozwoju nauki oraz w samym sposobie jej rozumienia. Chodzi tu na przykład o uwarunkowania kulturowe, społeczne, filozoficzne czy światopoglądowe. Na tym tle interesująco przedstawia się stosunek do racjonalności naukowej i samej nauki w niektórych nurtach feminizmu oraz w podejściu queerowym. Mam tu na myśli te stanowiska, w których zasady logiki klasycznej interpretowane są jako wyraz męskiej, szowinistycznej opresji (nie dotyczy to zatem tzw. feminizmu liberalnego) a dotychczasowa nauka ujmowana jest jako obszar dominacji białego mężczyzny, a tym samym jako forma dyskryminacji nieuwzględniająca różnorodności perspektyw. W takim ujęciu dyskryminujące miałoby być samo tradycyjne rozumienie nauki, w tym przypisywane jej wartości, takie jak obiektywność poznawcza, pewność czy prawda. W niektórych odmianach feminizmu oraz w podejściu queerowym wartości te bywają traktowane jako ukryte formy dominacji i wykluczenia. Feministyczne i queerowe podejście do nauki nie pozostaje dziś jedynie postulatem teoretycznym, lecz znajduje praktyczne zastosowanie i na różne sposoby wpływa zarówno na funkcjonowanie nauk przyrodniczych w aspekcie organizacyjnym, jak i na treść formułowanych twierdzeń naukowych. W wystąpieniu zostanie przedstawiony szereg przykładów takiego wpływu. Przykłady te stanowią argumenty na rzecz socjohistorycznego nurtu filozofii nauki w tym aspekcie, w którym wskazuje on na zależność rozumienia nauki oraz wyników badań naukowych od szerszego tła kulturowego, społecznego i filozoficznego. Mamy tu zatem do czynienia z kolejnym argumentem na rzecz eksternalizmu w sporze o rolę czynników pozalogikoempirycznych w rozwoju nauki.

Podcast z serii "Klub Ciekawych Wszystkiego" Hanny Marii Gizy z udziałem pracownika KFP, prof. Adama Świeżyńskiego.

Odc. 137: Bóg, Szatan i Hiob

Zapraszamy do wysłuchania.

#137 KCW. Bóg, Szatan i Hiob Szlachetny i szczęśliwy człowiek, wierny Bogu ponad wszystko został...

Pracownik KFP odznaczony przez Prezydenta RP

Z przyjemnością informujemy, że 28 maja 2026 prof. dr hab. Adam Świeżyński został odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi nadanym przez Prezydenta RP.

Z udziałem pracownika KFP

Prof. dr hab. Adam Świeżyński wziął udział w panelu dyskusyjnym pt. "Etyka szczątków ludzkich", który został zorganizowany w ramach konferencji "Gnieźnieńskie Funeralnia 2026" (Polskie Towarzystwo Antropologiczne i Instytut Kultury Europejskiej UAM) w dniach 13-14 maja 2026.
W swoim wystąpieniu autor zaproponował umocowanie szacunku dla ludzkich szczątków nie tylko na bazie kulturowej, ale w odwołaniu do natury człowieka dzięki wykorzystaniu teorii godności wyprowadzonej z filozofii Martina Heideggera. W konsekwencji działalność badawczą archeologii i antropologii można traktować jako przywracanie pamięci o zmarłych w celu odzyskania przez nich godności jako bytów "dążących doi śmierci" a jednocześnie chcących przekroczyć własną skończoność.

"Zatem godność należy postrzegać jako wewnętrzną wartość każdej istoty, ugruntowaną w jej pierwotnej autentyczności, a nie tyle w jej zdolności rozumowania. Wewnętrzna prawda o istocie ludzkiej, jej autentyczność, która nadaje jej godność, polega na tym, że jest ona istotą tymczasową, a mianowicie, że jej wewnętrzna natura zbudowana jest wyłącznie z czasu. Jednak istota ludzka jest świadoma swojej własnej skończonej natury i wykazuje wolę transcendencji poprzez różne praktyki. Każda praktyka mająca na celu uniknięcie zapomnienia staje się praktyką moralną, która przywraca istocie ludzkiej godność i przypomina jej o jej pierwotnej prawdzie: że istota ludzka jest istotą tymczasową, która pragnie przekroczyć swoje pierwotne ograniczenia. W tym drugim przypadku pracy archeologa czy antropologa towarzyszy moralny imperatyw - ekshumacje archeologiczne mają ostateczny cel, który w pewnym sensie jest moralny: zrozumienie pierwotnej prawdy o istocie człowieka. Zatem właśnie archeologia może odgrywać kluczową rolę w nadawaniu szczególnego statusu moralnego szczątkom ludzkim: badacz służy zmarłym, nadając sens ich życiu, a także ich śmierci. Jak? Dzięki przywróceniu zmarłych w pewien sposób do życia i przywróceniu ich do pamięci – i to jest przywracanie im godności utraconej w śmierci: przezwyciężanie skończoności" (fragment wypowiedzi).

Z udziałem pracownika KFP

Prof. dr hab. Adam Świeżyński wziął udział w konferencji naukowej pt. XXVIII konferencja metodologiczna: "Racjonalność i tajemnica" z okazji 90. urodzin ks. prof. Michała Hellera, która odbyła się w dniach 7-8 maja 2026 w siedzibie Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. A. Świeżyński wygłosił referat pt. "Przypadek i cud. Propozycja systematyzacji". Konferencja była także okazją do wyrażenia wdzięczności i uznania dla pracy naukowej Dostojnego Jubilata.

Spotkanie tematyczne KFP (25.04.2026)

Za nami kolejne spotkanie tematyczne KFP poświęcone filozofii eksperymentu i nowemu eksperymentalizmowi. Po tych zagadnieniach oprowadzał nas prof. UAM dr hab. Sławomir Leciejewski, który poświęcił im swoją najnowsza książkę "Filozofia eksperymentu w świetle nowego eksperymentalizmu". Przy okazji dowiedzieliśmy się, że wkrótce ukaże się jego kolejna książka na ten temat pt. "Filozofia eksperymentu wspomaganego komputerowo". Dziękujemy za inspirującą prezentację i dyskusję.

Spotkanie tematyczne KFP (7.03.2026)

Zapraszamy na kolejne w tym roku akademickim spotkanie tematyczne Katedry Filozofii Przyrody UKSW. Gościem będzie pracownik Instytutu Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego prof. dr hab. Marek Łagosz, który zaprezentuje temat: "Byt absolutny a sens wszechbytu. Czy aksjologia może mieć charakter ontologicznie totalny?".

7 marca, godz. 11:30, Instytut Filozofii UKSW (ul. Wóycickiego 1/3, bud 23, pok. 302).

Wprowadzenie:
W swoim wystąpieniu chciałbym poruszyć zagadnienie istnienia absolutu ontycznego o charakterze osobowym (podmiotowym).
W kontekście tego problemu skupię się głównie na dwóch momentach uprawomocniających wprowadzenie założenia teistycznego do ontologii (metafizyki):
(1) teoretycznym (eksplanacyjnym – związanym z ograniczeniami paradygmatu naturalistycznego, materialistycznego);
(2) praktycznym (logologicznym – związanym z pytaniem o najwyższy (ostateczny) sens-cel istnienia człowieka i świata).
Jeśli chodzi o ten pierwszy aspekt, to rozważę go w kontekście następującego pytania: czy materialny wszechświat spełnia Ingardenowskie kryteria istnienia absolutnego?
Negatywna odpowiedź na powyższe (względnie poważne wątpliwości wobec możliwości odpowiedzi pozytywnej) otwiera drogę do uznania spirytualistycznej wersji idealizmu obiektywnego, a konkretniej – teizmu. Co się zaś tyczy drugiego ze wskazanych aspektów (aksjologiczno-teleologicznego), to wyjdę od pytania, jakie pada m. in. w książce Erica Lionela Mascalla Otwartość bytu: czy absolut może być doskonały?
Poza dwoma wskazanymi wyżej momentami uzasadniającymi teistyczne rozumienie absolutu krótko rozważę jeszcze przesłankę fenomenologiczną (opartą na doświadczeniu wewnętrznym) teizmu.
Z powyższymi zagadnieniami wiążą się też takie kwestie metodologiczne, jak: problem antropomorfizmu oraz tzw. „myślenia życzeniowego”. Zastanowię się, czy pojawienie się w myśleniu metafizycznym (ontoteologicznym) motywów antropomorficznych oraz inspiracji woluntarystycznej (pragnienia logologicznie konstytutywnego) osłabia jego rangę? Okaże się, że intuicja Życińskiego, by konsekwencje formalne twierdzenia SL przenieść w obszar teologii, jest wartościowa. Jej zasadność nie wynika jednak z samej logiki, ale ogranicza się do strukturalnej analogii, charakterystycznej dla sytuacji poznawczych, w których bogate i abstrakcyjne rzeczywistości przedstawiane są za pomocą ograniczonych środków poznawczych.

Nowa publikacja pracownika KFP

Prof. dr hab. Adam Świeżyński opublikował monografię pt. "Księga światów Tobiasza Kohna. Między wiedzą naukową a religijną mądrością" (Wydawnictwo Liber Libri - Wydawnictwo Naukowe UKSW, Warszawa 2026).

Książka jest dostępna w otwartym dostępie:
https://liberilibri.pl/ksiega-swiatow-tobiasza-kohna

"Zasadniczym twierdzeniem, jakie staram się zaprezentować i uzasadnić w niniejszym opracowaniu, jest teza, że Tobiasz Kohn, jako religijnie zaangażowany Żyd i zarazem zafascynowany nauką (zwłaszcza medycyną) wykształcony uczony, usiłował zarówno w swojej praktyce lekarskiej, jak i w napisanym przez siebie Dziele uzgodnić religijną i naukową perspektywę oglądu świata, nie deprecjonując i nie odrzucając żadnej z nich. W jego przypadku oznaczało to, po pierwsze, uwzględnienie obu tych perspektyw jako wartościowych poznawczo. Po drugie określenie statusu poznania naukowego i statusu poznania religijnego oraz ich wzajemnej relacji. Wreszcie, po trzecie, użycie obu tych źródeł poznania do opisu i wyjaśniania rzeczywistości. W efekcie tego Kohn w Maase Tobia, omawiając rozmaite zagadnienia z zakresu przyrodoznawstwa, a zwłaszcza z zakresu medycyny, przedstawił wizję dwóch światów (nauki i religii), które wzajemnie się przenikają, dopełniają i wspierają, nie rywalizując ze sobą i nie będąc dla siebie konkurencją, wskutek której jeden z nich musiałby zostać całkowicie wyeliminowany.
Światy, o których Tobiasz Kohn pisał w swoim dziele, to nie tylko kolejno następujące po sobie warstwy rzeczywistości od świata najwyższego (boskiego) do mikrokosmosu (czyli człowieka) i elementarnych podstaw świata, które zaprezentował w pierwszej części Maase Tobia. To także świat tego, co jako przestarzałe, odchodzi (grecka i łacińska medycyna starożytna) i tego, co jako nowe, przychodzi (nowa medycyna jatrochemiczna). Tobiaszowi dane było żyć i tworzyć na styku tych dwóch światów. Czuł występujące między nimi napięcia, a nawet konflikty. Dawny świat wydawał mu się bezpieczniejszy, zaś nowy jawił się jako bardziej pociągający ze względu na oferowane możliwości.
Jako człowiek przełomu epok nie mógł całkowicie jednoznacznie przynależeć
tylko do jednego z nich. Był więc człowiekiem jednocześnie wielu światów: świata medycyny Galena i świata medycyny paracelsjańskiej; świata czterech żywiołów starożytnej filozofii i świata pięciu zasad Thomasa Willisa; świata, w którym istnieją olbrzymy i świata, w którym nie szuka się demonicznej etiologii chorób; świata religijnej wiary i świata racjonalnego rozumu; świata nauki i świata religii. Ta wielość światów, choć niekiedy trudna, bo powodująca uczucie niepewności i braku jednoznaczności, okazała się dla Tobiasza przestrzenią wędrówki, która dostarczyła mu wielu momentów poznawczej ekscytacji, a pod koniec życia zaowocowała wielowymiarową mądrością, będącą efektem odważnego podjęcia wyzwań podróży, na którą zdecydował się już w młodości. Dlatego to, co dla wielu jego współwyznawców jawiło się jako zagrożenie, niczym drapieżna ryba, która usiłowała pożreć młodego Tobiasza z biblijnej księgi (przyrodoznawstwo), dla Tobiasza Kohna stało się lekarstwem, dzięki któremu przetrwał w zdrowiu ducha on sam oraz ci, którzy z zaaplikowanego przez niego lekarstwa zdecydowali się skorzystać".
(Ze Wstępu)

Spis treści:

Wstęp
Rozdział 1. Tobiasz Kohn. Wędrówka za wiedzą w poszukiwaniu mądrości
Rozdział 2. Dzieło Tobiasza. Przekazanie wiedzy i potwierdzenie mądrości
Rozdział 3. Dwa światy Tobiasza Kohna. Nauka i religia
Dodatki

Księga światów Tobiasza Kohna - Liberilibri.pl Więcej